ضميمه‌ي سوم:

مكتب اقتصادي اسلام

در قرآن كريم آيات سرنوشت سازي آمده كه به لزوم برپايي عدالت معيشتي در بين مردم فرا مي‌خواند… و هدف از ارسال پيامبران و فرستادن كتاب و ميزان از سوي خداوند را در اين مي‌داند كه مردم قسط را بپا دارند و جامعه بر پايه‌ي عدل اداره شود.

بنابر‌اين بديهي است كه قسط و به پاداشتن آن در جامعه‌ها سهم مهمّي در تعاليم اسلامي دارد. و در اسلام تعاليم بسياري وجود دارد كه براي طراحي نظام اقتصادي عادلانه‌اي كه بدان قسط به پاداشته شود و ستم در چهره‌هاي اقتصادي و شكل‌هاي عام معيشتي آن از بين برود، صلاحيّت دارند، بويژه آن كه اسلام در اهداف اجتماعي، انساني و معيشتي خود، طراحي نظام عدالت خواه و جامعه‌اي مبتني بر قسط را در نظر دارد.

جامعه‌اي كه مبتني بر قسط باشد، جامعه‌اي است كه در آن فقر از بين مي‌رود؛و فقر مادي به زندگي هيچ يك از افراد جامعه راه نمي يابد. و اقامه‌ي عدل در بين مردم و به پاداري قسط به روش واقعي آن جز در اين شكل امكان پذير نيست. چنان كه امام صادق(ع) مي‌فرمايد:‌«اگر در بين مردم عدالت اجرا شود بي نياز مي‌گردند.»22

ديني كه براي اقامه‌ي قسط در بين مردم آمده23 و مردم را به آنچه كه بشريّت را حيات مي‌بخشد فرا مي‌خواند24، و تلاش مي‌كند كه مردم زندگي آراسته اي داشته باشند25، و در پي آن است كه همه مردم از مسلمانان و غير مسلمانان ـ چنان كه در حديث است ـ بي‌نياز گردند، و زكات را در پي نماز به عنوان يكي از دو ستون دين مي‌آورد26، و در آيات و احاديث آن،احكام و تعاليم روشني درباره‌ي اموال، معيشت‌ها،حقوق مالي و زندگي مادي آورده است وآموزش مي‌دهد، آيا ممكن است چنين ديني مكتب اقتصادي نداشته باشد؟

نه! ممكن نيست … براي كسي كه اندكي از اسلام وتعاليم اصيل آن خبر داشته باشد اين امر واضح است، چه رسد به آن كه با پژوهش گسترده و پشتكار در تفقّه و تتبّع علمي جدّي، اطلاعات گسترده اي از اسلام داشته باشد. البته در صورتي كه براي شخص منكر در انكار مكتب اقتصادي اسلام جز جهل و نا آگاهي به موضوع، هدف و غرض ديگري در كار نباشد.
به همين خاطر و براي معرّفي تعاليم دين در حوزه‌ي اقتصاد و معيشت و گسترش تعاليم سازنده و حيات بخش آن در بين مردم و دست يابي به آزادي جامعه‌ها و بويژه جامعه‌هاي اسلامي ـ جايي كه مسلمانان معتقد به كتاب و سنت، قرآن و حديث زندگي مي‌كنند ـ از چنگال فقر و جهل و عقب ماندگي ناشي از آن و ستم خانمان سوز معيشتي، در كتاب الحياة آموزه‌هاي اقتصادي اسلام را ـ از قرآن و حديث بطور مبسوط آورديم‌‌‌ـ به انگيزه‌ي دست يابي به ضرورت مورد اشاره يعني ارائه‌ي مكتب اقتصادي اسلام كه تنها مبتني بر كتاب و سنت (قرآن و حديث) باشد. به اين منظور، دو باب گسترده گشوده و آن دو را به عنوان مقدمه براي پژوهش‌هاي اقتصادي و زمينه سازي بحث و تحقيق براي پژوهشگران قرار داديم. دو باب عبارتند از:‌

باب يازدهم:‌مقدمه اي براي پژوهش‌هاي اقتصادي، چهار چوب‌هاي كلّي؛
باب دوازدهم:‌مقدمه اي براي پژوهش‌هاي اقتصادي، اصول كلّي.
اين دو باب، چهار بخش از بخش‌هاي كتاب (از جزء سوّم تا ششم) را تشكيل مي‌دهند و در هر باب پنجاه فصل آمده است و مجموع يكصد فصل و افزون بر هزار عنوان و موضوع است كه در شكل امروزي و مناسب با نيازهاي روز بانگرش موضوعي و علمي، زواياي گوناگون زندگي انسان را روشن مي‌كند، از اين رو نويسندگان الحياة از خوانندگان بزرگوار، پژوهشگران مباحث اسلامي، فقهاي اسلام، دانشجويان فقه اسلامي، محققان اقتصاد اسلامي، متخصصان، دوستداران واقعي انسان و انسانيّت، حق جويان وعدالت خواهان پايدار مي‌خواهند كه به عناوين و موضوعات فصل‌هاي چهار جلد ياد شده بنگرند، و آيات روشن و احاديث سازنده‌ي آن‌ها را (كه در مقياس انسانيت و در تأكيد بر احياي عدالت واحقاق حقوق و تأمين معيشت انسان به صورت درست كه موجب رشد وكمال مطلوب باشد ـ و در هيچ مكتب اقتصادي و سيستم معيشتي ديگر نظيري براي آن‌ها نيست ـ) مورد توجّه قرار دهند. و آخرين سخن ما اين است كه، سپاس از آن خداوند پرودگار جهانيان است.

________________________________محمّد رضا حکيمي - محمّد علي سلطاني
22. همان/‌196 ـ 198.
23. كافي، 3/568؛ ر.ك: الحياة، ج 6: باب 12، فصل 46 ـ 47 و 49.
24. اشاره به آيه‌ي25 سوره‌ي حديد دارد.
25. اشاره به آيه‌ي24 سوره‌ي انفال دارد.
26. اشاره به آيه‌ي 97 سوره‌ي نحل دارد.
27. در اسلام دو نوع زكات قرار داده شده، ظاهر(رسمي) وباطن (غير رسمي)، ر. ك: الحياة، 6/227 ـ 287.




(◐◑◒◓◔◕) شناخت قرآن (◐◑◒◓◔◕)