وجود مطلق سایت آیه های انتظار انجمن آیه های انتظار
ثبت نام
سلام مهمان گرامي؛

خوش آمدید، براي مشاهده انجمن با امکانات کامل ميبايست از طريق ايــن ليـــنک ثبت نام کنيد
تبلیغات تبلیغات
وجود مطلق
نمایش نتایج: از شماره 1 تا 1 , از مجموع 1
  1. #1
    كاربر ويژه
    سابحات آواتار ها

    تاریخ عضویت : آبان 1389
    نوشته : 4,017      تشکر : 9,324
    9,371 در 3,220 پست تشکر شده
    دریافت : 0      آپلود : 0
    سابحات آنلاین نیست.

    پیش فرض وجود مطلق






    وجود مطلق


    يكي از مباحث مهم و شايد مهمترين و دشوارترين مسائل فلسفه، چگونگي ربط موجودات حادث با آفريدگار قديم و بيزمان است. اين مسئله، تحت عنوان «صدور» يا «چگونگي آفرينش»، همواره در فلسفه مطرح بوده و فلاسفه و عرفاي مسلمان به آن عمق بسيار بخشيده.اند.

    از روش اشراقي ايران باستان و حكماي پيش از سقراط و روش مشائي و ارسطويي كه بگذريم، دو روش از همه ظريفتر و استوارتر است: يكي، همان نظرية افلوطيني كه اولين مخلوق يا «صادر اول» را عقل و صادر دوم را نفس مي.دانست. ديگري، روش و نظرية عرفاي اسلامي ـ يعني تصوّف ـ كه وجود را به سه درجه تقسيم مي.كنند. اين سه درجه يا جلوه و مقام وجود عبارتند از:

    اول، وجودي كه هيچگونه وصف و ويژگي را بخود نمي.پذيرد و مطلق است؛ تا آنجاكه حتي وصف مطلق را هم بعنوان يك وصف بخود راه نمي.دهد.

    دوم، آغاز جلوه.گري اين وجود مطلق و ظهور كمالات فشرده در آن، كه بصورت وجودي گسترده (وجود منبسط) و فراگير ـ با آنكه حقيقت خارجي دارد و كلّي منطقي نيست ـ همه موجودات را شامل مي.شود و مطلق است؛ مانند فروغ خورشيد كه وسيلة وجود اشياء مي.شود امّا خود آنها نيست.

    سوم، موجودات خارجي از عقل و نفس مجرد (غير مادي) گرفته تا اجسام و اشياء مادي جهان.

    در اينجا ما با دو حقيقت مطلق و با دو اصطلاح، بنام «وجود مطلق» بر مي.خوريم كه در يكي، كلمة «مطلق» بمعناي وارسته و پاك بودن از هر وصف و ويژگي است و آن را بهيچ صورت نمي.توان شناخت و يا حتي با چشم عرفاني آن را دريافت؛ و ديگري «مطلق» بمعناي فراگير و جامع، كه بعكس قسم اول، بيشترين اوصاف و همه گونه ويژگي و زيبايي را در آن مي.توان يافت.

    شايد بهمين دليل است كه در ادبيات عرفاني نيز اين تعبير (يعني وجود مطلق) در هر دو معنا بكار رفته است، و همانگونه كه بعد از اين خواهيم گفت، ما نيز در شعر مولانا جلال.الدين بلخي بهمين دام گرفتار شده و بدنبال معناي مقصود شاعر خواهيم افتاد.

    اين تقسيم و درجه.بندي تصوف در مسئلة صدور و آفرينش و چگونگي آن، عملاً بهترين و كاملترين نظريه را ارائه مي.دهد، زيرا علاوه بر رعايت قاعدة «الواحد لايصدر عنه الا الواحد» ـ كه از آن گريزي نيست و نزد همة مشائين و اشراقيون و حتي عرفان اسكندراني فلوطيني معتبر و ضروري است ـ اشكالات روشهاي پيشين را ندارد و در تحليل فلسفي نيز بسيار منطقي، روان و قابل پذيرش است.

    بعقيدة عرفاي اسلامي، اولين «اثر» يا «فعل» كه از وجود مطلق محض و خاص بدون وصف و صفت (مطلق اول) صادر مي.شود و لازمة آن مي.باشد، وجودي است عام و فراگير و مطلق و بتعبير معروف آن «وجود منبسط» يا «وجود ساري» يا «فيض» كه بعكس مرتبة اول وجود، هم تمام حقايق عالم در آن مندرج است و هم مجمع تمام صفات كماليه ذات خداوند مي.باشد. صفات و اسمائي كه هر يك از آن صفات و اسماء بخودي خود، سبب ظهور پديده يا پديده.هايي در جهان مي.گردند.

    اين وجود مطلق (يعني عام و فراگير و جامع) ـ كه در اصطلاح به آن «مرتبة جمع»، حقيقة الحقايق، تجلي اول، «الحق المخلوق به» و «مقام واحديت» نيز مي.گويند (مطلق دوم) ـ منشأ و سرچشمة وجود تمام موجودات جهان است؛ از عقل و نفس گرفته تا اجسام و مواد، بدون.آنكه اين صدور از خداوند واحد، بواسطة اينهمه «كثرت» با قاعدة «الواحد»… منافات داشته باشد يا آنكه اشكال ديگري كه در فلسفه مطرح مي.شود (صدور اشياء زماني يا متجددّ و حادث را از خداوند متعال نسبتي ناروا مي.دانند) پيش بيايد.

    اين وجود مطلق، درعين.آنكه ظهوري از ذات پنهان ناشناختني خداوند و مقام احديّت اوست با تمام موجودات نيز در تمام مراتب و ماهيات همراه است.

    آغاز اولين «تكثّر» و تعدّد (در عين وحدت) در عالم، همين وجود منبسط است و پس از آن است كه موجودات بطور عمودي و افقي با درجات مختلفِ وجودي، ظاهر مي.گردند. اين نظريه كه از بركت قرآن و حديث در عرفان اسلامي پديد آمده بود، توانست نظريه.اي جامع و بي.اشكال دربارة صدور موجودات و «كَثَرات» از خداي واحد يكتا، ارائه دهد و جهانبيني زيبا و هنرمندانه.اي را عرضه نمايد.
    امّا مشترك بودن كلمة «وجود مطلق» و اطلاق آن به هر دو درجه از وجود، در عمل سبب مشكلاتي در فهم عرفا و صوفيه شد. ملاصدرا، نمونه.هايي از اين مشكلات ناشي از ابهام اشتراك را ميان محي.الدين ابن عربي و شارح كتاب «فتوحات مكيّه» او يعني علاءالدوله سمناني، در كتاب مشهور خود (اسفار) آورده است.

    چون اين مبحث، نقطة تلاقي نظر سه عارف بزرگ اسلامي يعني «محي.الدين ابن عربي»، «مولانا جلال.الدين بلخي» و «ملاصدرا» است بمناسبت اين همايش،[1] موضوع اصلي اين مقاله و سخنراني قرار گرفت كه در همين مقاله به آن اشاره خواهيم كرد.

    اين ابهامِ ناشي از اشتراك كلمة «وجود مطلق» عيناً در شعر مولانا نيز پيش مي.آيد، آنجا كه در مثنوي معروف خود مي.گويد:

    ما عدمهاييم و هستيهاي ما
    تو وجود مطلق فاني نُـما[2]

    كه بصورت ديگري نيز خوانده شده و مشهور است:

    ما عدمهاييم هستيها نُـما
    تو وجود مطلقي هستي ما

    وجود مطلق در اين شعر اشاره بهمان اصطلاح معروف تصوف و ابن.عربي است كه در زمان مولانا كاملاً رواج داشته و بوسيلة قونوي تدريس مي.شده است.

    مقصود او از «ما» مي.تواند تمام موجودات يا تمام انسانها باشد و مقصود وي از «عدمهاي هستي نُما» ممكنات و ماهيّات است كه در ظاهر، «موجود» بحساب مي.آيند ولي در واقع، از خود وجودي ندارند و تا نسيم هستي به آنها نخورد اثري از هستي در آنها پديد نمي.آيد. مولانا اين هستي.نمايي دروغين و غير واقعي و غير مستقل را به حركت تصوير شيري كه بر روي پرده يا پرچم ترسيم شده و بر اثر وزش باد به جنبش در مي.آيد، تشبيه نموده و مي.گويد:

    ما همه شيران ولي شـير عـلم
    حمله.شان از باد باشد دم بدم
    حمله.شان پيدا و ناپيداست باد
    آنك ناپيداست از ما كم مباد[3]

    يعني همچنانكه اگر باد نباشد شير عَلَم نمي.تواند «خود» يا «هستي خود» را نمايش بدهد، اگر ايجاد و هستي.بخشي خداوند متعال در كار نباشد نيز «بود» و «هستي» موجودات جهان تحقق نخواهد يافت و موجود نخواهد بود.

    بـادِ مـا و بـود مـا از داد تست
    هستي مـا جـمله از ايـجاد تست
    لذت هستـي نمودي نيست را
    عاشق خود كرده بودي نيست را

    در اينجا مولوي مانند عرفاي ديگر، براي آنكه نياز حقيقي موجودات به آفريدگار و علت اصلي وجود خود را تصوير و ترسيم كند، ناگزير براي هُويّات معدوم آنها شخصيتي فرض كرده كه گويي وجود مطلق و منبع هستي بسبب جمال مطلق خود، كه لازمة هستي مطلق اوست، در مسند معشوقي نشسته و لذت عشق خود را به أعدام و معدومات داده تا در «ظرف نيستي» خود عاشق حق شوند و به منبع هستي و هستة زيبايي، عشق بورزند و بدليل فقر و نياز خود، استحقاق «هستي» را بدست آورند.
    اين نكته را مولوي در جاي ديگر از مثنوي خود بخوبي پرورانده و گفته كه جلوة هستي آنجاست كه «نيستي بگدايي آمده باشد و نيستي، كه ضد هستي است، آنگاه مي.تواند سبب بدست آوردن فيض «هستي» گردد، كه حلقه بر در دوست بكوبد و فقر خود را ميانجي كند».

    هستي انـدر نيستي بتوان نـمود
    مـال داران بـر فقير آرنـد جود ...
    ... خـواري و دونـي مِسـها برملا
    گـــر نباشد كــي نُــمايد كيميا
    نــفسها آيــيـنة وصـف كــمال
    وان حــقارت، آيـنة عــزّ و جلال
    زانك ضد را ضد كند ظاهـريقين
    زانك با سر كـه پديد است انگبين[4]

    اينك، با توجه به اينكه مخاطب شاعر و معشوق همة موجودات و ماهيات «وجود مطلق» است، اين پرسش پيش مي.آيد كه مقصود وي از «وجود مطلق» كدام معنا و كدام درجه از وجود است و اين كلمه به كداميك از دو اصطلاح باز مي.گردد؟

    در صورتيكه مقصود او از وجود مطلق، وجود «بشرط لا» يعني مقام احديت بي.نشان باشد، ممكن است اين اشكال وارد شود كه آن مرتبه از وجود، كاري به خلق (صنع، ايجاد و ابداع) ندارد و در حجابي است كه هيچكس و هيچ چيز و هيچ خرد و انديشه را به آن سراپرده راهي نيست و بقول عطّار نيشابوري در منطق.الطير:

    دائــماً او پـــادشاه مــطلق است
    در كـمال عــزّ خود مستغرق است
    او بخود نايد ز خود آنجا كه اوست
    كي رسد دست خرد آنجا كه اوست
    هــيچ دانــايي كــمال او نــديـد
    هــيچ بـــينايي جــمال او نـديـد
    در كــمالش، آفــرينش ره نـيافت
    دانش از ره رفت و پيشش ره نيافت

    عارف بزرگ معاصر، امام خميني (رحمةالله عليه) در كتاب معروف خود «مصباح الهدايه» مي.گويد:
    اين حقيقت پنهان با آفريده و آفرينش رابطه.اي ندارد و حقيقت او از ديگران جداست و هيچگونه اشتراك و سنخيت ميان او و آنها نيست و حتي اسماء و صفات او را نيز به اين جايگاه راه نيست.[5]

    در صورتيكه ـ برعكس ـ مقصود وي را از وجود مطلق، همان وجود «لابشرط» منبسط و ساري بدانيم (همچنانكه صوفيه نام اين درجه از وجود را «حق مخلوقٌ به» گذاشته.اند) مشكل سابق، رفع مي.شود. ولي ممكن است اشكال شود كه اولاً با تعبير شاعر كه آن را «فاني.نما» مي.نامد، نمي.سازد؛ زيرا كه وجود مطلق، عين ظهور و تجلي است و در سراسر اعيان عالم و موجودات مي.توان اثر آن را يافت. ثانياً ممكن است بقول محققين و عرفا، اين قول مستلزم «مفاسد شنيعه»[6] و اشكالات بزرگتري شود و لازم آيد كه واجب الوجود به اطوار و صفات مختلف ممكنات، موصوف گردد و اين دور از تقديس و تنزيه ذات حق تعالي است. ثالثاً بعقيدة برخي از صوفيه (سمناني در شرح فتوحات مكيه) اين وجود مطلق، فعل الهي است نه «ذات» او. وي همچنين گفته است كه «خالق همان وجود حق است نه وجود مطلق و نه وجود مقيّد».[7]

    ملاصدرا در كتاب خود (اسفار) آنجا كه به مراتب سه.گانة وجود (البته مقصود، همان حقيقت وجود خارجي است نه مفهوم آن) پرداخته، پاره.اي از برخوردهاي علاءالدوله سمناني را با ابن.عربي و اشكالات او به ابن.عربي را در بكار بردن كلمة «وجود مطلق» نقل كرده و مولانا و شعر او را نيز مورد توجه قرار داده، آن را توجيه نموده و از آن دفاع كرده است.[8]

    ملاصدرا در آنجا مي.گويد كه اطلاق لفظ «وجود» يا «وجود مطلق» به ذات خداوند متعال ـ يعني وجود مطلق بمعناي اول كه ذاتي احدي است و گفتيم كه بنظر عرفا بدون واسطة وجود منبسط (يا فيض مقدس) آفرينش نمي.كند ـ در كلمات و تعابير شعري بسياري از عرفا ديده مي.شود و از جمله عارف بزرگ مولانا نيز آن را همينگونه در «ما عدمهاييم هستيها نما * تو وجود مطلقي هستي ما» بكار برده است.

    شايد مقصود او اين باشد كه اين تعبير اگرچه بظاهر، خلاف اصطلاح معروف است ولي غلط نيست؛ زيرا وقتي عارف به وجود منبسط كه همان فيض.الهي است مي.نگرد در نگاه توحيدي خود از آنهمه تجليات بينهايت، فقط يك چيز. ـ ناديدني ـ را مي.بيند و آن همان حقيقت واجب.الوجود و غني بالذات است، نه اينكه ماهيات كه همه «عدم هستي.نما» مي.باشند، مستقيماً وجود خود را از وجود قديم ازلي بسيط گرفته باشند.

    با دقت در گفتار عرفاي مسلمان، اين نكته روشن مي.شود كه حتي ماهيات ـ كه قالبهاي موجودات هستند و در اصطلاح تصوف به آن (اعيان ثابته) مي.گويند ـ در عين آنكه بالاتفاق عاري از وجود خارجي مي.باشند و مي.گويند: «الأعيان الثابتة ما شمّت رائحة الوجود»، باز عدم محض نيز نمي.باشند، بلكه در علم الهي ثابت و موجودند و بتبعِ وجود خداوند، وجود دارند و داراي احكامي هستند. اين وجود، وجودي اجمالي است و ربطي به وجود تفصيلي آنها در جهان خارج ندارد. شايد آنچه در حديث آمده است كه:

    «إنّ الله خلق الخلق في ظلمة ثم رَشّ عليهم من نوره»،[9] اشاره به همين نكته باشد.

    بنابرين نه.فقط همة موجودات جهان قبل از آنكه بظاهر موجود شوند در محضر خداوند بصورت اجمالي، نوعي «وجود علمي» دارند (مانند نقشة ساختمان در ذهن مهندس)، بلكه بنظر مولانا حتي اين موجودات ـ كه شاعر ما از زبان آنها سخن مي.گويد ـ به سرچشمة وجود كه همان وجود مطلق باشد، عشق مي.ورزند و با زباني كه همان استعداد ذاتي آنهاست، به وي مي.گويند:

    لذت هستـي نمودي «نيست» را
    عاشق خود كرده بودي «نيست» را ...
    ... مـا نبوديم و تقاضامـان نبـود
    لطـف تـو «ناگفتة» مـا مـي.شنـود
    نـقش باشـد پيش نقاش و قلـم
    عـاجز و بسته چو كودك در شكـم
    گـاه نـقشش ديو و گه آدم كند
    گـاه نقشش شـادي و گـه غـم كند
    دست نـي تا دست جنباند بدفع
    نـطق نـي تـا دم زنـد از ضـرّ و نفع

    بنابرين جملة «تو وجود مطلق هستي ما» غلط نيست و حتي مخالف اصطلاح تصوف نيز نمي.باشد.
    امّا اگر شعر را بصورت مضبوط در نسخة قونيه بخوانيم:

    «ما عدمهاييم و هستيهاي ما *** تو وجود مطلقي فاني نما»

    اشكال سابق پيش نمي.آيد، بلكه ممكن است اشاره به مبحث ديگري از عرفان و تصوف باشد كه تمام موجودات خارجي و اعيان و ذوات اشياء را در عين داشتن وجود، «عدم» مي.شمارد.

    اين بينش عرفاني ـ كه بسيار معروف است ـ بر اين اساس بنا شده است كه هستي بمعناي واقعي همان است كه «واجب.الوجود» با «ضرورت ذاتي ازلي» باشد و وجود موجودات ديگر اگرچه با توجه به خود آنها «وجود عيني و واقعي» است؛ امّا در مقايسه با آن هستي مطلق واجب و ضروري بالذات، نوعي «نمايه» و «سايه» (ظل) و «مجاز» محسوب مي.شوند و عين ربط به منبع وجودند و بتعبير ديگر «مَظهر» آن وجود اصيل مي.باشند؛ هرچند كه در نگاه عادي جاهلانة (در مقابل عارفانة) بشر، همة اشياء وجود دارند چون با حواس ما درك مي.شوند، ولي وجود حقيقي را، كه بيرون از قدرت ادراك و احساس بشري است، عامة مردم، «نيست» و «فاني» مي.پندارند.

    خداوند كه هستي بخش است، «نيست.نُما»ست ولي اشياء و موجودات كه بدون گرفتن وجود و ارتباط وجودي با خداوند آفريدگار فاني و ناموجودند، «هستي.نُما» مي.باشند و «هست» و «موجود» بنظر مي.رسند.

    بنابرين، شعر مولوي اختصاص بمرحلة «صدور» و خلق اولية جهان ندارد و تمام مراتب و ادوار وجود تمام موجودات را، حتي بعد از مبدء آفرينش و مرحلة «صدور» شامل مي.شود.
    اين نظريه كه همه چيز را در برابر خداوند، معدوم و نيست مي.داند، درواقع بدنبال اثبات «توحيد» مي.باشد كه اسلام و قرآن آن را اثبات و بشدت از آن دفاع كرده.اند.
    بعقيدة عرفا، اعتقاد به استقلال وجود موجودات، نوعي شرك است و معني آن بينيازي مخلوق از خالق خود مي.باشد كه هم در عرفان و هم در فلسفة اسلامي بشدت طرد و ردّ مي.شود.

    بنابرين اگر وجود و هستي موجودات ـ چه انسان و چه هر چيز ديگر ـ بينياز از خداوند نباشد، پس وابستة دائمي و جبري و طبيعي به اوست و اين همان است كه عرفا به آن «ربط» يا «عين.الربط» يا «مظهريت» و سايه بودن موجودات از وجود حقيقي واحد مي.گويند.

    در اشعار مولوي ديديم كه چگونه وي با تشبيه زيباي خود اين «ارتباط» و «وابستگي» را به حركت باد تشبيه كرده است. وقتي به تصوير شيري نگاه كنيم كه بر روي بيرقي ترسيم شده و در جريان باد به حركت درمي.آيد و بظاهر به هر طرف حمله مي.كند، يك ساده.لوح يا كودك ممكن است تصور كند كه آن تصوير باراده و قدرت خود حركت و حمله مي.كند ولي يك دانشمند يا شخص باتجربه بخوبي مي.داند كه در آنجا بادي در حال وزيدن است و حمله شير از باد است نه از خود او.

    مولانا در اين اشعار، خود و همة موجودات را به همان شير بيرق تشبيه مي.كند و عاشقانه از خداي خود مي.خواهد كه نعمت وجود را از موجودات نگيرد.

    ما همه شيران ولي شـير عـلم
    حمله.شان از باد باشد دم بدم
    حمله.شان پيدا و ناپيداست باد
    آنك ناپيداست از ما كم مباد

    ما نيز همصدا با مولانا و ديگر عاشقان وجود مطلق و حقيقت هستي و شيفتگان منبع تمام زيباييها و اصل آنها، به اين زيباي هزار چهرة ناپيدا مي.گوييم:

    «آنچه ناپيداست از ما كم مباد *** جان فداي آنكه ناپيداست باد».

    * متن مقاله و سخنراني است كه در كنگره ابن عربي و مولوي دانشگاه كمپلوتنسه ـ مادريد ـ اسپانيا نوشته و قرائت شده است.

    1. اين مقاله براي همايشي تهيه و قرائت شده كه در دانشگاه كمپلوتنسه مادريد (اسپانيا) بدعوت همان دانشگاه و مولوي و ابن.عربي شناسان برگزار شده بود. نويسنده اصرار داشته كه مقالة او در عين پرداختن به ابن.عربي و مولوي به ملاصدرا نيز مربوط باشد و يك مسئله از هر سه زاويه بررسي شود.
    2. مثنوي تصحيح نيكلسن، ج 1، بيت 602.
    3. همان، بيت 603 و 604.
    4. همان، بيت 3202.
    5. مصباح الهدايه با ترجمه آقاي فهري، ص 25و 28.
    6. اسفار، ج 2، ص 330؛ شرح مشاعر لاهيجي، ص 182.
    7. همان، ص 337 و 336: «الوجود الحق هو الله تعالي و الوجود المطلق فعله و الوجود المفيد أثره» و نيز «إنّ الوجود الحق هو الخالق تعالي لا الوجود المطلق و لا المقيدة»: ص 410، العروة.
    8. همان، ص 334.
    9. خداوند مخلوقات را (نخست) در تاريكي آفريد سپس نور (وجود) بر آنها تاباند ( و پاشيد).
    منبع: Sadra Islamic Philosophy Research Institute ( S.I.P.R.In )
    وجود مطلق
    او منتظر ماست تا شرایط را برای ظهورش مهیا کنیم

    هر یک از ما در قبال خون هر مظلومی که در جهان بر زمین میریزد مسوولیم


  2.  

اطلاعات موضوع

کاربرانی که در حال مشاهده این موضوع هستند

در حال حاضر 1 کاربر در حال مشاهده این موضوع است. (0 کاربران و 1 مهمان ها)

کلمات کلیدی این موضوع

مجوز های ارسال و ویرایش

  • شما نمیتوانید موضوع جدیدی ارسال کنید
  • شما امکان ارسال پاسخ را ندارید
  • شما نمیتوانید فایل پیوست کنید.
  • شما نمیتوانید پست های خود را ویرایش کنید
  •