ارکان اسلام در نهج البلاغه

[نصرالله عاشق خداومولا]

ارکان اسلام در نهج البلاغه

مقدمه به نظر می رسید که از مقدمهای موثر در راه تعمیم فرهنگ اسلامی و گسترش تعلیمات قرآنی از زبان انسان وحی و مجموعه ای است در تشریح و تبیین مفاهیم قرآنی از زبان انسان کاملی که پس از رسول خدا صلی الله علیه و آله آئینه تمام نمای تعالیم اسلام و دستورهای قرآن کریم بوده است.
نهج البلاغه کتابی است که در بسیاری از ابعاد حیات بشری بویژه در بعد سیاست و اجتماع رنهمودهای ارزنده دارد و علاوه بر آنکه در زمینه معارف اعتقادی و فکری و در مسائل حکومتی و حیات سیاسی سرشار از دانستنی هاست در مسائل عبادی و در تشریح و تبیین فروع دین و ارکان عملی اسلام نیز توضیحات و نکات جالب توجهی دارد که بایستی نسل جوان و انقلابی ما با این نوع آموزشها ورزیده تر شوند.
بنیاد نهج البلاغه که از دیرباز برای رسیدن به این هدف در تلاش و کوشش است برای نمونه جزوهای چهل مروارید را منتشر ساخت و در تکمیل این قدم و در تعمیق بحث های چهل مروارید دوم جزوه حاضر را فراهم نمود.
تیترها و عناوینی که در این کتاب کوچک اما پر محتوا ملاحظه می کنید همگی برگرفته از بیان فصاحت بار و بلاغت شعار سرور متقیان امیر المومنین علی علیه السلام است.
به امید آنکه خداوند متعال توفیق بیشتری عنایت کند تا از نهج البلاغه برای مدارس عالی و دانشگاهها نیز کتاب ها و جزوه هائی متناسب فراهم آوریم تا همه تشنگان معارف علوی از درسهای زندگی پرداز نهج البلاغه، بهره مند گردند.

[نصرالله عاشق خداومولا]

نماز نماز یکی از عبادات بزرگ اسلامی است. بلکه از مهمترین عبادتها می باشد که در سازندگی فرد و اجتماع نقشی اساسی دارد و گرانقدری پیرامون نماز و برخی آثار و آداب آن وارد است که تحت عناوینی به آنها اشاره می شود.

[نصرالله عاشق خداومولا]

نماز نشانه ملیت اسلامی از دیدگاه امیرالمومنین (علیه السلام)، نماز نشانه ملیت اسلامی است و آن عملی است که مسلمانان بدانوسیله ممتاز و متشخص می شوند و اقام الصلوة فانها الملة (خطبه 109)
ترجمه: و به پاداش نماز که آن، آئین و ملیت است.
و بدین مناسبت است که در جاهای دیگر نهج البلاغه، نماز ستون و پایه دین شناخته شده که بدون آن بنای دین فرو می ریزد و از بین می رود. والله الله فی الصلوة فانها عمود دینکم (نامه 47)
ترجمه: و خدا را خدا را درباره نماز که آن، ستون و پایه دین شماست. و بهمین دلیل است که در احادیث نبوی کسی که نماز را عمداً ترک می کند و اصلاً نماز نمی خواند، کافر خوانده شده که او از ملیت اسلامی و ربقه دین و شریعت بیرون رفته است؛ پیامبر فرمود: بین العبد و بین الکفر الصلوة. (بحار الانوار 82/202)
ترجمه: فاصله انسان و کفر، ترک نماز است.

[نصرالله عاشق خداومولا]

نماز معیار ارزشگذاری اعمال دیگر اصولا چون اعمال انسان ناشی از عقیده و طرز تفکری است که او در دل و مغز خویش دارد آنکه نماز می گزارد، باید دید چگونه نماز می گذارد؟ آیا بقیه اعمال و کردارش نیز متناسب با آن و مثل آن است؟ از نظر نهج البلاغه کلیه اعمال انسان تابع نماز است چون آنکس که خدا را بنده است همه وظائف و مسولیتها را نیز به جا و برای اطاعت امر خدا به جا می آورد ولی آنکه خدا را بنده نیست هیچ مسئولیت و وظیفه ای را درست و به موقع انجام نمی دهد. و اغلم ان کل شی ء من عملک تبع لصلوتک (نامه 27)
ترجمه: و بدان که هر عملی از کرده های تو تابع و پیرو نماز توست.

[نصرالله عاشق خداومولا]

نماز رمز عبودیت و نیاز انسان به خداوندانسان در طبیعت وجودش، نیازمند آفریدگار خویش است و در این جا فرقی نمی کند که او از امکانات حیات بهره بیشتری دارد یا کمتر.
انسان در بعد روح و روان با مسائل و مشکلات فراوان رو به روست، نماز نهادی است که انسان را در گرفتاری و بحران های روحی و فکری، تسکین و آرامش می بخشد و او را از تنگنای نجات می دهد.
امیر المومنین می فرماید: ما اهمنی ذنب امهلت بعده حتی اصلی رکعتین و اسل الله العافیه (کلمات قصار 241)
ترجمه: هیچ مهمی و حادثه پی آمد داری، برای من پیش نیامد که من فرصتی داشته باشم مگر آنکه دو رکعت نماز می خوانم و از خدا عافیت و نجات می طلبم.

نماز وسیله تقرب و کمالکمال آدمی در تخلق به اخلاق الهی است پس هر چه انسان ملکوتی تر شود و از عالم ماده و تعلقات و آلایشهای آن وارسته تر گردد و به یک سخن هر چه بشر به مقام ربوبی نزدیکتر شود؛ بهمان اندازه به کمال مطلوب انسانی نزدیکتر خواهد شد.
انسان متقی و باپروا که از دیدگاه اسلام نمونه انسان کامل است با نماز به خدا تقرب می جوید و بدینوسیله به منبع و سرچشمه کمال نزدیکتر می شود. الصلوة قربان کل تقی (قصار 131)
ترجمه: نماز وسیله تقرب هر انسان با پروا است.




نماز رمز عبودیت و نیاز انسان به خداوندانسان در طبیعت وجودش، نیازمند آفریدگار خویش است و در این جا فرقی نمی کند که او از امکانات حیات بهره بیشتری دارد یا کمتر.
انسان در بعد روح و روان با مسائل و مشکلات فراوان رو به روست، نماز نهادی است که انسان را در گرفتاری و بحران های روحی و فکری، تسکین و آرامش می بخشد و او را از تنگنای نجات می دهد.
امیر المومنین می فرماید: ما اهمنی ذنب امهلت بعده حتی اصلی رکعتین و اسل الله العافیه (کلمات قصار 241)
ترجمه: هیچ مهمی و حادثه پی آمد داری، برای من پیش نیامد که من فرصتی داشته باشم مگر آنکه دو رکعت نماز می خوانم و از خدا عافیت و نجات می طلبم.

[نصرالله عاشق خداومولا]

نماز وسیله تقرب و کمالکمال آدمی در تخلق به اخلاق الهی است پس هر چه انسان ملکوتی تر شود و از عالم ماده و تعلقات و آلایشهای آن وارسته تر گردد و به یک سخن هر چه بشر به مقام ربوبی نزدیکتر شود؛ بهمان اندازه به کمال مطلوب انسانی نزدیکتر خواهد شد.
انسان متقی و باپروا که از دیدگاه اسلام نمونه انسان کامل است با نماز به خدا تقرب می جوید و بدینوسیله به منبع و سرچشمه کمال نزدیکتر می شود. الصلوة قربان کل تقی (قصار 131)
ترجمه: نماز وسیله تقرب هر انسان با پروا است.

[نصرالله عاشق خداومولا]

نماز روشنائی چشم مومن است رسول خدا صلی الله علیه و آله در حدیثی فرمود از دنیا سه چیز را دوست می دارم و در میان آن سه چیز روشنائی چشم من در نماز است و جعل قرة عینی فی الصلوة. (بحار الانوار 211/ 82) چاپ اسلامیه.)
و امیر المومنین در نهج البلاغه در همین زمینه با الهام از قرآن کریم می فرماید: از مومنان مردانی هستند که حق نماز را شناخته اند و آنان کسانی هستند که آرایش و زر و زیور دنیا و دیگر چیزهائی که روشنایی چشم انسان است، ایشانرا از نماز مشغول نساخته و بفرموده خداوند متعال در قرآن: رجال لا تلهیهم تجارة و لا بیع عن ذکر الله و اقام الصلوة... (النور 190)
ترجمه: ترجمه: مردانی که دادوستد و خرید و فروش، آنان را از یاد خدا و اقامه نماز بازشان نمی دارد.

[نصرالله عاشق خداومولا]

مسئولیت بزرگ خانوادهمجلسی در شرح حال امام رضا (علیه السلام) نقل می کند که در خانه امام رضا، بانوئی بود که دخترکان را برای نماز بیدار می کرد و او مسئول این کار بود.
و در نهج البلاغه می فرماید: رسول خدا با اینکه، مژده بهشت را از سوی پروردگار سبحان دریافت داشته بود و بهشتی بودنش مسلم و فرمان خدا عمل کند که می فرماید: و امر اهلک بالصلوة و اصطبر علیها (طه/132).
ترجمه: خانواده ات را به نماز فرمان ده و خود بر انجام آن شکیبا باش. و لذا پیامبر صلی الله علیه و آله دستور داد که خانواده اش بطور نماز بگزارند و خود هم شخصا در نماز گزاران، کوشا بود و سختی ها را در این راه تحمل می فرمود.(خطبه 190)

[نصرالله عاشق خداومولا]

نماز، شستشوی روان از پلیدیها

نیازی به توضیح نیست که تن و جامعه آدمی چون جسم و ماده هستند، آلودگی هائی پیدا می کنند و نظافت و تمیزی آنها به این است که با آب شستشو شوند تا آلودگی و پلیدی ها، رفع گردد.
بی شک روح و روان انسان نیز با گناه و خطاها، مکدر می شود.
این نوع آلودگی، چگونه باید رفع شود؟
از نظر امیر المومنین (علیه السلام) در نهج البلاغه، نماز عامل وارستگی ها و دوری از گناه و موجب زوال آثار گناهان و سبب از بین رفتن پلیدی های روحی است. و انهالتحت الذنوب حت الورق و تطلقها اطلاق الربق(خطبه 190)
ترجمه: نماز گناهان را همچون برگ درختان فرو می ریزد و همانند گسستن طناب پوسیده، رشته های معاصی را متلاشی می سازد و از بین می برد.
امیر المومنین در پایان سخنش به نقل از رسول خدا صلی الله علیه و آله چنین می فرماید:
رسول خدا صلی الله علیه و آله نماز را به آب گرم و حمامی تشبیه کرد که بر در خانه انسان باشد و او هر شب و روز پنج نوبت در آن شستشو می کند آیا با این وصف، چرک و آلودگی در تن او باقی می ماند؟

[نصرالله عاشق خداومولا]

نماز، شستشوی روان از پلیدیها

نیازی به توضیح نیست که تن و جامعه آدمی چون جسم و ماده هستند، آلودگی هائی پیدا می کنند و نظافت و تمیزی آنها به این است که با آب شستشو شوند تا آلودگی و پلیدی ها، رفع گردد.
بی شک روح و روان انسان نیز با گناه و خطاها، مکدر می شود.
این نوع آلودگی، چگونه باید رفع شود؟
از نظر امیر المومنین (علیه السلام) در نهج البلاغه، نماز عامل وارستگی ها و دوری از گناه و موجب زوال آثار گناهان و سبب از بین رفتن پلیدی های روحی است. و انهالتحت الذنوب حت الورق و تطلقها اطلاق الربق(خطبه 190)
ترجمه: نماز گناهان را همچون برگ درختان فرو می ریزد و همانند گسستن طناب پوسیده، رشته های معاصی را متلاشی می سازد و از بین می برد.
امیر المومنین در پایان سخنش به نقل از رسول خدا صلی الله علیه و آله چنین می فرماید:
رسول خدا صلی الله علیه و آله نماز را به آب گرم و حمامی تشبیه کرد که بر در خانه انسان باشد و او هر شب و روز پنج نوبت در آن شستشو می کند آیا با این وصف، چرک و آلودگی در تن او باقی می ماند؟

[نصرالله عاشق خداومولا]

نماز برنامه انضباط نظر به اینکه نمازهای یومیه و بطور کلی فرائض الهی، اوقاتی معین و شرائطی مشخص دارند؛ همین، انسان را وقت شناس و با انضباط بار می آورد.
انسان با ایمان بهنگام اقامه نماز در عین حالی که برای امتثال فرمان خدا به عبادت و پرستش او می پردازد و با او راز و نیاز می کند معذلک این برنامه را نباید دلخواهی و هر وقت و بی وقت انجام دهد بلکه فقط در اوقات مقرر نه زودتر و نه دیرتر؛ و همین معنی انسان را فردی مرتب و با انضباط بار می آورد.
صل الصلوة لوقتها الموقت لها و لا تعجل وقتها لفراغ و لا توخرها عن وقتها لاشتغال (نامه 27)
ترجمه: نماز را در وقت معین آن بخوان نه آنرا به سبب فراغت و بیکاری پیش از وقت بخوان و نه بعلت اشتغال و گرفتاری، آنرا عقب بیانداز.

[نصرالله عاشق خداومولا]

نماز و تواضع

از افات حیات بشری و از موانع مهم رشد معنوی و عقلانی انسان، کبر و خود بزرگ بینی است که زندگی او را تباه می سازد.
نماز تمرین تواضع و فروتنی است. مومن در هر شب و روز چندین بار پیشانی بر خاک می ساید و آفریدگار هستی را که قدرت مطلق از آن اوست و بزرگی و عظمت متعلق به اوست به کبریا و بزرگی یاد می کند و حقارت و ناچیزی خویش را بر خود تلقین می کند، انسان، با عبادت نماز، می تواند خود را از آثار تکبر دور سازد و خویشتن را از این آلودگی اخلاقی وارهاند. و لاصلوة تنزیها عن الکبر (قصار 244)
ترجمه: نماز واجب شده تا انسان از کبر وارهد و از پلیدی تکبر و خود بزرگ بینی وارسته گردد.

[نصرالله عاشق خداومولا]

نماز بر پایه یقین

نماز هر چند که یک سلسله اعمال فیزیکی است که انسان موظف است آنها را به جا آورد و ترتیب و موالات را باید مراعات نماید و چیزی کم یا زیاد نکند ولی معذلک جان نماز ایمان و یقینی است که در دل انسان با ایمان قرار دارد و او را به انجام این اعمال وا می دارد و یقین و اطمینانی که در حرکات و سکنات نماز گزار متجلی می گردد، به این عبادت شکل و معنی می دهد به عبارت دیگر نماز توام با شناخت، درک شعور و فهم، دارای ارزش است و بدون آن کالبد بی روحی است که بهائی ندارد.
امیر المومنین یکی از خوارج را مشاهد کرد که به نماز شب ایستاده بود و با قرائت نماز می خواند و چون چنین نماز گزاری فاقد فهم و شعور بوده و بهره ای از یقین نداشته است فرمود:
نوم علی یقین خیر من صلوة فی شک (قصار 93).
ترجمه: خواب توام با یقین و باور بهتر است از نماز همراه شک و تردید!یعنی اینکه انسان شب بخوابد و نماز شب بجا نیاورد اما دلش انباشته از یقین و شناخت و معرفت باشد بهتر از کسی است که شب تا سحر بیدار بماند و نماز بخواند لیکن فهم و شعور و شناخت و آگاهی نداشته باشد و فردی متحجر و بی معرفت باشد همچون خوارج.

[نصرالله عاشق خداومولا]

سبقت در نماز مسابقه در هر کار خیر، پسندیده و مطلوب است در قرآن می فرماید: فاستبقوا الخیرات (البقره/148)
ترجمه: در انجام کارهای خیر، بر یکدیگر سبقت بگیرید.
چنانکه رقابت در انجام کارهای خیر نیز مورد تمجید است و فی ذلک فلیتنا فس المتنافسون الخیرات (المطففین/26).
ترجمه: در چنین کارهائی رقابت کنندگان باید رقابت کنند، بویژه در مسئله نماز که راس کارهای خیر و عملهای صالحه است.
امیر المومنین بر این سبقت و پیشی جستن مباهات می کند، آنجا که چنین می فرماید: الم یسبقنی الا رسول الله صلی الله علیه و آله بالصلوة (خطبه 131)
ترجمه: در انجام نماز، کسی جز رسول الله صلی الله علیه و آله بر من پیشی نجست.

[نصرالله عاشق خداومولا]

بی نمازی دروازه دوزخ

به فرموده امیر المومنین علی (علیه السلام) نماز نشانه مسلمانی و علامت ملیت اسلامی است یعنی اگر کسی بطور کلی نماز را ترک کند و نماز نخواند، از دائره اسلام خارج شده و طبعا اهل دوزخ است که بهشت اختصاص دارد به مسلمانان و مردم با ایمان.
در نهج البلاغه چنین می خوانیم: تعادوا امر الصلوة و حافظوا علیها و استکثروا منها و تقربوا بها فانها کانت علی المومنین کتابا موقوتا الا تسمعون الی جواب اهل النار حین سئلوا ما سلکم فی سقر قالوا ام نک من المصلین (خطبه 190)
ترجمه: نماز را ترک نکنید و مواظب آن باشید و زیاد نماز بخوانید و بدانوسیله به خدا تقرب بجوئید چون آن، واجبی است در وقت معین و فریضه ای است نوشته شده بر مومنان، آیا نمی شنوید پاسخ دوزخیان را آنگاه که از اینشان سوال شد که چه چیز شما را رهسپار سقر و دوزخ کرد؟ جواب گفتند ما از نمازگزاران نبودیم.

[نصرالله عاشق خداومولا]

رعایت ضعیف ترها

همانگونه که رهبر جامعه اسلامی در معیشت و مسائل مادی، طوری باید حرکت کند که زندگی شخصی اش را با زندگی پائین ترین طبقات وفق دهد تا زندگی از نظر روحی بر ضعفا فشار نیاورد، از حیث مسائل معنوی و عبادی نیز دستور همین است که حال افراد ضعیف و بی حال، رعایت شود و نماز طولانی که موجب ناراحتی و درد سر آنان می شود، خوانده نشود.
امیر المومنین در یک فرمانی که به برخی از فرمانداران خویش فرستاده ضمن اینکه اوقات شرعی نمازها را دقیقا یادآور شده و خواسته است که نمازها در آن موقع خوانده شود در پایان نوشته: و صلوا بهم صلوة اضعفهم و لا تکونوا فتانین (نامه 52)
ترجمه: با آنان نماز بخوانید نماز ضعیف ترینشان را و موجبات گرفتاری و درد سر برای مردم فراهم نسازید.
ترجمه: با آنان نماز بخوانید نماز ضعیف ترینشان را و موجبات گرفتاری و درد سر برای مردم فراهم نسازید.

[نصرالله عاشق خداومولا]

اهمیت نماز جمعه نماز اعم از اینکه تک خوانده شود یا با جماعت، دارای آثار مختلف معنوی است ولی نیازی به توضیح بیشتر نیست که نماز جماعت که مسلمین از طبقات مختلف و اصناف متفاوت در یک صف در کنار هم قرار می گیرد و در پیشگاه خدا صورت بر خاک می نهند، دارای آثار اجتماعی چشمگیرتری است.
در این میان نماز جمعه علاوه بر مزایای اجتماعی نماز جماعت، امتیازات بیشتری همچون امتیازات سیاسی در بر دارد که در پرتو نماز جمعه امکان ایجاد یک جامعه صد در صد اسلامی و مقتدر بیشتر می باشد لذا می بینیم امیر المومنین در نامه خویش به حارث همدانی که چند نکته را یاد آور شده اند از جمله می فرمایند: و لا تسافر فی یوم جمعة حتی تشهد الصلوة الا فاصلا فی سبیل الله او فی امر تعذربه (نامه 69)
ترجمه: روز جمعه مسافرت نرو تا اینکه در نماز جمعه حضور بهم رسانی مگر آنکه برای جهاد در راه خدا یا برای کاری که واقعا عذر موجهی است، حرکت کنی.

[نصرالله عاشق خداومولا]

روزه

یکی دیگر از عبادتهای اسلامی و دستورهای عملی که انسان بدانوسیله به خدا تقرب می جوید و در خود سازی و اصلاح درون خویش، گامی دیگر برمی دارد، روزه است. در نهج البلاغه قسمتی از آثار مختلف روزه مورد توجه قرار گرفته و کلیاتی در این زمینه یاد شده است که ذیلا خاطرنشان می سازیم.

[نصرالله عاشق خداومولا]

روزه زکاة بدن است

زکاة در لغت به معنای رشد و بالندگی است، همانگونه که در باغ و مزرعه در کنار درختان میوه و کشت و زارع مورد نظر، شاخه های زائد و بی ثمر و گیاهان هرز و مضرت هم رشد می کند و باغبان قیچی بدست می گیرد و آن ها را پاکسازی می کند تا درخت، بهتر بارور شود و مزرعه محصول بهتری دهد، از نظر امیر المومنین (علیه السلام) روزه بمنزله حرس کردن بدن است از موارد چربی زائد که در طول سال در اثر تغذیه مداوم و پی در پی در بدن جمع شده و تن را احیانا علیل و رنجور می کند.
آری روزه زکاة تن است و عامل رشد و مایه سلامت آن می باشد. و لکل شی ء زکاة و زکاة البدن الصیام (قصار 131)
ترجمه: برای هر چیزی زکاتی است و زکات تن، روزه می باشد.

[نصرالله عاشق خداومولا]

روزه معیار سنجش اخلاص روزه کف نفس و خود داری است از بسیاری از مشتهیات نفسانی و نیازهای طبیعی، انسان مومن و روزه دار بویژه در هوای گرم، آب خنک را مشاهده می کند اما به سبب امتثال امر خدا، آشامیدن دست نگاه می دارد هر چه که در اطاقی تنها باشد و کسی او را زیر نظر نداشته باشد، و نیز به شدت گرسنه می شود و غذا در اختیارش قرار داد لیکن از تناول غذا خودداری می کند و هم چنین دیگر خواهش های نفس و نیازهای تن. این جاست که نقش روحانی روزه تجلی می نماید و فلسفه روزه روشن می شود که مومن در حین روزه، مراتب اخلاص خویش را می آزماید تا در بقیه ایام سال، کارها را جز برای خدا و به امتثال فرمان او انجام ندهد و به عبارت دیگر و مراتب اخلاص او بالا رود.
و الصیام ابتلاء لاخلاص الخلق (قصار 244)
ترجمه: و روزه برای آزمودن میزان اخلاص بندگان تشریع و واجب شده است.

[نصرالله عاشق خداومولا]

روزه، مانع از عذاب

به فرموده قرآن، روزه تقوا را در وجود انسان تقویت می کند و خویشتن داری و پرهیز از گناه را در نهاد او نیرومند می سازد و بدیهی است که هر گاه انسان دارای تقوائی در سطح بالا شد و از معصیت و نافرمانی خدا پرهیز کرد بی شک از اهل بهشت است و آتش دوزخ از او دور می باشد.
و امیر المومنین علی (علیه السلام) در مقام شمارش آنچه که انسان را به خدا نزدیک می کند از جمله فرمود: وصوم شهر رمضان فانه جنة من العقاب (خطبه 109).
ترجمه: و روزه ماه رمضان، که آن سپری است از عذاب و مانعی است از گرفتاری به آن.

[نصرالله عاشق خداومولا]

روزه، برنامه انضباطی دیگر

بدون شک هدف پروردگار متعال از واجب کردن عبادات، پرورش روح انسان و قرار دادن او در مسیر کمال است. در برنامه نماز ملاحظه کردیم که رعایت وقت مقرر در انجام این فریضه جزء عبادت است که همان عمل را در غیر وقت مقرر انجام دادن، امتثال امر الهی نیست. در روزه نیز همین معنی را بدقت تمام ملاحظه می کنیم.
روزه که بعنوان کف نفس از خوردن و آشامیدن و خودداری از رفع بسیاری از نیازهای طبیعی است همه وقت و در هر شرائط نیست بلکه این عبادت در طول سال یکماه، آن هم ماه مبارک که معین و مشخص است و آنهم در ساعاتی مقرر از طلوع فجر تا غروب آفتاب که در غیر این اوقات، روزه واجب مقرر، عملی نیست.
آیا همین معنی، نظم و انضباط را برای انسان تداعی نمی کند و موضوع اهتمام به نظم و ترتیب در زندگی را برای انسان مطرح نمی سازد؟
امیرالمومنین، به برخی فرماندارانش که طی نامه ای اوقات نمازهای فریضه را تعیین می فرمود چنین نوشت:
و صلوا بهم المغرب حین یفطر الصائم (نامه 52)
ترجمه: و نماز مغرب را با جماعت آنگاه به جای آرید که روزه دار، افطار و روزه اش را باز می کند.

[نصرالله عاشق خداومولا]

روزه، عامل تقویت اراده و شکیب همه آثار روزه را نمی توان حتی در یک کتاب قطور هم بررسی کرد و برشمرد و تازه آنچه بیان شده و یا کشف گردیده پاره ای از منافع و آثار این عمل عبادی بزرگ است. امیرالمومنین (علیه السلام) روحیات آدمی و پرورش خصال برجسته انسانی را از آثار روزه برشمرده که انسان در زندگی روزمره خویش و در حیات دنیوی و در اراده و تصمیم و صبر و شکیب. انسان باید دارای نیروی تصمیم قوی باشد تا بتواند به کارهای بزرگ اقدام کند و نیز برای رسیدن به نتایج درخشان در اعمال، باید استقامت و صبر نشان دهد و کم حوصله و بی ظرفیت نباشد که در صورت فقدان نیروی اراده و صفت صبر، میزان موفقیت انسان در زندگی بسیار پائین خواهد آمد.
امیرالمومنین از رسول خدا نقل فرمود که هر کس از روی ایمان و عقیده روزه بدارد و گوش و چشم و زبان از حرام باز دارد خداوند روزه او را می پذیرد و همه گناهان او را می آمرزد و به او ثواب و پاداش صابران و بردباران را می دهد. و بصره و لسانه عن الناس قبل الله صومه...(وسائل الشیعه ج 7 ص 118)
ترجمه: هر که با انگیزه ایمان و با خودداری از حرام و کنترل گوش و چشم و زبان از تعرض بمردم، ماه رمضان را روزه بدارد خداوند روزه او را می پذیرد. یعنی نتیجه روزه رسیدن به کمالی است که انسان های شکیبا و بردبار، بدان می رسند و خود بردباری و شکیبایی از کمالات روح و روان آدمی است.

[نصرالله عاشق خداومولا]

خانه تکانی بدننحیفی و لاغری، هر چند که صفت غالبی برای پرواپیشگان است ولی در بیان امیرالمومنین علی (علیه السلام) در نهج البلاغه از جمله آثار روزه، آب شدن بدن و دفع سموم و مواد زائد بیان شده است و در واقع انسان، سالی یکبار بدن را خانه تکانی می کند و آنرا از بارهای اضافی و مواد مانده، سبک می کند.
خمص البطون من الصیام (خطبه 120)
ترجمه: شکم های خالی دارند در اثر روزه.
و در جای دیگر از نهج البلاغه فرمود: و لحوق البطون بالمتون من الصیام تذلا(خطبه 234)
ترجمه: از آثار روزه چسبیدن شکم ها به کمرها و پشت ها است در اثر روزه بعنوان تذلل و خواری در پیشگاه الهی.
نکته ظریف دیگر که در کلام علی (علیه السلام) آمده است اینست که روزه و کوشش در راه انجام آن، در واقع عملی است آرامش بخش اعضاء که در طول سال، مدام در فعالیت و کار هستند. و مجاهدة الصیام فی الایام المفرضات تسکینا لاطرافهم. (خطبه 234).
ترجمه: کوشش برای انجام روزه در روزهای مقرر برای آرامش بخشی اعضاء بدن است.

[نصرالله عاشق خداومولا]

جان روزهروزه نیز همانند دیگر عبادات، ظاهری دارد و باطنی و کالبدی دارد و جانی. ظاهر و کالبد روزه همان است که انسان از انجام مفطرات و هر آنچه روزه را باطل می کند، خودداری کند و در ساعات مقرر، از خوردن و آشامیدن و دیگر چیزهای ممنوع، امتناع ورزد. اما جان روزه است؟ بفرموده امیرالمومنین (علیه السلام) همانگونه که نماز شخص با معرفت و آگاه، نماز جان دار و معنی داری است، روزه نیز اگر توام با کیاست و هوشیاری نباشد فاقد جان و روح است و عکس آن عبادتی است کامل و جاندار. کم من صائم لیس له من صیامه الا الجوع و الظماء؛ حبذا نوم الاکیاس و افطارهم(قصار 137)
ترجمه: چه بسا روزه داری که نیست برای او از روزه اش جز گرسنگی و تشنگی. چه خوب است خواب زیرکان و هوشیاران و چه عالی است افطار و خوردن آنان.
امیرالمومنین (علیه السلام) در این سخن خویش، به صراحت تمام می فرماید که روزه شخص نا آگاه و فاقد شعور و معرفت، روزه بیجان و مرده است؛ و آنچه روزه و عبادت او را معنی دار می کند، آگاهی و هوشیاری اوست.

[نصرالله عاشق خداومولا]

روزه مقبول عبادت صحیح آنست که با توجه به شرائط و آداب ظاهری و فقهی که برای آن بیان شده، انجام گیرد ولی پذیرفته شدن هر عبادتی، شرائطی دارد.
این شرائط که بعنوان نشانه مقبولیت عبادات ذکر شده در طی احادیث و سخنان معصومین (علیه السلام) آمده است. روزه مقبول، روزه ای است که همراه امتناع از خوردن و آشامیدن و غیره، همه اعضاء از محرمات و حتی مکروهات خودداری کند و اگر روزه دار، چنین توفیقی حاصل کند هم روزه اش، روزه صحیح بوده و هم عملش مقبولیت و کمال پیدا می کند.
امیرالمومنین روزه را با عید فطر پیوند می دهد و چنین بیان می کند که عید فطر برای کسی عید است که روزه اش، در پیشگاه الهی قبول شده است.
انما هو عید لمن قبل الله صیامه و شکر قیامه و کل یوم لا یعصی الله فیه فهو عید(قصار 420)
ترجمه: آن (فطر) برای کسی عید است که خداوند روزه او را بپذیرد و عبادت او را سپاس گوید و هر روزی که خدا نافرمانی نشود آن روز، روز عید است.

[نصرالله عاشق خداومولا]

خمس و زکاة
خمس، حکمی بجا و قانونی والاگویند در زمان عمر بن خطاب سخن از این شد که: کعبه، زر و زیور و اشیاء نفیس و قیمتی، فراوان دارد بهتر آنست که آنها فروخته شود و در مصارف نظامی و جنگی خرج شود که کعبه زر و زیور می خواهد چه کند؟ عمر خواست که چنین کند و اشیاء قیمتی متعلق به بیت، را بفروشد و آنرا در بودجه های نظامی و در فراهم کردن سپاهی، خرج کند و در این باره با امیرالمومنین مشورت کرد آن حضرت ضمن یک راهنمائی کلی، خاطرنشان ساخت که هر چیزی در جای خود مناسب است و قانون اساسی اسلام یعنی قرآن همه چهار چوب ها را معین کرده است. برخی اموال مربوط به تک تک مسلمین است باید مطابق قوانین ارث، میان صاحبانشان قسمت شود و بعضی دارائی ها مثل غنایم جنگی بر افراد مستحق آن، تقسیم می شود خمس هم جایگاه خود را دارد و صدقات و خیرات هم جایگاهی متناسب. وقتی خداوند حکم اموال را در چهار عنوان مشخص فرموده و در قرآن برای پیامبرش معین کرده، در آن زمان همین زیور آلات کعبه وجود داشت. خداوند آنها را بر حال خود باقی گذاشت و نفرمود که آنها بین مردم، تقسیم شود و الخمس فوضعه الله حیث وضعه (قصار 262).
ترجمه: و خمس را در جایگاه خود، قرار داد.

[نصرالله عاشق خداومولا]

زکاة به عنوان یک تکلیف مسئولیت عمومی انسان ها در زمینه زندگی فقرا و مستمندان، از مسائل خطیر جامعه های بشری است؛ لذا در سخنان علی (علیه السلام)، زکاة بعنوان یک تکلیف و وظیفه مطرح است ککه بدون چون و چرا باید بدان اقدام شود و در انجام آن نباید، احدی تعلل ورزد.
وایتاء الزکاة فانها فریضة واجبة (خطبه 109)
ترجمه:...و پرداخت زکوة که آن واجب و فریضه است.

[نصرالله عاشق خداومولا]

از انجام وظیفه غافل نیستند

امیرالمومنین باستناد آیات قرآنی، ادای زکات و بپا داشتن نماز، را از صفات مومنین و از ویژگی های ایشان برمی شمرد و چنین بیان می دارد که مردان با ایمان کسانی هستند که امور دنیا آنها را از پرداختن به مسائل و تنظیم روابط روحانی با آفریدگار خویش، باز نمی دارد. بلکه در کنار مسائل ضرور زندگی، از گزاردن نماز و اداء و پرداخت زکاة نیز غفلت نمی کنند. و قد عرف حقها رجال من المومنین الذین لا تشغلهم عنها زینة متاع و لا قرة عین من ولد و لا مال... رجال لا تلهیهم تجارة و لا بیع عن ذکر الله و اقام الصلوة و ایتاء الزکوة(خطبه 190)
ترجمه: البته حق آنرا مردانی از مومنان که هیچ متاع و زینتی و نه فرزند و مالی آنان را از آن مشغول نمی کند، شناخته اند...

[نصرالله عاشق خداومولا]

زکاة وسیله تقرب به خدا و عامل همبستگی و یکدلی مسلمین

تقرب و نزدیکی انسان به آفریدگار خویش و یا تقریب و همبستگی مسلمانان بهم، از جمله آثاری است که امیرالمومنین (علیه السلام) برای این عبادت بیان می دارد. بهر حال شکی در این نیست که عبادت دو بعد الهی و مردمی دارد. بهر حال شکی در این نیست که عبادت دو بعد الهی و مردمی دارد. نماز و روزه و زکاة، روح انسان را صیقل می دهند و انسان را از عالم مادیات خارج می کنند و با ملکوت پیوند می دهند و بالاخره عبادات، نردبان تعالی و سکوی پرش بنده مخلص است تا بدینوسیله به خدا تقرب جوید و به سرچشمه هستی و کمال راه یابد. و در بعد مردمی نیز آثار اقتصادی و سیاسی و اجتماعی نماز و روزه پنهان نیست بویژه زکاة که یک عبادت مالی است ضمن آنکه به قصد قربت و برای رضای خدا صورت می گیرد. خلائی از زندگی انسان های فقیر و نادار را پر می کند و همین پرداخت به جبران زندگی برخی انسانهای محروم، خود عامل یکدلی و همبستگی می شود.
ثم ان الزکاة جعلت مع الصلوة قربانا لاهل الاسلام(خطبه 190)
ترجمه: زکاة همراه نماز، وسیله ای است برای تقریب و همبستگی مسلمین و وسیله ای است برای تقرب به خدا.

[نصرالله عاشق خداومولا]

زکاة، مصونیت اجتماعی می آورد در تعبیر زیبای امیرالمومنین این سلسله عبادات که برای پرورش بشر تشریع گردیده همانند نگهبانان و پاسداران زندگی اجتماعی منظور شده است؛ در مسئله زکاة این معنی به خوبی آشکار است که وقتی به فقرا رسیدگی نشود ثروت ها در یک جا انباشته گردد، قیام ها و شورش هائی را بدنبال خواهد داشت و امن و آرامش مطلوب بدست نخواهد آمد. و عن ذلک ما حرس الله عبادة المومنین بالصلوات و الزکوات(خطبه 234)
ترجمه: و از جمله آنچه خداوند بدانوسیله بندگان مومن خودش را حراست و نگاهبانی فرموده بوسیله نمازها و زکات هاست.

[نصرالله عاشق خداومولا]

زکاة، عامل برابری اقتصادیآری زکات، حافظ تعادل جامعه است و موجبات رفاه عمومی را فراهم می سازد و چهره زندگی را شاداب می نماید. اگر در جامعه تبعیض و تفاوت، بسیار چشمگیر باشد، حیات بشری، زیبائی خود را از دست می دهد و رفع تبعیض و پر کردن شکافهای عظیم اقتصادی از جمله آثار زکاة محسوب شده است.
از دیدگاه نهج البلاغه در پرتو قانون زکاة، نیازمندیهای عمومی و محصولات و تره بار زمینی عادلانه توزیع و تقسیم می شود و همه انسان ها از مواهب زمینی بطور برابر بهره مند می گردند. مع ما فی الزکاة من صرف ثمرات الارض و غیر ذلک الی اهل المسکنة و الفقر(خطبه 234)
ترجمه: باضافه اینکه در پرداخت زکاة، میوه های زمینی و دیگر محصولات به مصرف مستمندان و فقرا می رسد.

[نصرالله عاشق خداومولا]

زکاة، سبب فزونی رزق

از نظر نهج البلاغه، زکاة سبب فزونی رزق و باعث فراوانی روزی است و الزکوة تسبیبا للرزق (قصار 244)
ترجمه: و زکوة و وسیله روزی است.
و بطور طبیعی در صورت نپرداختن زکاة، روزنه های روزی تنگ و سطح معیشت مردم پائین خواهد آمد و انسان ها دچار عسرت و تنگدستی خواهند شد و فقر و ناداری در مجموع، بر جامعه تحمیل خواهد گردید.

[نصرالله عاشق خداومولا]

زکاة بیمه ثروت و دارائی

از دیدگاه امیرالمومنین (علیه السلام)، پرداختن زکاة و جدا کردن حق فقرا از اموال و دارائی، موجب بیمه شدن آن ها می شود و انسان مومن وقتی زکاة مالش را می پردازد، در واقع با این کار گام موثری در صیانت و نگهداری مالش را می پردازد، در واقع با این کار گام موثری در صیانت و نگهداری مال و ثروتش از تلف شدن و ضایع گشتن، بر می دارد.
حصنوا اموالکم بالزکاة (قصار 138).
ترجمه: دارائی هایتان را با پرداخت زکاة حفظ و حراست کنید.

[نصرالله عاشق خداومولا]

حج



حج به عنوان یک وظیفه

از دیدگاه امیرالمومنین (علیه السلام) در نهج البلاغه، حج یک فریضه و تکلیف است که باید بندگان خدا آنرا انجام دهند. حج یعنی قصد و زیارت خانه ای که خداوند آنرا قبله گاه مردم ساخته و انسان های مومن همانند تشنگانی که به سرچشمه آب زلالی رسیده باشند و همچون کبوتران واله، عاشقانه بر دور آن خانه به طواف می پردازند.
و فرض علیکم حج بیته الحرام الذی جعله قبلة للانام یردونه ورود الانعام و یالهون الیه ولوة الحمام(خطبه 1)
ترجمه: خداوند حج، خانه محترم خود را بر شما واجب کرده، خانه ای که آنرا قبله گاه مردم قرار داد و آنان همچون گله ای که برای سیراب شدن به سر چشمه وارد می شوند و مانند کبوتران واله، به اطراف آن می گردند.

[نصرالله عاشق خداومولا]

حج، نشانه تواضع و فروتنی

آری مومنان با گزاردن حج و با انجام اعمال آن به عزت و شکوه و عظمت خداوندی اذعان می کنند و بدینوسیله سخنان خداوند سبحان را تصدیق می نمایند که آنان از میان بندگان، کسانی هستند که فرمان حق تعالی را شنیده و دعوت او را اجابت کرده اند و در جایگاه انبیاء قرار گرفته اند و خود را به فرشتگان که بر گرداگرد عرش می گردند، تشبیه کرده و خود را به فرشتگان که بر گرداگرد عرش می گردند، تشبیه کرده و در چنین بازار عرضه اخلاق و فضیلت، به سودهای ارزنده ای دست می یابند و بالاخره حج نشانه تواضع و فروتنی در برابر عظمت پروردگار است.
و خعله علامة لتواضعهم اعظمته و اذعانهم لعزته و اختار من اختار من خلقه سماعا اجابوا الیه دعوته و صدقوا کلمته و وقفوا مواقف انبیائه و تشبهوا بملائکته المطیفین بعرشه یحزون الارباح فی متجر عبادته و یتبادرون عند موعد مغفریه(خطبه 1)
ترجمه: خداوند حج را نشانه فروتنی در برابر عظمت خویش، قرار داد و وسیله ای برای اذعان در برابر عزت و جبروتش. از میان خلق، شنوایانی را برگزید که بدعوت او لبیک گفته و سخن او را تصدیق کرده و در جای جای وقوف انبیا ایستاده اند و نخود را به فرشتگان طواف کننده بر عرش، مانند کرده اند و در بازار و تجارتگاه عبادت به سودهائی دست می یابند.
آری، وقتی انسان در آن مواقف حج ایستاد و آنگونه که خواسته شده خود را از قیود و تکلفات زندگی دور ساخت و همه نوع تعینات را بدور ریخت، حقارت و ناچیزی اش در برابر عظمت خداوند متعال، آشکار می گردد و روح تکبر و خود بزرگ بینی و عجب و از خود راضی گری که در زندگی عادی پیرامون او را گرفته، ضعیف می شود بلکه از بین می رود و این است که از نظر نهج البلاغه حج، نشانه تواضع است.

[نصرالله عاشق خداومولا]

حج، جهاد ضعیفان است

کوشش در راه خدا، طرق مختلفی دارد. گاهی جهاد با جنگ و حرکت نظامی است و گاهی با بخشش مال و منال است. حج هم در سخنان علی (علیه السلام) جهاد در راه خدا تلقی شده:
و الحج جهاد کل ضعیف (قصار 131)
ترجمه: حج جهاد هر انسان ضعیف است یعنی چه؟
به نظر می آید که انسان مومن و مسلمان، موظف است که فرهنگ اسلامی را رواج دهد و در راه توسعه آن کوشش نماید و موانع را از سر راه این آئین انسان ساز، بردارد. گاهی است که مسلمانان، مقتدر و نیرومندند و با ارتش و سپاه، با کفر درگیر می شوند و آنان را که مانع بر سر راه انتشار اسلام اند از سر راه برمی دارند و گاهی هم مسلمانان دارای آن قدرت و حکومت نیستند که به جهاد بپردازند و دنیا و بشریت را با منطق اسلام آشنا سازند، این جاست که فقط حج و مراسم آن بعنوان یک جهاد و کوشش در راه خدا مطرح می شود. امامان معصوم به روزگار محدودیت شان توسط طاغوتهای عصر، در حج و مراسم آن، کار انجام می دادند و آئین مقدس اسلام و تعالیم حیاتبخش آنرا رواج می دادند و این است معنی کلام امیرالمومنین (علیه السلام) که حج و زیارت خانه خدا، جهاد هر انسان ضعیف و ناتوان است که در محرومیت های حقوقی و سیاسی به سر می برد.

[نصرالله عاشق خداومولا]

حج و عمره، فقر زدائی و گناه شوئی

حج و زیارت خانه خدا در ارتباط با معیشت دنیوی و در رابطه با حیات اخروی دارای اهری شگرف است و هر دو اثر در بیان امیرالمومنین (علیه السلام) منعکس است.
آفت زندگانی دنیائی فقر و ناداری است، کابوس فقر، زندگی انسان را سیاه و تباه می سازد و آرام را از او می گیرد و احیانا بشر را در باتلاق شقاوت و بدبختی گرفتار می کند به گفته امیرالمومنین (علیه السلام) تاثیر حج بر زندگانی دنیوی انسان آنست که فقر و فلاکت را می زداید و از بین می برد.
اما در رابطه با حیات اخروی باید به این نکته توجه کرد که آنچه سعادت و سلامت انسان را در زندگی آخرت تهدید می کند جز معاصی و سوء اعمال خود او نیست. این گناهان هستند که در پرونده های قطور حسابرسان الهی، محفوظ می ماند و در آخرت موجبات بدبختی و عذاب او را فراهم می سازد. علی (علیه السلام) نوید می دهد که حج موجب مغفرت است و گناهان را از بین می برد.
و حج البیت و اعتماره فانهما ینفیان الفقر و یرحضان الذنب(خطبه 109).
ترجمه: و حج و عمره خانه خدا که آندو فقر و ناداری را از بین می برند و گناه را می زدایند و می شویند.

[نصرالله عاشق خداومولا]

حج نشانی از اسلام امیرالمومنین (علیه السلام)، حج را نشانه اسلام می داند و بیت الله را پناهگاهی برای بشر می شمارد که بر هر حال اگر مسلمانان بخواهند بعنوان یک امت و ملت مطرح باشند که در برابر جبهه کفر و شرک دارای قدرت و عظمت باشند، باید این فریضه را بپا بدارند وگرنه کفر به این واجب، جز اینکه کیان ملت اسلامی را متزلزل کند، بر ساحت قدس کبریائی صدمه ای نتواند زند. جعله سبحانه و تعالی للاسلام علما و للعائذین حرما فرض حقه و اوجب حجه و کتب علیکم وفادته فقال سبحانه: ولله علی الناس حج البیت من استطاع الیه سبیلا و من کفر فان الله غنی عن العامین(خطبه 1).
ترجمه: و خداوند سبحانه و تعالی، حج را نشانه اسلامیت قرار داد و پناهگاهی برای پناهندگانش حق چنین حرم و پناهگاهی را لازم دانست و زیارت آنرا واجب فرمود و بر شما عزیمت به آنجا را فرض ساخت و فرمود: ولله علی الناس حج البیت... (آل عمران 97)
ترجمه: حق خداوند است بر مردمی که توانایی دارند و راه ایمن است اینکه خانه او را قصد کنند و زیارت نمایند و هر کس کفر بورزد خداوند از جهانیان نیاز است.

[نصرالله عاشق خداومولا]

حج، عامل تقویت مسلمین و وسیله همبستگی و اتحادیکی از عمده ترین آثار حج، فوائد اجتماعی آنست که وقتی گروههای مختلف مسلمانان از کشورهای دور و نزدیک در مکه گرد هم می آیند و همه با یک وضع و حالت بدور از هر گونه تعینات قومی و نژادی و امتیازات مادی، در برابر خداوند قادر و توانا مراسمی را به جا می آورند و طی این مراسم معارفه حاصل می شود و دردهای مختلف اقوام و ملل اسلامی مطرح می شود، در ابعاد گونه گون حیات سیاسی فرهنگی و غیره به تفاهم می رسند.
آری از دیدگاه علی (علیه السلام) در نهج البلاغه یکی از فلسفه های حج همین روح همبستگی و اتحاد و یکپارچگی ملل اسلامی است. والحج تقربه للدین (قصار 244)
ترجمه: و حج را مقرر فرمود تا وسیله ای باشد برای همبستگی و نزدیکی اسلامی.
در برخی نسخه های نهج البلاغه تقویه به جای تقربه آمده که آن نیز معنی و مفهوم اجتماعی دارد که مجموع وسیله نیرومندی ملت اسلامی می شود و مسلمانان در برابر کفر ملتی توانمند و با اقتدار جلوه گر می شوند.

[نصرالله عاشق خداومولا]

جهادجهاد برای خدا و در راه خداامیرالمومنین (علیه السلام)، مرد جنگ بوده و قهرمان مبارزه و پیکار با کفر و شرک. لذا می بینیم در نهج البلاغه پیرامون جهاد فرازهای فراوانی وجود دارد که هر یک نکته ای را درباره این فریضه اساسی اسلام، مطرح می سازد. نخستین نکته این است که جهاد و کوشش و جنگ و پیکاره به چه هدفی صورت می گیرد؟
آیا برای دست یافتن به مال و منال و رسیدن به قدرت و سلطه و یا اینکه مقصد رضایت خدا و اجرای فرمان های حق تعالی است و بالاخره جهاد برای تثبیت راه خدا و ایمن ساختن طریق صحیح زندگی برای نسل های بشری است.
علی (علیه السلام) در نامه ای خطاب به یکی از والیانش می نویسد: و مانک لم تکن الله ترید بجهادک (نامه 41)
ترجمه: گویا هدف تو از جهاد و پیکار، خدا نیست.
و در سفارش به فرزندش حسن مجتبی (علیه السلام) فرمود: و جاهد فی الله حق جهاده (نامه 31)
ترجمه: در راه خدا، جهادی شایسته کن.
امیرالمومنین در نامه ای به مالک اشتر که او را به فرمانداری مصر می گمارد جزو وظائفی که برای او مقرر می دارد یکی هم جهاد با دشمنان است: و جهاد عدوها (نامه 53)

[نصرالله عاشق خداومولا]

جهاد، پایه و اساس ایمان استامیرالمومنین ایمان را دارای اصول و مبانی متعددی می داند که جهاد یکی از آنهاست و همانگونه که اگر پایه نباشد بنا فرو می ریزد، اگر جهاد نباشد ساختمان ایمان استوار و محکم نخواهد بود. هر چند که امیرالمومنین جهاد را یکی از چهار رکن ایمان ذکر می کند اما وقتی در بقیه ارکان که عبارت از صبر، یقین و عدل باشد، دقت کنیم خواهیم دید که جهاد فراگیرنده و اصل است.
الایمان علی اربع دعائم: علی الصبر و الیقین و العدل و الجهاد(قصار 30)
ترجمه: و ایمان بر چهار پایه استوار است؛ صبر، یقین، عدالت و جهاد

[نصرالله عاشق خداومولا]

جهاد، عمل بندگان خاص خدااز دیدگاه نهج البلاغه جهاد در میان احکام، اختصاص به بندگان ویژه خدا دارد که این تکلیف و این وظیفه را همه عهده دار نتوانند بود، بل شناخت و درک و معرفتی والا لازم دارد تا انسان به این مرتبه بلند برسد و باین کرامت نائل گردد.
آری جهاد دری است از درهای بهشتی که خداوند آنرا به روی بندگان و دوستان خاص خویش گشوده و آن جامه تقوا و دژ محکم الهی و سپر مطمئن خداوندی است هر آنکه نسبت به آن بی توجه باشد جامه ذات به تن خواهد کرد و گرفتاری او را خواهد پوشانید و مهر ننگ و ذلت بر پیشانیش زده خواهد شد. با ترک جهاد تیرها بر شخص، نشان خواهد شد و آثار داد و نصفت از میان خواهد رفت.
فان الجهاد باب من ابواب الجنة فتحه الله لخاصه اولیائه... (خطبه 27)
ترجمه: جهاد دری است از درهای بهشت که خداوند آنرا به روی اولیای خاص خویش گشوده است.
راستی چقدر گویاست این بیان امیرالمومنین (علیه السلام) در شرح و بیان آثار اجتماعی جهاد و نیز تاثیرات منفی ترک جهاد که اگر روی کلمات مکثی کنیم و درنگ نمائیم نکات ارزنده فراوانی دستگیرمان خواهد شد.

[نصرالله عاشق خداومولا]

جهاد، گامی به سوی عدالت و پلی برای شهادت

همچنانکه گفتیم جهاد برای مسلمان جهاد گر، بعنوان یک وسیله برای تحصیل رضای خدا و اطاعت فرمان او مطرح است لذا وقتی در میدان جنگ و جهاد پیروز می شود دچار غرور و سرمست از پیروزی نمیشود که حق را زیر پا بگذارد و ستم را پیشه خود سازد و بلکه او همچنان از خداوند می خواهد که وی را از لغزش نگهدارد و پای او را روی جاده حق استوار بدارد و اگر غلبه از آن دشمن بود جامه ذلت بر تنشان نکند و در عوض کرامت شهادت نصیب وی سازد و از فتنه و آزمایشهای سخت زندگی وارهاند.
ان اظهرئنا عل عدونا فجنبنا البغی و سددنا للحق و ان اظهرئهم علینا فارزقنا الشهادة و اعصمنا من الفتنه (خطبه 170)
ترجمه: خدایا!هر گاه ما را بر دشمن پیروز کردی از ستم و تجاوز دورمان نگاهدار و اگر آنها را بر ما غلبه بخشیدی شهادت را روزی ما گردان و ما را از فتنه مصون بدار.

[نصرالله عاشق خداومولا]

جهاد مایه عزت اسلام و مسلمین

یکی از حقائق صریح و روشن نهج البلاغه اینست که به بعد اجتماعی جهاد توجه کامل دارد و آن مسئله ای است کاملا بر اساس روانشناسی اجتماعی که عزت و شکوه مسلمین بعنوان یک امت و ملت وقتی تضمین می شود که آنان در راه حفظ ارزشهای متعالی اسلام کوشش کنند و مبارزه نمایند وگرنه ملت مقهور و مغلوب که فاقد اصالت فرهنگی است و یک ملت طفیلی و مقلد است طبعا دارای آن شکوه و عظمت نخواهد بود و این است معنی جمله مولای متقیان که فرمود:
و الجهاد عزا للاسلام (قصار 244)
ترجمه: جهاد، مایه عزت اسلام است.

[نصرالله عاشق خداومولا]

جهاد در حضور رسول خدا

امیر المومنین (علیه السلام) در نهج البلاغه گاهی به بیان خاطرات شیرین و روحانی خویش با رسول الله صلی الله علیه و آله پرداخته و آنها را در قالب الفاظی شیرین و موجز با مخاطبین خود در میان می گذارد از آن جمله است جهاد در حضور رسول خدا و چگونگی آن که فقط بر اساس اطاعت از این راه از آن چنان اخلاص برخوردار بودند که با پدران و فرزندان و برادران و دیگر خویشاوندان کافر می جنگیدند و جز تحصیل رضای پیامبر اسلام بود که انسان های وارسته و مومن و فداکار را تربیت کرد صدق و راستی مشمول الطاف بیکران خداوند واقع شدند و نصرت الهی بر آنها فرود آمد:
فلما رای الله صدقنا انزل بعدونا الکبت و انزل علینا النصر (خطبه 55)
ترجمه: هنگامی که خداوند صداقت ما را دید، نصرتش را بر ما نازل فرمود و دشمن ما را خوار و زبون ساخت.

[نصرالله عاشق خداومولا]

با ستمگران باید جنگید از دیدگاه اسلام، ستم کردن و ستم پذیر بودن هر دو نکوهیده است و مسلمانان باید در برابر ظلم بی تفاوت نباشد بلکه در مواجه با ظلم و ستم، رخاشگر و جنگیده باشد.
پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله با کسانی که پشت به شریعت او کرده از راه مستقیم او منحرف گشته بودند پیکار کرد: فجاهد فی الله المدبرین عنه و العادلین به (خطبه 133)
ترجمه: و او در راه خدا با کسانی که پشت به وی کردند و از راه او منحرف گشتند، جهاد و پیکار کرد
و نیز رسول خدا در راه خداوند، بدون کوچکترین سستی و بهانه تراشی جهاد کرده است و از تلاش و کوشش در راه او باز نایستاده است:
و جاهد فی الله اعدائه غیر واهن و لا معذر (خطبه 115)
ترجمه: و در راه خدا بدون سستی و بهانه تراشی جهاد کرده است.
امیرالمومنین (علیه السلام)، خود می فرماید که من با سه گروه منحرف فاسد و ستمگر، درگیر شدم:
فاما النا کثون فقد قاتلت القاسطون فقد جاهدت و اما الارقة فقد دوخت (خطبه 234)
ترجمه: با عهد شکنان کشتار کردم، با ستمگران جهاد نمودم و خارجیان و بیدینان را درهم کوبیدم.

[نصرالله عاشق خداومولا]

جهاد با مال و جاندر آخرین وصیتی که امیرالمومنین (علیه السلام) برای فرزندان، پیروان و شیعیان خود فرمود، دهها نکته اخلاقی، اجتماعی و سیاسی را خاطرنشان ساخت که از آن جمله است تاکید بر جهاد و کوشش در راه خدا با مال و جان و زبان:
والله فی الجهاد باموالکم و انفسکم و السنتکم فی سبیل الله(نامه 47).
ترجمه: خدا را خدا را درباره جهاد با مال، جان و زبان هایتان در راه خدا، بیاد می آورم.

[نصرالله عاشق خداومولا]

برای جهاد باید دندان روی دندان گذاشتمصمم بودن در امر جهاد و عدم سستی و فتور، نکته ای است که در کلمات درربار امیرالمومنین (علیه السلام) مورد تاکید است او وقتی یارانش را در مورد جهاد مورد خطاب قرار می دهد آنرا بصورت یک امر مهم و قطعی مطرح می کند و عضوا علی الجهاد بنواجذکم (خطبه 121)
ترجمه: برای جهاد دندان روی دندان بگذارید.
امام این سخن را در موردی می فرماید که نقشه تزویر و ریای معاویه کارگر افتاده و اصحاب او در برابر خدعه معاویه سست شدند و دست از جنگ کشیدند و سرانجام میوه تلخ آن سستی را، جملگی چشیدند.

[نصرالله عاشق خداومولا]

آماده باشچه با شکوه است طنین مقدس امام و چه باند و رسا فرمان آماده باش رهبر پارسیان امیرالمومنین (علیه السلام) که برای ایجاد حرکت به قصد جهاد نهیب زد که:
الجهاد الجهاد عباد الله... فمن اراد الروح الی الله فلیخرج(خطبه 181)
ترجمه: جهاد جهاد ای بندگان خدا، پس سر کس خواهان حرکت به سوی الله است بیرون آید!

[نصرالله عاشق خداومولا]

یاران جهادگردر پیشرفت هر مرام و مسلکی این مردمان فداکار و از خود گذشته که بازوان توانمند رهبری اند، پیش می برند. بهترین رهبری بدون نیروی مومن و مخلص و فداکار به نتیجه ای نمی رسد.
امیر المومنین (علیه السلام) آن رهبر مظلومی است که در بیانش به اهمیت این امر عنایت فرموده و یاد دوستان و اصحاب دیگر خویش را با افسوسی در خاطرش زنده می کند و در مقابل افراد سست عنصر و بهانه تراش که شانه از مسئولیت خالی می کنند، از ایشان ذکری نیکو می کند.
چه نیکو است که متن ترجمه سخنان آن بزرگوار را با توجهی بیشتر مرور کنیم:
ای مردم!... بندگان خیر و نیکوکار خدا یقین به مرگ دارند لذا دنیای ناپایدار را فروخته و با آن آخرت ماندگار را خریدار گشته اند. هرگز برادران ما که خونشان در صفین ریخته شد ضرر نکرده اند که اگر آنان امروز، زنده می بودند غصه می خوردند و رنج، می بردند. به خدا سوگند به دیدار خدا شتافتند و خداوند پاداشی کامل به ایشان مرحمت فرمود و پس از خوف و وحشت دنیا، آنان را در امن و امان قرارشان داد.
کجایند برادران من!؟ آنان که راه پیش گرفتند و بر حق مداومت داشتند. کجاست عمار؟ و کجاست ذوالشهادتین!؟ و کجاست پسرهایتان و کجایند امثال ایشان دیگر برادران که بر مرگ پیمان بستند و سرشان به نابکاران هدیه رفت. (خطبه 181)
امام در نامه ای دیگر به یکی از یاران و فرماندارانش چنین نوشت که ترا از آن حکومت برکنار می کنم و دیگری را به جای تو می گمارم نه به سبب اینکه بر تو سرزنش و ایرادی دارم. تو حق مسئولیت را خوب عهده دار شدی و امین بودی و هرگز درباره تو گمان بد ندارم و ترا متهم نمی سازم لیکن چون می خواهم به جنگ ستمگران شام حرکت و در جهاد با دشمن و استوار سازی پایه دین، انشاء الله از کمک های تو بهره مند گردم. (نامه 42)

[نصرالله عاشق خداومولا]

بودجه جهادلشکر و ارتشی که برای حفظ ملت اسلام، ضرورت دارد، بی شک بودجه ای لازم دارد تا بدانوسیله اداره شود و نظام از هم نپاشد، از آن طریق هزینه های جاری ارتش تامین گردد و در نتیجه بهنگام جهاد ارتش نیرومند و با صلابت وجود داشته باشد و به سوی اهداف مقدس و والا گام به پیش بردارد.
ثم لا قوام للجنود الل بما یخرج الله لهم من الخراج الذی یقوون به علی جهاد عدوهم (نامه 53).
ترجمه: استواری ارتش در نتیجه این است که مالیات به همین منظور مقرر شده فراهم گردد تا بدان وسیله برای جهاد با دشمن شان توانمند باشند.

[نصرالله عاشق خداومولا]

جهاد بانوان


در پایان فصل یادآور می شویم که علی (علیه السلام) جهاد بانوان را، شوهرداری نیکو می داند که دامن پر مهر مادران که کانون خانواده را گرم و با صفا نگهمیدارد و محیطی امن و آرام بوجود می آورد، کنار همسران خانه دار و وظیفه شناس از روحیه متعادل برخوردارند و در حقیقت زنان در سنگر خانواده عنصر اصلی جهاد را که نیروهای صالح انسانی از انسان های برازنده و کار آمد، اثری نخواهد بود.
و جهاد المراة حسن التبعل (قصار 131)
ترجمه: جهاد بانوان، نیکو شوهرداری است.
امر به معروف و نهی از منکر

[نصرالله عاشق خداومولا]

جامعه صالح


بدون شک جامعه را توده مردم تشکیل می دهند؛ اگر آنان در مجموع صالح باشند جامعه نیز صالح خواهد بود والا فقط وجود عده معدودی افراد نیکوکار، درست کردار در گوشه و کنار جامعه که خواص خوانده می شوند در صالح بودن جامعه کافی نیست، زیرا بطور مسلم در همه جوامع بشری، افرادی معدود که خود را نیالوده اند و محکوم فساد محیط نگشته اند، وجود داشته و دارند.
پس باید در اشاعه نیکی ها و انجام واجبات در سطح عمومی جامعه کوشید و در رواج معروف و جلوگیری از منکرات تلاش کرد تا جامعه ایده آل تحقق پیدا کند.
امیر المومنین (علیه السلام) همین نکته را در بیان کوتاه خویش چنین می فرماید: و الامر بالمعروف مصلحة للعوام (قصار 244)
ترجمه: و امر به معروف را وسیله توده مردم قرار داده است.

[نصرالله عاشق خداومولا]

دو خلق الهیخداوند متعال اهل کمالات و منشا همه نکوئی هاست و هدف از آفرینش انسان، رسیدن او به کمال ممکن و تخلق به اخلاق الهی است.
از جمله اخلاق الهی ترویج نیکی و خوبی و کراهت از زشتی و منکر است. خداوند زیباست و زیبایی را نیز دوست می دارد و تردیدی نیست که انجام وظائف و به جا آوردن واجبات و خودداری از هرج و مرج و ترک محرمات، بر زیبائی جامعه و نظم آن می افزاید.
امر به معروف یعنی ترویج نیکی ها و تشویق به انجام واجبات و نهی از منکر یعنی جلوگیری از تخلفات و فحشاء و گناه. پس هر دو، خلق الهی اند و مومنی که می کوشد متخلق به اخلاق الله شود جانبدار نیکی و مخالف گناه و زشتی است.
و امیرالمومنین (علیه السلام) هم می فرماید: و ان الامر بالمعروف و النهی عن المنکر لخلقان من خلق الله سبحانه (خطبه 155)
ترجمه: البته امر به معروف و نهی از منکر دو خلق و خوی از خلقهای خداوند سبحانه اند.

[نصرالله عاشق خداومولا]

جامعه متعادلجامعه متعادل کدام است و جامعه صالح یعنی چه؟ بدون تردید هر جامعه ای از یک نوع وحدت و یکپارچگی برخوردار است و هر چه مظاهر وحدت و همبستگی در یک جامعه آشکارتر باشد آن جامعه صالحتر و متعادلتر است.
در جامعه ای که افراد آن پذیرفته اند که یک سلسله کارها زشت و بد است و یک سلسله کارها خوب و پسندیده اگر در مقام عمل هم آنان که به چنین امری عقیده مندند، کارهای نیک را انجام می دهند و کارهای زشت را ترک می گویند چنین جامعه ای هماهنگ و متعادل است.
امیرالمومنین در نهج البلاغه می فرماید: و امر بالمعروف تکن من اهله (نامه 31)
ترجمه: امر به معروف و نیکی کن، حتما از اهل نیکی خواهی بود.
و نیز فرمود: یامرون بالقسط و یاتمرون به و ینهون عن المنکر و یتناهون عنه (خطبه 222)
ترجمه: کسانی که به قسط و عدل فرمان می دهند و خود چنین اند و نهی از منکر و زشتی می کنند و خود از این اعمال پرهیز می کنند.

[نصرالله عاشق خداومولا]

هلاکت امم گذشتههر امتی در طول تاریخ اوجی داشته و سقوطی. از دیدگاه جامعه شناسی علت ترقی هر ملتی معلول عواملی است مثبت که آن اموری است که خواه نا خواه چنان وضعی را پیش آورده است.
از دیدگاه نهج البلاغه آنچه موجبات سقوط و هلاکت امت های گذشته را فراهم آورده ترک خوبی ها و آلوده گشتن به منکرات و زشتی هاست.
فان الله سبحانه لم یلعن القرن الماضی بین ایدیکم الا لترکهم الامر بالمعروف و النهی عن المنکر (خطبه 234)
ترجمه: خداوند سبحان نسل گذشته را مورد لعن و نفرین و عذاب خویش قرار نداد مگر به سبب اینکه آنان امر به معروف و نهی از منکر را ترک کردند.

[نصرالله عاشق خداومولا]

نفرین بر اینان آری امیرالمومنین (علیه السلام) در نهج البلاغه بطور صریح کسانی را که این فریضه بزرگ اجتماعی و این قانون سودمند اسلامی را تعطیل می کنند و یا از تاثیر و کارائی می اندازند و آنرا مسخ می کنند مورد لعن و نفرین خویش قرار داده آنجا که فرمود: لعن الله الامرین بالمعروف التارکین له و الناهین عن المنکر العاملین به (خطبه 129).
ترجمه: نفرین خداوند بر کسانی که امر به معروف می کنند ولی خود، کار معروف و خوب را انجام نمی دهند و از منکر و زشتی نهی می کنند ولی خود بدان عمل می نمایند.

[نصرالله عاشق خداومولا]

امر به معروف و پشتوانه جامعه ایمانیاز دیدگاه علی (علیه السلام) امر به معروف و نهی از منکر از شاخه های جهاد یعنی جهاد و کوشش در راه گسترش فرهنگ انسان ساز اسلام و جهاد در راه تعمیم نیکی ها و مبارزه با فحشاء و فساد.
و لذا در جمله ای کوتاه امر به معروف را پشتوانه ایمانی می داند و آنرا وسیله ای برای تقویت جبهه ایمان و اعتقاد می شمارد.
فمن امر بالمعروف شد ظهور المومنین (قصار 30)
ترجمه: کسی که به نیکی و خوبی امر می کند پشت مومنان را محکم می نماید.

[نصرالله عاشق خداومولا]

جلوگیری از اعمال بیخردانطبعا در هر محیطی افراد سست عنصر و هوسران وجود دارد که هرگز به صلاح جمع نمی اندیشند و فقط هوس های زودگذر را می طلبند. اگر در برابر این گروه از مردم، سدی نباشد و آنان از اجرای مقاصد سؤشان بازداشت نشوند طبعا همه محیط اجتماعی را آلوده می سازند لذا نهی از منکر در حقیقت برای کنترل این گروه از افراد جامعه است که بیخردانه و سفیهانه کارهائی را انجام می دهند و سلامت محیط را تهدید می کنند.
از دیدگاه نهج البلاغه نهی از منکر، در راستای همین هدف تشریع شده است.
و النهی عن المنکر ردعا للسفهاء (قصار 244)
ترجمه: و نهی از منکر به هدف جلوگیری و منع از کار سفهاء و بیخردان است.

[نصرالله عاشق خداومولا]

مبارزه با سخن و عملدر کتب فقهی بیان شده است که امر به معروف و نهی از منکر دارای مراتبی است از تذکر زبانی آغاز می شود و تا مرحله عملی که تنبیه و بلکه اجرای حدود از مصادیق آنست پیش می رود. اما از دیدگاه امیرالمومنین (علیه السلام) در نهج البلاغه، به این مسئله از یک زاویه خاص نظر شده و آنرا توام با یک فضیلت اخلاقی فردی مطرح ساخته آنجا که خطاب به فرزند بزرگوارش امام مجتبی فرمود:
وانکر المنکر بیدک و لسانک و باین من فعله بجهدک (نامه 31).
ترجمه: منکر و گناه را با دست و زبان، منکر باش و کوشش کن که از اهل معصیت دور باشی.

[نصرالله عاشق خداومولا]

جامعه وارونهدر برابر جامعه صالح و معتدل، ممکن است محیطی هم پیدا شود که جهت گیری آن در مجموع به سوی فساد و ناصالحی باشد، و ما آنرا جامعه وارونه می خوانیم زیرا در آن، عکس آنچه از یک جامعه ایده آل انسانی، انتظار می رود، جریان دارد.
در چنین محیطی که از معروف و کار نیک نهی و ممانعت می شود و از منکر و گناه ترویج و تشویق بعمل می آید ارزشها کاملا دگرگون می گردد. خوبی، بدی و بدی خوبی شناخته می شود.
بشنویم از امیرالمومنین (علیه السلام) در نهج البلاغه که چگونه بطور مختصر این گونه محیط را توصیف می نماید:
و لا فی البلاد شی ء انکر من المعروف و لا اعرف من المنکر (خطبه 147)
ترجمه: و در شهرها چیزی ناشناخته تر از خوبی و فرائض و معروفتر از گناه و بدی، وجود ندارد.
در جای دیگر فرمود: فلا معروف یستراح الیه و لا منکر یتناهی عنه (نامه 38)
ترجمه: کار نیکی که انسان در کنار آن آرام گیرد وجود ندارد و گناهی که از آن ممانعت شود نیز مشاهده نمی شود.

[نصرالله عاشق خداومولا]

جامعه آشفتهدر چنین جامعه وارونه که امر به منکر و نهی از معروف می شود، طبعا فساد عمومیت پیدا می کند و در حقیقت جامعه به گورستان و یا شهر مردگان تبدیل می شود که انسان غیوری وجود ندارد که بپاخیزد و انکار نماید و تغییر دهد؛ مردم در چنین جامعه ای بطور کلی، مروج گناه و زشتی اند و از منکرات طرفداری می کنند و جلو اعمال خیر و صالح را می گیرند.
ظهر الفساد فلا منکر مغیر و لا زاجر مزدجر (خطبه 129)
ترجمه: فساد آشکار گشته نه انسان غیرتمندی وجود دارد که انکار کند و تغییر دهد و نه نکوهش کننده ای که خود صالح و عامل باشد، پیدا می شود.

[نصرالله عاشق خداومولا]

دل وارونه

وقتی جامعه ای وارونه و خوبی ها زشت و زشتی ها خوب قلمداد گردید طبعا افراد آن جامعه، دلهای وارونه ای دارند که ضد ارزشها را ارزش و ارزشها را ضد ارزش به حساب می آورند.
آری جامعه یعنی مجموعه افراد با مشخصات و ویژگی های آنها.
این مفهوم را در کلام زیبای امیرالمومنین علی (علیه السلام) بجوئیم که فرمود:
فمن لم یعرف بقلبه معروفا و لم ینکر منکرا قلب فجعل اعلاه اسفله و اسفله اعلاه (قصار 367)
ترجمه: پس هر کس با دل خویش معروف و منکر را تشخیص ندهد، وارونه می شود پس بالایش پست و پستش بالا قرار داده شود.

[نصرالله عاشق خداومولا]

بیخرد بد عمل

از دیدگاه امیرالمومنین، انسان باید در انتخاب دوست و مصاحب دقت کند؛ با کسی رفاقت کند که کمال افزاید و بینش افزون نماید و اما از دوستی افراد بیخرد و بدعمل که انسان را ساقط و بدنام می کند باید اجتناب ورزد.
و احذر صحابة من یفیل رایه و ینکر عمله فان الصاحب معتبر بصاحبه (نامه 69).
ترجمه: بپرهیز از مصاحبت و دوستی کسی که ضعیف العقل و بدعمل است چون انسانرا دوستش می شناسد.

[نصرالله عاشق خداومولا]

در برابر ستمگران

مبارزه با ستمگران و ایستادن در برابر آنان از شاخه های امر به معروف به حساب آمده، امیرالمومنین (علیه السلام) در نهج البلاغه می فرماید:
ای مردمان با ایمان!هر کس ستمی را مشاهده کند که پیاده شده و گناهی را بیند که بسوی آن فراخوانده می شود پس از ته دل منکر آن باشد و از آن متنفر گردد او بسلامت رهیده و هر کس علاوه بر آن با زبان نیز منکر آن شود به پاداش و اجر هم رسیده است و او از اولی با فضیلت تر است و هر کس سلاح برکشد و رویاروی متجاوز و ستمگر بایستد تا سخن برتر و کلام ستمگران فروتر باشد چنین فردی راه هدایت جسته و بر طریق قرار گرفته و یقین دل او را نورانی ساخته است. انه من رای عدوانا یعمل به و منکرا یدعی فانکره بقلبه فقد سلم و بری...

[نصرالله عاشق خداومولا]

حکومت اشرار یکی از آثار شوم ترک امر به معروف و نهی از منکر آنست که قدرت بطور طبیعی بدست افراد شرور می افتد زیرا در جامعه ای که به خوبی ها و نیکی ها بها داده نمیشود و تشویقی در این زمینه بعمل نمی آید خود به خود نیکان و اهل خیر در انزوا قرار می گیرند و بعکس به تناسب توسعه شرور و بدی ها، عناصر بدعمل مطرح می شوند و بالا می آیند و در نتیجه حکومت و قدرت بدست همین ها می افتد.
لا تترکوا الامر بامعروف و النهی عن المنکر فیولی علیکم اشرارکم ثم تدعون فلا یستجاب لکم (نامه 47)
ترجمه: امر به معروف و نهی از منکر را ترک نکنید که بدان بر شما مسلط می شوند و حکومت می کنند سپس شما دعا می کنید ولی دعایتان به اجابت نمی رسد.

[نصرالله عاشق خداومولا]

خوش سخن بد عملدر هر جامعه ای ممکن است افرادی وجود داشته باشند که در مقام سخن همه نیکی ها را تایید کنند ولی در عمل، خلاف آنچه را که می گویند عمل نمایند. ولی خطرناکتر از آن مقیاس شناخت معروف و منکر است که آن چیست؟ آیا ضابطه ای برای تعیین معروف و منکر وجود دارد یا هر که هر ادعائی کرد پذیرفته است؟!
افراد گمراه و منحرف چه بسا در این زمینه ها، خودشان تعیین می نمایند ولی در عمل معلوم می شود که آنچه را که آنان معروف می پندارند، راستی معروف و نیکی است یا خیر؟
امیر المومنین (علیه السلام) در نهج البلاغه در معرفی گمراهان و راهزنان عقائد و افکار، چنین می فرماید: و یسرون فی الشهوات، المعروف فیهم ما عرفوا و منکر عندهم ما انکروا (خطبه 87).
ترجمه: آنان (گمراهان) در اهداف شوم خود و تامین شهوات خویش گام برمی دارند. معروف و نیک چیزی است که آنان، منکر و بد تصور می کنند.
یقول ما تعرفون و یفعل ما تنکرون (نامه 27).
ترجمه: آنچه را که شما خوب می دانید بر زبان می آورد ولی چیزی را که شما منکر و گناه می شناسید، انجام می دهد.

[نصرالله عاشق خداومولا]

شما خود مامورید و نه معذوردستور اخلاقی امیرالمومنین (علیه السلام) این است که انسان مسلمان باید بی تفاوت نباشد و امر به خوبی و نهی از بدی کند ولی نباید خود را فراموش نماید و کار امر به معروف و نهی از منکر را حرفه خویش سازد و واعظ و عالم بی عمل باشد. در آن صورت است که تاثیر امر و نهی و وعظ و ارشاد دو چندان خواهد بود.
و انهوا غیرکم عن المنکر و تناهوا عنه فانما امرتم بالنهی بعد التناهی (خطبه 104)
ترجمه: نهی از منکر کنید و خود نیز از منکر و گناه خودداری کنید چون درست است که شما موظف هستید که نهی از منکر کنید ولی قبلا دستور دارید که خود، منکر را ترک نمائید.

[نصرالله عاشق خداومولا]

امر به معروف و اجلاز دیدگاه نهج البلاغه، انسان ها اجلی دارند که تا آن فرا نرسد طومار زندگی بسته نمیشود و از فرا رسیدن اجل نیز احدی جز خدا آگاه نیست؛ بنابراین انسان با ایمان باید به وظائف خود عمل کند و هرگز ترس و واهمه به خود راه ندهد و به بهانه اینکه ممکن است در راه امر به معروف و نهی از منکر کشته شود نباید این فریضه بزرگ را تعطیل نماید.
امیرالمومنین می فرماید: و ان الامر بالمعروف و النهی عن المنکر لا یقربان من اجل و لا ینفیان من رزق (قصار، 366)
ترجمه: امر به معروف و نهی از منکر، اجل و مرگ را نزدیک نمی کنند و موجب محرومیت از رزق نیز نمی شوند.

[نصرالله عاشق خداومولا]

نهی از منکر خاک مالی بینی منافق است.و من نهی عن المنکر ارغم انوف المنافقین (قصار 30)
ترجمه: و هر آنکه نهی از منکر و زشتی کند، بینی منافقان را بر خاک مالیده است.

[نصرالله عاشق خداومولا]

تولی و تبریهرگز دوست و دشمن برابر نیستنددوستی و دشمنی دو مفهوم دیر آشنای انسان، راستی که از روزگاران نخست به زندگی او شکل بخشیده و اساس آنرا تشکیل داده اند.
آنان که میان دوست و دشمن فرق نمی گذارد و اصولا در صدد شناسائی و تمیز دوست از دشمن برنمی آیند در زندگی خسارت های فراوان دیده و ضربه های مهلکی خورده اند.
این است که قرآن کریم بر این نکته تاکید دارد و حق و دوستی را که با اطاعت و پیروی ملازم است اساس رستگاری می شناسد.
قل ان کنتم تحبون الله فاتبعونی یحببکم الله (آل عمران 31).
ترجمه: بگو اگر خدا را دوست می دارید پس، از من (پیامبر) پیروی کنید تا خدا شما را دوست بدارد.
امیرالمومنین هم در نهج البلاغه می فرماید:
فانه لا سواء امام الهدی و امام الردی و ولی النبی وعدوالنبی صلی الله علیه و آله (نامه 27)
ترجمه: هرگز برابر نیستند رهبر هدایت و پیشوای گمراهی و دوست پیامبر و دشمن پیامبر صلی الله علیه و آله

[نصرالله عاشق خداومولا]

ولی خدا و رسول کیست؟صریح آیه یاد شده در فوق می گوید آنکه از خدا و رسول اطاعت کند دوست خداست و طبعا آنکه چنین نیست و اطاعت از فرستاده الهی نمی کند نمی تواند دوست خدا باشد چون کسی که فردی را دوست بدارد برخلاف میل و رضای او عمل نمی کند در ادعای دوستی صادق نیست.
امیرالمومنین علی (علیه السلام) با الهام از قرآن کریم که گوید:
ان ولی الناس بابراهیم للذین اتبعوه (آل عمران 68)
ترجمه: شایسته ترین مردم نسبت به ابراهیم کسانی هستند که از او پیروی نمایند،
می فرماید: ان ولی محمد من اطاع الله و ان بعدت لحمته و ان عدو محمد من عصی الله و ان قربت قرابته (قصار 92)
ترجمه: البته دوست محمد صلی الله علیه و آله کسی است که خدا را اطاعت کند هر چند غریبه باشد و نسبتی با پیامبر صلی الله علیه و آله نداشته باشد و دشمن محمد صلی الله علیه و آله کسی اس که نافرمانی خدا کند اگر چه خویشاوندی نزدیک با او داشته باشد.

[نصرالله عاشق خداومولا]

نتیجه دشمنی حقهر چند دشمنی شدت و ضعف دارد ولی بهر حال برائت و دوری جستن از فردی، نهایت تنفر و دشمنی است. اظهار تنفر از مرامی و یا شخصی، از نظر روانشناسی، آثاری در پی دارد لذا می بینیم که در زندگی خویش کامروا و خوشبخت خواهد بود و بعکس آنکه از حق و حقیقت بیزاری می جوید و بر خلاف فطرت و سرشت خویش حرکت می کند در مسیر زندگی دچار نوسانات و انحرافات فراوان خواهد گردید.
دشمن شماره یک امیرالمومنین (علیه السلام) که انسانیت را از ثمرات رهبری چنین انسان کاملی، محروم ساخت درست انگشت روی این نکته می گذاشت و شیعیان آن حضرت را می آزرد و از ایشان می خواست که علی را ناسزا گویند و از او بیزاری جویند. خود آن بزرگوار در نهج البلاغه چنین فرمود:
بر شما غلبه خواهد یافت مردی گشاده گلو، پرخور و شکم گنده، آنچه بیابد بخورد و آنچه را که نیابد، بجوید او را بکشید و نخواهید کشت، متوجه باشید او از شما خواهد خواست که مرا ناسزا گوئید و از من بیزاری جوئید.
اما ناسزا پس مرا ناسزا گوئید که آن، برای من زکاة و برای شما مایه نجات است ولی برائت و بیزاری، هرگز از من بیزاری مجوئید که من بر فطرت زاده شده ام و در ایمان و هجرت بر همگان سبقت جسته ام.
و اما البرائة فلا تتبروا منی فانی ولدت علی الفطرة و سبقت الی الایمان و الهجرة (خطبه 56).
ترجمه: در مورد برائت، هرگز از من دوری نجوئید که من بر فطرت زاده ام و به سوی ایمان و هجرت پیشی جسته ام.

[نصرالله عاشق خداومولا]

دشمنی اهل بیت

پس از مطالب فوق معلوم گردید که دشمنی علی (علیه السلام) و اهل بیت پیامبر، نشانه کفر و نفاق است زیرا علتی برای دشمنی آنان نیست جز کفر و انکار حق و حقیقت.
در نهج البلاغه به نقل از رسول خدا چنین می خوانیم... و لا یحبک منافق (قصار 42)
ترجمه: منافق، ترا دوست نمی دارد.
و خود درباره خویش فرمود: و لو صببت الدنیا بجماتها علی المنافق علی ان یحبنی ما احبنی (قصار 42)
ترجمه: هر گاه همه دنیا را بر حلقوم منافق بریزم که مرا دوست بدارد، دوست نخواهد داشت.

[نصرالله عاشق خداومولا]

دوستی اهل بیت

پس از مطالب فوق معلوم گردید که دشمنی علی (علیه السلام) و اهل بیت پیامبر، نشانه کفر و نفاق است زیرا علتی برای دشمنی آنان نیست جز کفر و انکار حق و حقیقت.
در نهج البلاغه به نقل از رسول خدا چنین می خوانیم... و لا یحبک منافق (قصار 42)
ترجمه: منافق،ترا دوست نمی دارد.
و خود درباره خویش فرمود: و لو صببت الدنیا بجماتها علی المنافق علی ان یحبنی ما احبنی(قصار 42)
ترجمه: هر گاه همه دنیا را بر حلقوم منافق بریزم که مرا دوست بدارد، دوست نخواهد داشت.

[نصرالله عاشق خداومولا]

دوستی اهل بیت

هم چنانکه نفاق عامل اصلی بغض و دشمنی اهل بیت و مردان با ایمان اس هم چنین محبت و دوستی ایشان نیز نشان ایمان و سلامت است هم چنین محبت و دوستی ایشان نیز نشان ایمان و سلامت فکر است لذا رسول خدا صلی الله علیه و آله خطاب به علی (علیه السلام) فرمود: یا علی لا یبغضک مومن (قصار 42)
ترجمه: ای علی فرد با ایمان ترا دشمن نمی دارد. که دشمنی علی نمونه انسان کامل است، نشانی از نفاق و کفر است.