درآمدی بر چیستی و چرایی حماسه عظیم اربعین حسینی

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

https://download.ghbook.ir/downloads/BookCover/3D_m/13200/13180.jpg

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

سخن نخست

هر یک از مناسک دینی، بر گرد محورهایی اساسی شکل گرفته اند. در مناسک اربعین حسینی مفهوم «زیارت» نقطه کانونی است. «زیارت» مفهومی تعالی بخش است که توانسته پاسدار اعتقادات و ارزش ها در طول تاریخ پرفراز و نشیب اسلام باشد و کشش بهت انگیز آن، جذبه ولایت را شهودی تر ساخته است.
نصوص مقدّس و سیره بزرگان دین درباره «زیارت»، گویای ابعاد سازنده فردی و اجتماعی این مفهوم است؛ هرچند کمتر برای مخاطبان واکاوی و تبیین شده است. بیان آثار عمیق زیارت به ویژه ایجاد انقلاب درونی، تحول زایی و امیدبخشی به حوزه فردی محدود نمی شود و شامل «زیارت جمعی» نیز می شود. چه این که هرچه جلوتر می رویم زیارت اربعین از شکل فردی به شکل جمعی نزدیک تر می شود و اگر محوریت «زیارت» در فرآیند فهم و تعمیق مناسک اربعین نادیده گرفته شود، این پدیده از هویت خود تهی و این حرکت ممتاز دچار انحرافاتی عمیق خواهد شد.
ص:7
در این میان فهم فلسفه و ابعاد اربعین و زیارت مخصوصه آن باید به فهم آخرالزمانی از این پدیده بیانجامد و نگاه «امّت سازی» با آرمان «جامعه الگو» را دنبال کند. این مهم جز با درک جهانی از زیارت اربعین حاصل نخواهد شد و جهانی شدن مناسک زیارت مخصوصه اربعین پدیده ای نیست که با قواعد مادی و مرسوم علمی ممکن باشد. گستره و عمق این پدیده شگرف را تنها می شود در بستر آخرالزمانی فهم کرد. براساس نصوص متعدد، وجود مبارک حضرت امام مهدی ارواحنافداه خود را به فرزندیِ حضرت امام حسینعلیه السلام معرفی خواهند فرمود و جهانی شدن «اربعین» مقدمه ای بر فهم و معرفت جهانی سیدالشهداءعلیه السلام و حماسه عاشورا برای شناخت منجی عالم[ است. از این رو بیراه نیست اگر این پدیده را یک «فرارسانه» بدانیم. فرارسانه ای که نگاه رسانه ای به آن می تواند نقش آفرینی آن را صد افزون کند.
اثر حاضر که محصول کنکاش پژوهشی اداره کل پژوهش های اسلامی سازمان صدا و سیما و تلاش اداره کل روابط عمومی سازمان صدا و سیما در انتشار و توزیع است، با این نگاه سامان یافته است. ضمن سپاس از مؤلف محترم جناب آقای _محمد رضایی آدریانی_، امید است کتاب حاضر مورد بهره برداری پژوهشگران، برنامه سازان، دغدغه مندان حوزه دین و رسانه و همه دل دادگان معارف عاشورایی قرار گیرد.
اداره کل پژوهش های اسلامی رسانه
اداره کل روابط عمومی سازمان صدا و سیما

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

بخش اول : اربعین پژوهی؛ (از عاشورا تا اربعین)
اشاره

اربعین مانند عاشورا نامی برآمده از اعداد است، و دلالت بر نقش و جایگاه زمان در یک رویداد مقدس دارد. به گمان برخی این عددها می تواند حکایتی از رویدادهای تاریخی به صورت اتفاقی باشد. هنگامی که دینی مبتنی بر حکمت بوده و رهبرانی معصوم دارد که گفتار، رفتار و رضایت آنان حجت است، در این صورت تعریف رویدادها مبتنی بر اعداد خاص، مانند عاشورا و اربعین دیگر اتفاقی و تصادفی نخواهد بود. والا معنا نداشت که عاشورای تاریخی امام حسینعلیه السلام چنان تقدس یابد که با زمان ظهور امام موعود و پایانی، پیوند بخورد. پس اگر عاشورا در فرهنگ شیعی، هم رمز هویت تاریخی تشیع (عاشورای دیروز) و هم چشم انداز آینده شیعه (عاشورای فردا) است، رویداد اربعین در میانه این دو، رویدادی نمادین با مأموریت های فرهنگی بسیار خواهد بود که در زمان حال بین هویت های دیروزی و رسالت های فردا، به کنکاش نقش های پویا می پردازد. با این تحلیل، دیگر عدد چهل بین دو عاشورا، عددی اتفاقی و رویدادی گذرا نیست؛ بلکه باید از گذرگاه چهل منزل و چهل گام پیش برنده بدان نگریست.
ص:11

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

عدد چهل

ارب_عین در لغت، به معنای چهل، چهار دهه(1) و در اصطلاح، سپری شدن چهل روز از مرگ کسی و برپا داشتن مراسمی برای بزرگداشت اوست. این واژه در اصطلاح شیعه، به طور خاص ب_ه روز بیستم ماه صفر یعنی چهل روز پس از واقعه عاشورا و شهادت امام حسینعلیه السلام و یارانش اطلاق گردیده و اربعین حسینی نامیده می شود.
عدد چهل یکی از اعداد نمادین و مقدس در فرهنگ اسلامی و خصوصاً فرهنگ شیعی است. در فرهنگ دینی اعداد نه تنها در زندگی مادی بلکه در زندگی معنوی نیز حائز اهمیت فراوان هستند. خصوصاً در دین اسلام و مکتب تشیع که به شریعت و فقه و مناسک توجه ویژه شده، مسئله عدد و اهمیت برخی اعداد بیشتر به چشم می آید. مثلاً، تعداد رکعات نماز، تعداد تسبیحات اربعه، تعداد تسبیحات حضرت فاطمه3 و امثال این موارد نشان گر زندگی معنوی به همراه اعداد است، و برای تقدس هر یک از اعداد، می توان سندهایی یافت که ریشه در رویدادهای تکوینی طبیعت و یا عوالم ملکوت و یا پیوند با تاریخ مقدس اولیای الهی دارند. مانند:

اعداد و ریشه ارزش یابی دینی هر یک
عددریشه ها و هویت ها
5 تن پیامبر اولوالعزم و 5 تن آل عبا،
علیه السلام
7 آسمان و 7 زمین و 7 دور طواف خانه خدا.
12
12 معصوم و12 چشمه معجزه حضرت موسی، 12 ماه
14
14 معصوم تقدس یافته اند.
ص:12
________________________________________
1- [1] . لغت نامه دهخدا، 5/164.

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

یکی از مهم ترین این اعداد، عدد چهل است. در فرهنگ دینی عدد چهل جایگاهی ویژه در سیر و سلوک، فرایند رشد، بلوغ و یا نهادینه سازی یک رفتار یا سجیه اخلاقی دارد. بدین جهت عدد چهل در فرهنگ اسلامی/ شیعی از جایگاه ویژه ای برخوردار است.
_علامه سید بحرالعلوم_ یکی از علمای بزرگ و عارف شیعه در زمینه جایگاه عدد چهل فرموده است:
«خود به عیان دیده ام و به بیان دانسته ام که این مرحله شریفه، از مراحل عدد را خاصیتی خاص و تأثیری مخصوص است، در ظهور استعداد(ها) و تتمیم ملکات، در طی منازل و قطع مراحل».(1)
بنابراین حکمت توجه به عدد چهل، در فرهنگ دینی/ عرفانی اسلامی، بر خاصیت اربعین در ظهور فعلیت و بروز استعداد و حصول صفات ملکه، امری است که در آیات و اخبار بر آن تصریح شده است، و در سلوک و خودسازی، برای جلب فیوضات وانوار الهی، به آن توجه شده است. شاهد این مدعا گستردگی استفاده از عدد چهل در تعالیم و آموزه های دینی و حتی در رویدادهای تاریخی است که نوعی پیوند با سیر و سلوک دارد. مهم ترین موارد نمادین عدد چهل در فرهنگ دینی چنین است:

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

چرایی و چیستی و گونه شناسی اربعین

کارکردهای عدد چهل در فرهنگ دینی، حوزه های متعددی را شامل می شود. حوزه هایی که از بسترهای طبیعی پیدایش انسانی شروع و به رویدادهای تاریخ ساز سرایت یافته است، و بعد به حوزه های سیر و سلوک اخلاقی و یا توصیه های تربیتی دینی و بازتاب شناسی آثار نیک و بد اعمال از جهت تکوینی کشیده می شود.
این گونه های متعدد، بیانگر نقش عدد چهل در تمامی حوزه هاست. بنابراین شاهد استفاده نمادین از عدد چهل در ظرفیت های گوناگونی هستیم که عبارت اند از:
از جهت زمانی (چهل روز یا سال)، از جهت کمّی و مصداقی (چهل فرد و چهل عدد)، از مکانی و مساحتی (چهل ذراع یا منزل)، از جهت کیفی و مرتبه ای (چهل برابر)
ص:13
________________________________________
1- [1] . آشتیانی، محسن، اسرار عدد چهل در قرآن و روایات، ص10.

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

موارد و مصادیق عدد چهل در فرهنگ اسلامی(1)
اربعین در آفرینش انسان
(در فرایند آفرینش اولیه و در تکامل انسانی)
پیکره آدم پس از آماده سازی چهل روز ماند تا آماده دمیدن روح بگردد(2)
هر انسان (چهل روز علقه و چهل روز مضغه و...)(3)
نطفه امام معصوم پس از چهل روز در رحم مادر، توانایی شنیدن می یابد
چهل سالگی سن رشد عقلانی انسان است
چهل سالگی و سخت گرفتن خدا بر بنده در حساب و کتاب(4)
دل بستن شیطان به گناهکاران بالای چهل سال(5)
اربعین در عوالم وجود
فاصله بین دو دمیدن اسرافیل در صور در آستانه قیامت، چهل سال است(6)
اربعین در تاریخ نبوت
حضرت آدم پس از هبوط، چهل روز در کوه صفا به عبادت و توبه پرداخت.
حضرت آدم چهل روز برای هابیل گریست.(7)
بعثت بیشتر انبیا در چهل سالگی بود.(8)
چهل سال قطع تولد در قوم نوح پیش از طوفان تا حداقل سن مشرکین چهل سالگی باشد.(9)
حضرت یونس چهل روز در شکم ماهی گریست تا توبه اش پذیرفته شد.
چهل روز گریه بنی اسرائیل برای ظهور حضرت موسی7.(10)
سرگردانی چهل ساله قوم موسی7.
چهل روز گریه داوود7 پس از ترک اولی ای که انجام داد.(11)
ص:14
________________________________________
1- [1] . در این زمینه ر.ک: خصال شیخ صدوق عدد چهل و سفینه البحار عدد چهل و جستجوی عدد چهل در نرم افزارهای اسلامی کامپیوتر نور مانند: گنجینه روایات نور، سیره معصومان.
2- [2] . در احادیث نقل شده است در جریان آفرینش حضرت آدم 7 ، سرشت طینت او به دست خداوند، به مدت چهل روز ادامه یافت یا پیکر شریف آن حضرت، چهل سال باقی ماند، سپس روح در آن دمیده شد «خمّرت طینه آدم بیدی أربعین صباحاً». عوالی اللئالی، ابن ابی جمهور احسائی، ج4، ص9.
3- [3] . نطفه در رحم چهل روز می ماند تا آنکه علقه می شود و بعد از چهل روز مُضغه می شود و بعد از چهل روز دیگر وارد مرحله دیگر می شود
4- [4] . ابوبصیر گوید امام صادق 7 فرمود: هر بنده تا چهل سال در فسحه و گشایش است، چون سنش به چهل رسید پروردگار به آن دو فرشته ای که نگهبانش هستند وحی کند: من بنده خود را عمری (طولانی) دادم، بر او سخت گیرید اعمالش را به دقت ثبت کنید، کم و زیاد و کوچک و بزرگ عملش را بنویسید. از رسول گرامی اسلام نقل است که «خداوند فرشته ای را مامور کرده است تا در هر شب صدا بزند: «یا ابناء الاربعین ماذا اعددتم للقاء ربکم، ای کسانی که چهلمین بهار عمر خود را سپری می کنید! برای ملاقات با پروردگارتان چه چیزی آماده کرده اید (و چه پاسخی دارید)؟!»، مستدرک الوسائل، ج12، ص156؛ مجموعه ورام، ج1، ص35.
5- [5] . إذا بَلَغ الرَّجُلُ أربعینَ سَنةً و لَم یَتُبْ مَسحَ الشَّیطانُ وَجهَهُ بِیَدهِ و قالَ: بِأبی وَجهُ مَن لا یُفْلِح! «چنانچه شخصی به سنّ چهل برسد و بسوی خدا بازگشت ننماید، شیطان پیشانی او را مسح نماید و گوید: پدرم فدای تو باد که دیگر رستگار نخواهی شد!». مشکاة الانوار ، ص295.
6- [6] . از نفخه اوّل تا نفخه دوم اسرافیل چهل سال طول می کشد.
7- [7] . هابیل کشته شد، پدر در غم پسر چهل شبانه روز گریست و این اولین عزاداری و اولین اربعین بود که تاریخ ثبت کرد.
8- [8] . بحارالانوار، ج13، ص50.
9- [9] . در گزارش های اهل کتاب و اهل سنت از طوفان نوح، عذاب طوفان شامل حال همه حتی کودکان هم شد. ولی در گزارش اهل بیت : از واقعه طوفان خداوند به مدت چهل سال مردها را عقیم و زنان را نازا نمود تا در آستانه طوفان، فردی زیر چهل سال نباشد و حجت بر همگان تمام گردد، و کسی به ناحق عذاب نگردد.
10- [10] . بنی اسرائیل بعد از اینکه 230 سال گرفتاری کشیدند و قرار بود 170 سال دیگر ادامه پیدا کند، چهل روز گریه کردند تا خدا از آنها رفع گرفتاری کرد.
11- [11] . مولای متقیان علی 7 فرمود: خداوند متعال به حضرت داود وحی کرد: «انک نعم العبد لولا انک تاکل من بیت المال ولا تعمل بیدک شیئا» «ای داود! اگر از بیت المال تغذیه نمی کردی و از دست رنج خودت امرار معاش می نمودی، چقدر بنده خوبی بودی!» حضرت داود چهل صبح با ناله و زاری به درگاه احدیت استغاثه کرد و از خداوند خواست تا مشکل او را رفع نماید. خداوند متعال نیز مقدمات آهنگری را در اختیار او گذاشت. به این ترتیب، حضرت داود، به کار زره سازی پرداخت. او هر روز یک زره می ساخت و به هزار درهم می فروخت تا اینکه با ساختن سیصد و شصت زره که به مبلغ سیصد و شصت هزار درهم فروخت، سرمایه ای به دست آورد و از بیت المال بی نیاز شد.» وسائل الشیعه، ج17، ص37.

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

اربعین در تاریخ نبوت

حضرت آدم پس از هبوط، چهل روز در کوه صفا به عبادت و توبه پرداخت.
حضرت آدم چهل روز برای هابیل گریست.(1)
بعثت بیشتر انبیا در چهل سالگی بود.(2)
چهل سال قطع تولد در قوم نوح پیش از طوفان تا حداقل سن مشرکین چهل سالگی باشد.(3)
حضرت یونس چهل روز در شکم ماهی گریست تا توبه اش پذیرفته شد.
چهل روز گریه بنی اسرائیل برای ظهور حضرت موسی7.(4)
سرگردانی چهل ساله قوم موسی7.
چهل روز گریه داوود7 پس از ترک اولی ای که انجام داد.(5)
اربعین در تاریخ پیامبر اسلام9
بعثت در چهل سالگی.(6)
چهل روز عبادت در غار حرا در آستانه بعثت.
چهل روز عبادت برای کسب آمادگی دریافت نطفه حضرت زهرا3.
پیامبر9 و علنی سازی اسلام پس از اسلام آوردن چهل نفر.
چهل مهمان از بنی هاشم و دعوت آن ها به اسلام و معرفی ولایت امام علی7 در کنار آشکار سازی بعثت برای آنان (یوم الانزار).
پیامبر9 و چهل صبح تلاوت آیه تطهیر بر درب خانه اهل بیت: پس از نزول آیه.

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

اربعین در قرآن

چهل شب عروج حضرت موسی7 به کوه طور.(7)
چهل سال سرگردانی بنی اسرائیل.(8)
چهل سالگی سن رشد جامع و عقلی آدمی.(9)
ص:15

1- [1] . هابیل کشته شد، پدر در غم پسر چهل شبانه روز گریست و این اولین عزاداری و اولین اربعین بود که تاریخ ثبت کرد.
2- [2] . بحارالانوار، ج13، ص50.
3- [3] . در گزارش های اهل کتاب و اهل سنت از طوفان نوح، عذاب طوفان شامل حال همه حتی کودکان هم شد. ولی در گزارش اهل بیت : از واقعه طوفان خداوند به مدت چهل سال مردها را عقیم و زنان را نازا نمود تا در آستانه طوفان، فردی زیر چهل سال نباشد و حجت بر همگان تمام گردد، و کسی به ناحق عذاب نگردد.
4- [4] . بنی اسرائیل بعد از اینکه 230 سال گرفتاری کشیدند و قرار بود 170 سال دیگر ادامه پیدا کند، چهل روز گریه کردند تا خدا از آنها رفع گرفتاری کرد.
5- [5] . مولای متقیان علی 7 فرمود: خداوند متعال به حضرت داود وحی کرد: «انک نعم العبد لولا انک تاکل من بیت المال ولا تعمل بیدک شیئا» «ای داود! اگر از بیت المال تغذیه نمی کردی و از دست رنج خودت امرار معاش می نمودی، چقدر بنده خوبی بودی!» حضرت داود چهل صبح با ناله و زاری به درگاه احدیت استغاثه کرد و از خداوند خواست تا مشکل او را رفع نماید. خداوند متعال نیز مقدمات آهنگری را در اختیار او گذاشت. به این ترتیب، حضرت داود، به کار زره سازی پرداخت. او هر روز یک زره می ساخت و به هزار درهم می فروخت تا اینکه با ساختن سیصد و شصت زره که به مبلغ سیصد و شصت هزار درهم فروخت، سرمایه ای به دست آورد و از بیت المال بی نیاز شد.» وسائل الشیعه، ج17، ص37.
6- [6] . تاریخ یعقوبی، ج2، ص22؛ کشف الغمه، ج1، ص14.
7- [7] . « واذ واعدنا موسی اربعین لیلة » «(به یاد آورید) آن هنگامی را که با موسی 7 (برای یافتن پیام های آسمانی) چهل شب وعده قرار گذاشتیم.» بقره/51. نیز می فرماید: « وواعدنا موسی ثلثین لیلة واتممناها بعشر فتم میقات ربه اربعین لیلة » «و ما با موسی سی شب وعده گذاشتیم، سپس آن را با ده شب دیگر تکمیل نمودیم. به این ترتیب، میعاد پروردگارش با چهل شب تمام شد.» اعراف/141.
8- [8] . « فانها محرمة علیهم اربعین سنة یتیهون فی الارض فلاتاس علی القوم الفاسقین » «این سرزمین مقدس تا چهل سال بر آنها ممنوع خواهد بود و آنان همواره درمدت چهل سال در این بیابان سرگردان هستند، پس تو درباره سرنوشت این جمعیت گناهکار ناراحت نباش!» مائده/26.
9- [9] . «... حتی اذا بلغ اشده وبلغ اربعین سنه قال رب اوزعنی ان اشکر نعمتک التی انعمت علی وعلی والدی وان اعمل صالحا ترضیه واصلح لی فی ذریتی انی تبت الیک وانی من المسلمین» «تا زمانی که به کمال قدرت و رشد برسد و به چهل سالگی بالغ گردد، می گوید: پروردگارا! مرا توفیق ده تا شکر نعمتی را که به من و پدر و مادرم دادی، به جا آورم و کار شایسته ای انجام دهم که از آن خشنود باشی و فرزندان مرا صالح گردان! من به سوی تو باز می گردم و توبه می کنم و از مسلمانان می باشم.» احقاف/15.

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

چهل شب عروج حضرت موسی7 به کوه طور.(1)
چهل سال سرگردانی بنی اسرائیل.(2)
چهل سالگی سن رشد جامع و عقلی آدمی.(3)
امام علی7 و چهل شب استنصار پس از سقیفه.(4)
امام حسن7 و نداشتن چهل یار خالص هنگام صلح.(5)
ص:16

1- [1] . « واذ واعدنا موسی اربعین لیلة » «(به یاد آورید) آن هنگامی را که با موسی 7 (برای یافتن پیام های آسمانی) چهل شب وعده قرار گذاشتیم.» بقره/51. نیز می فرماید: « وواعدنا موسی ثلثین لیلة واتممناها بعشر فتم میقات ربه اربعین لیلة » «و ما با موسی سی شب وعده گذاشتیم، سپس آن را با ده شب دیگر تکمیل نمودیم. به این ترتیب، میعاد پروردگارش با چهل شب تمام شد.» اعراف/141.
2- [2] . « فانها محرمة علیهم اربعین سنة یتیهون فی الارض فلاتاس علی القوم الفاسقین » «این سرزمین مقدس تا چهل سال بر آنها ممنوع خواهد بود و آنان همواره درمدت چهل سال در این بیابان سرگردان هستند، پس تو درباره سرنوشت این جمعیت گناهکار ناراحت نباش!» مائده/26.
3- [3] . «... حتی اذا بلغ اشده وبلغ اربعین سنه قال رب اوزعنی ان اشکر نعمتک التی انعمت علی وعلی والدی وان اعمل صالحا ترضیه واصلح لی فی ذریتی انی تبت الیک وانی من المسلمین» «تا زمانی که به کمال قدرت و رشد برسد و به چهل سالگی بالغ گردد، می گوید: پروردگارا! مرا توفیق ده تا شکر نعمتی را که به من و پدر و مادرم دادی، به جا آورم و کار شایسته ای انجام دهم که از آن خشنود باشی و فرزندان مرا صالح گردان! من به سوی تو باز می گردم و توبه می کنم و از مسلمانان می باشم.» احقاف/15.
4- [4] . علی 7 نیز با شکایت از مظلومیت و غربت خویش فرمود: «من بارها از مردم یاری خواستم اما به غیر از چهار نفر زبیر، سلمان، ابوذر و مقداد کسی جواب مثبت به من نداد.» سپس افزود: «لو کنت وجدت یوم بویع (اخوتیم) اربعین رجلا مطیعین لجاهدتهم؛ اگر من در روز بیعت چهل یاور گوش به فرمان و راستین داشتم، با آنان مقابله و مجاهده می کردم.»؛ المفید فی المجالس، صص145 149؛ المجلس الثّامن عشر، 6؛ جاءت فی نهج البلاغه فی آخر خطبه 34.

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

5- [5] . زمانی که برخی از یاران امام حسن مجتبی 7 از وی درخواست کردند که در مقابل ظلم و ستم زمامداران جور به ویژه معاویه قیام و مبارزه نماید، امام حسن 7 فرمود: « لی اسوة بجدی رسول الله حین عبدالله سرا وهو یومئذ فی تسعة وثلاثین رجلا فلما اکمل الله له الاربعین صاروا فی عدة واظهروا امر الله فلو کان معی عدتهم جاهدت فی الله حق جهاده ، الگوی من در رهبری امت، جدم رسول خدا 9 است، آن حضرت تا زمانی که تعداد یارانش به سی و نه نفر رسیده بود، مخفیانه و غیرعلنی خدا را عبادت می کرد (و به مبارزه و تبلیغ علنی روی نیاورد)، اما از موقعی که خداوند متعال تعداد مسلمانان را به چهل نفر رساند، (تبلیغ) دین خدا را آشکار کردند و اگر با من هم به تعداد آنها باشد، در راه خدا به جهاد و مبارزه شایسته دست می زنم.» مستدرک الوسائل، ج11، ص77.

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

عدد چهل در اربعین حسینی

شیعه، برنامه حضور چهل شب چهارشنبه در مسجد سهله (و به تبع آن در مسجد جمکران) از سیره علمای بزرگ و صلحا و عرفا بوده(1) که جمع بسیاری با این سلوک به برکات فراوانی رسیده اند، و عدد چهل که پیشبرد و پیروزی انقلاب اسلامی ایران نقش بسزایی داشته است.(2)
پس از مجموعه این موارد که مستند به احادیث و یا گزارش های معتبر و یا تجربه های مکَّرر است کارکرد عدد چهل در شکوفاسازی و یا نهادینه سازی یک اثر و صفت معلوم می گردد. در حقیقت بر بستر سلوک عدد چهل است که یک پدیده به کمال خود و بلکه به بالاترین مرتبه وجودی و یا اثرگذاری خود می رسد. در نتیجه عدد چهل عدد کمال، بلوغ، شکوفایی و فعلیت یک پدیده است؛ چه این پدیده در امور معنوی باشد و چه در عالم تکوین.

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

عدد چهل در اربعین حسینی

دانسته شد که نقش و ارزش عدد چهل در به کمال رساندن ارزش ها یا تطهیر از ضدارزش هاست. اتفاقاً همین کارکردهای عدد چهل باعث پیدایش اربعین در
ص:20

1- [1] . در مورد حضور در مسجد سهله در شب چهارشنبه مدرکی از ناحیه اهل بیت : به دست ما نرسیده است جز این که سید بن طاووس فرمود: اگر خواستی به مسجد سهله بروی آن را در میان مغرب وعشای شب چهارشنبه قرار بده که این وقت از دیگر وقت ها برتر است. مصباح الزائر، ص105؛ محدث نوری دراین مورد می گوید: اما مستند چهل شب همان عمومات است. النجم الثاقب، ص845؛ مقصود ایشان از عمومات روایاتی است که بر عدد چهل و عمل چله گیری آثار مترتب کرده است. موعود شناسی و پاسخ به شبهات، علی اصغر رضوانی.
2- [2] . اربعین های انقلاب: 19/10/56 قم؛ 29/11/56 تبریز؛ 10/1/57 یزد؛ دیگر شهرها.
فرهنگ حسینی شده است؛ تا با کمک از چهل روز گذر زمان از عاشورا به لایه ها و سطوحی از کارکردهای اجتماعی و انسانی و حتی تکوینی رسید.
در جدول پیشین مشاهده گردید که دامنه قابلیت های عدد چهل، عوالم ملکوتی، تکوینی و انسانی را شامل می گردد. در این صورت وقتی عاشورا یک نقطه عطف مهم در تاریخ باشد، و تا قبل از آن خط نبوت بر آن متمرکز و پس از آن خط امامت ماموریت حرکت در امتداد آن را دارد، پس عدد چهل پس از عاشورا هم دارای ماموریت ها و وظایف متعددی است که دامنه این وظایف به میزان سعۀ وجودی این عدد است.
از این رو عدد چهل در فرهنگ حسینی در همه سطوح اثرگذاری خود، قابلیت هایش را نشان می دهد؛ و اولین پیشگام در بهره گیری از کارکردهای نمادین عدد چهل برای انتقال مظلومیت حسینی، عالم ملکوت و ساحت های ماورائی جهان طبیعت هستند._ ابن قولویه_ با سند خود از عبدالله بن هلال نقل می کند:
«امام صادق7 می فرمود: آسمان بر حسین بن علی و یحیی بن زکریا گریست و بر کسی جز آن دو گریه نکرده است. گفتم:گریه آسمان چگونه است؟ فرمود: چهل روز خورشید هنگام طلوع و غروب، گویا سرخ بود و گداخته، همچون پاره آتش. گفتم: آیا گریه آسمان همین است؟ فرمود: آری»(1)[np1] [1]
این تحول ملکوتی در طبیعت که به نشان غضب بود، چنان گسترده است که از کربلا تا شام و بیت المقدس(2) (و بلکه در برخی روایات سراسر
ص:21

1- [1] . کامل الزیارات، ص181.
2- [2] . به قرینه روایاتی که حتی در منابع اهل سنت است که در روز قتل حسین در شام و یا در بیت المقدس از زیر سنگ ها خون می جوشید. ابن عساکر با سندش از عمر بن علی نقل می کند: قال أرسل عبد الملک إلی ابن رأس الجالوت فقال: هل کان فی قتل الحسین علامه؟ قال ابن رأس الجالوت: ما کشف یومئذ حجر إلا وجد تحته دم عبیط؛. عبدالملک مروان از ابن رأس الجالوت ® پرسید.آیا در قتل حسین نشانه ای بود؟ گفت: در آن روز هیچ سنگی برداشته نشد، مگر اینکه زیرش خون تازه یافت می شد. ابن عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینه دمشق، ج14، ص230؛ ذهبی، شمس الدین، تاریخ الاسلام، ج5، ص16؛ عن ابن شهاب قال: ما رفع بالشّام حجر یوم قتل الحسین بن علی إلّا عن دم؛ ابن شهاب می گوید: روز شهادت حسین بن علی 7 ، هیچ سنگی در شام برداشته نشد، مگر از خون. طبرانی، ابوالقاسم، المعجم الکبیر، ج3، ص113؛ هیثمی، علی بن ابی بکر، مجمع الزوائد، ج9، ص196؛ عن الزّهری قال: لمّا قتل الحسین بن علی 2 لم یرفع حجر ببیت المقدّس إلّا وجد تحته دم عبیط، زهری می گوید: زمانی که حسین 7 شهید شد، هیچ سنگی در بیت المقدس برداشته نشد، مگر اینکه زیر آن خون تازه یافت می شد. طبرانی، ابوالقاسم، پیشین، ج3، ص113؛ ابن عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینه دمشق، ج14، ص229؛ مزی، یوسف، تهذیب الکمال، ج6، ص434؛ مقریزی، تقی الدین، امتاع الاسماع، ج12، ص242؛ هیثمی، علی بن ابی بکر، مجمع الزوائد، ج9، ص196؛ ذهبی، شمس الدین، سیر أعلام النبلاء، ج3، ص314؛ عسقلانی، ابن حجر، تهذیب الکمال، ج2، ص305؛ بیهقی، ابوبکر، دلائل النبوه، ج6، ص471.
جهان را) شامل شده است.

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

البته این حزن اگرچه ناشی از حزن درونی و ملکوتی طبیعت است؛ ولی دارای کارکردهای انسانی گوناگونی هم است. کارکردها و بازتاب هایی متنوع که ناظر به نوع گرایش و کنش افراد خود را متفاوت نشان می دهد. بدین گونه که:
در جبهه باطل؛ کارکرد این خشم مقدس که پس از واقعه عاشورا بود (و از یک تا سه روز و درنهایت تا چهل روز طول کشید)؛ ایجاد ترس و وحشت بود تا برنامه های آنان را که نیم قرن برای آن نقشه کشیده بودند را بر هم زند.(1)
ص:22

1- [1] . صادق 7 در روایتی می فرماید: إن آل أمیة علیهم لعنة الله ومن أعانهم علی قتل الحسین من أهل الشام، نذروا نذرا إن قتل الحسین 7 وسلم من خرج إلی الحسین 7 وصارت الخلافة فی آل أبی سفیان، أن یتخذوا ذلک الیوم عیدا لهم، وأن یصوموا فیه شکرا . شیخ طوسی، امالی، ص677. بنی امیه لعنه اللَّه علیهم و افرادی از اهل شام که آنان را در کشتن حسین اعانت نمودند، نذر کردند اگر حسین کشته شود و مقام خلافت، نصیب آل ابوسفیان شود روز عاشورا را برای خود عید قرار دهند و آن روز را برای به شکرانه قتل حسین، روزه بگیرند. مقریزی در «الخطط» و ابوریحان بیرونی در «الاثار الباقیه»، تصریح نموده اند که بنی امیه در این روز لباس جدید می پوشیدند و خود را آراسته و سرمه به چشم می کشیدند و به یکدیگر تبریک می گفتند... الخطط، ج2، 385؛ الکنی والالقاب، ج1، ص431؛ الحضاره الاسلامیه، ج1، ص137؛ دائره المعارف بستانی.
در افراد غافل و بی تفاوت؛ کارکردش ایجاد وحشت و فراهم کردن زمینه های پرسش گری و بازگشت احتمالی به حق است.
در جبهه حق؛(1) و در شرایطی که اهل بیت درنهایت استضعاف و غربت هستند، کارکرد این حزن مقدس بسترسازی برای پیام رسانی است.

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

پس نقطه شروع اربعین حسینی از حزن طبیعت (ناشی از جنایت عاشورا) آغاز می گردد که ریشه در حکمت غیبی خداوند دارد و بلکه حزن عالم بالا که حزن ملکوتی است منشأ پیدایش این حزن تکوینی است که همراه و همگام با غربت و مظلومیت اهل بیت امام حسین7 می گردد تا در زمانه غربت و استضعاف فراگیر آنان، تنها یاری رسان آنان در مسیر پیام رسانی باشد.
از این رو نقطه پایان این حزن مقدس زمانی است که کاروان اسارت در اربعین به کربلا می رسد. در اینجا حزن به ظاهر به پایان رسیده و بار تحمل این حزن عظیم از مسیر زیارت جابر به شیعیان تفویض می گردد.(2)
در تحلیلی دیگر، اربعین (به قول مشهور) زمان بازگرداندن سرهای مطهر امام حسین7 و شهدا به کربلا و الحاق به پیکرهای مطهر است، پس برای پایان این حزن طبیعت، از نگاه عرفانی، شاید الحاق سرها به پیکرها دلیلی دیگر باشد.

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

از عاشورا تا اربعین
اربعین
پس از اربعین
چهل روز حزن ملک و ملکوت
حضور اهل بیت در کربلا و الحاق سرها و دیدار با جابر
انتقال امانت حزن مقدس بر عهده شیعیان و مدعیان مودت و محبت
ص:23

1- [1] . جبهه حقی که در آن تاریخ منحصر در کاروان اسارت است.
2- [2] . همانگونه که در قرآن (احزاب: 72) تاکید دارد که تحمل برخی مقام ها مشترک بین انسان و طبیعت است.
پس اولین ظرفیت عدد چهل در فرهنگ حسینی، برآمده از عالم تکوین است که به تدریج دامنه ای از ظرفیت های دیگر پیرامون آن ایجاد می گردد تا عاشورا با کمک آن به کمال و نهایت پویایی خود برسد.
جدول اربعین های حسینی در یک جستجو و نگرش جامع و فراگیر به شرح زیر است:

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

اربعین های حسینی
ملکوتی:(1)
آسمان چهل روز خون بارید.
زمین چهل روز سیاه پوش گردید.
خورشید چهل روز روی در پ_وش_ی_د و خون رنگ ش_د و ف_رش_ت_گ_ان چهل روز بر حسین گریستند.
_تاریخی_:
زیارت جابر و عطیه.
بازگشت کاروان اسارت.(2)
الحاق سرهای مبارک به پیکرهای پاک.(3)
_فرهنگی_:
توصیه امام صادق7 به خواندن زیارت اربعین به صفوان جمال(4)
توصیه امام عسکری7 به رفتن برای زیارت اربعین(5)
ص:24

1- [1] . «یا زراره! ان السماء بکت علی الحسین 7 اربعین صباحا بالدم وان الارض بکت اربعین صباحا بالسواد و ان الشمس بکت اربعین صباحا بالکسوف والحمرة... وان الملائکة بکت اربعین صباحا علی الحسین 7 ، ای زراره! آسمان چهل روز بر حسین 7 خون گریه کرد و زمین چهل روز برای عزای آن حضرت گریست به تیره و تار شدن و خورشید با کسوف و سرخی خود چهل روز گریست... و ملائکه الهی برای آن حضرت چهل روز گریستند.» مستدرک الوسائل، ج10، ص314.

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

2- [2] . درباره اصل آمدن کاروان اسارت به کربلا و زمان آن از قرن هفتم بدین سو برخی از بزرگان خدشه هایی وارد کرده اند. ولی در این زمینه باید دانست که به ورود کاروان اهل بیت به کربلا در اربعین اول در منابع متقدم شیعی اشارات و یا تاکیدهایی وجود دارد. ضمن اینکه مشهور درباره سر مطهر شهدا الحاق آنها به پیکرها است که جز در این سفر نمی توانسته محقق شود. مشکل کمبود زمان برای مجموعه سفر اهل بیت به شام و سپس به کربلا، یک جواب اصلی دارد و آن شدت خشونت و قساوت قافله داران اسارت مانند جانیان کربلا است که اسیران را به سرعت در این مسیرهای طولانی سیر داده اند و موجب آزار و اذیت شدید قرار داده اند. ضمن اینکه درباره یکی از همسران امام حسین (رباب مادر علی اصغر و سکینه) نقل شده است که پس از بازگشت به کربلا تا یکسال در انجا مقیم شد (ابن کثیر، الکامل، ج4، ص88) و... (برای مطالعه بیشتر در این زمینه ر.ک: تحقیق درباره اولین اربعین حضرت سید الشهداء 7 ، سید محمد علی قاضی طباطبائی؛ «ثارالله»، عندلیب همدانی)
3- [3] . «بر این که سرهای مطهر به کربلا آورده شدند، تصریح وجود دارد و این تصریح در کتاب های شیعه و سنی از جمله: شیخ صدوق در الامالی، ص232؛ سید مرتضی در الرسائل، ج3، ص130؛ روضه الواعظین، فتال نیشابوری، ص165؛ مثیر الاحزان ، ابن نما حلی، ص58؛ لهوف سیدبن طاوس، ص112؛ اعلام الوری، طبرسی، ص151؛ مقتل العوالم ، ص154؛ مناقب ابن شهرآشوب، ج2، ص200؛ عجایب المخلوقات قزوینی، ص67؛ الاتحاف بحب الاشراف شبراوی، صص12 و 23؛ تذکره الخواص سبط ابن الجوزی، ص150؛ الکواکب الدریه، شیخ مناوی، ج1، ص57؛ قرطبی نیز این مطلب را ترجیح داده است و همچنین در نورالابصار نوشته شبلنجی، ص115 چاپ مصر و نیز اسعاف الراغبین علامه شیخ محمد صبّان از علمای اهل سنت در حاشیه نورالابصار، ص160. و ضمن اینکه اولین کتاب از کتب معتبر و قدیمی که در دسترس است، کتاب «الآثارالباقیه عن القرون الخالیه»، نوشته ابوریحان بیرونی است و در آن تصریح شده که سر مطهر، در بیستم صفر در کربلا، به جسد طیب ملحق شده است و عبارت او چنین است: «در بیستم صفر سر امام حسین 7 به جثه اش برگردانده شده و با آن دفن گردیده است و در این روز زیارت اربعین وارد شده. کسانی که سر ایشان را برگرداندند محرم آن حضرت بودند که بعد از انصراف از شام به کربلا وارد شدند.» آثار الباقیه عن القرون الخالیه، ص392.
4- [4] . تهذیب الاحکام، ج6، ص113.

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

5- [5] . امام حسن عسکری 7 فرمود: «علامات المؤمنین خمس: صلاة الاحدی والخمسین وزیارة الاربعین والتختم فی الیمین وتعفیرالجبین والجهر ببسم الله الرحمن الرحیم، (مصباح المتهجد، ص787) نشانه های مؤمنان (شیعیان) پنچ چیز است: خواندن پنجاه و یک رکعت نماز در هر روز (17 رکعت واجب و 34 رکعت نافله)، زیارت اربعین امام حسین 7 ، داشتن انگشتر در دست راست، و ساییدن پیشانی به خاک، و بلند خواندن بسم الله الرحمن الرحیم در نمازها.»

_ملکوتی_:(1)
آس_م_ان چ_ه_ل روز خ_ون ب_اری_د.
زمین چهل روز سیاه پوش گردید.
خورشید چهل روز روی در پ_وش_ی_د و خون رنگ ش_د و ف_رش_ت_گ_ان چهل روز بر حسین گریستند.
_تاریخی_:
زیارت جابر و عطیه.
بازگشت کاروان اسارت.(2)
الحاق سرهای مبارک به پیکرهای پاک.(3)
_فرهنگی_:
توصیه امام صادق7 به خواندن زیارت اربعین به صفوان جمال(4)
توصیه امام عسکری7 به رفتن برای زیارت اربعین(5)

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

_پس اربعین حسینی، یعنی حماسه عظیم اربعین:_

و حماسه اربعین یعنی شیعه چونان کاروان اسارت، از عاشورا تا اربعین در سوگ باشد. آنگاه که حزنش در مراتب فردی و یا گروهی و منطقه ای نهادینه گردید، در آستانه اربعین آن حزن های پراکنده را تبدیل به یک اراده (پیاده روی) بزرگ و فریاد عظیم نموده تا همه سوگواران در کانون حماسه و ایثار تجمع کنند. آن گاه با عظیم ترین حزن جمعی رشد یافته، جهانیان را از حزن خود متأثر سازد.
و با حضور انبوه سوگواران در کنار مزار سیدالشهدا7، در امتداد اصحاب الحسین7 و در آرزوی اصحاب المهدی[، جامعه شیعه را به بالاترین هم گرایی و هم نوایی برای جهانی سازی عاشورا آماده کند تا درنهایت از معبر اربعین، بسترساز عاشورایی ظهور گردد.
ص:25

1- [1] . «یا زراره! ان السماء بکت علی الحسین 7 اربعین صباحا بالدم وان الارض بکت اربعین صباحا بالسواد و ان الشمس بکت اربعین صباحا بالکسوف والحمرة... وان الملائکة بکت اربعین صباحا علی الحسین 7 ، ای زراره! آسمان چهل روز بر حسین 7 خون گریه کرد و زمین چهل روز برای عزای آن حضرت گریست به تیره و تار شدن و خورشید با کسوف و سرخی خود چهل روز گریست... و ملائکه الهی برای آن حضرت چهل روز گریستند.» مستدرک الوسائل، ج10، ص314.

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

2- [2] . درباره اصل آمدن کاروان اسارت به کربلا و زمان آن از قرن هفتم بدین سو برخی از بزرگان خدشه هایی وارد کرده اند. ولی در این زمینه باید دانست که به ورود کاروان اهل بیت به کربلا در اربعین اول در منابع متقدم شیعی اشارات و یا تاکیدهایی وجود دارد. ضمن اینکه مشهور درباره سر مطهر شهدا الحاق آنها به پیکرها است که جز در این سفر نمی توانسته محقق شود. مشکل کمبود زمان برای مجموعه سفر اهل بیت به شام و سپس به کربلا، یک جواب اصلی دارد و آن شدت خشونت و قساوت قافله داران اسارت مانند جانیان کربلا است که اسیران را به سرعت در این مسیرهای طولانی سیر داده اند و موجب آزار و اذیت شدید قرار داده اند. ضمن اینکه درباره یکی از همسران امام حسین (رباب مادر علی اصغر و سکینه) نقل شده است که پس از بازگشت به کربلا تا یکسال در انجا مقیم شد (ابن کثیر، الکامل، ج4، ص88) و... (برای مطالعه بیشتر در این زمینه ر.ک: تحقیق درباره اولین اربعین حضرت سید الشهداء 7 ، سید محمد علی قاضی طباطبائی؛ «ثارالله»، عندلیب همدانی)

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

3- [3] . «بر این که سرهای مطهر به کربلا آورده شدند، تصریح وجود دارد و این تصریح در کتاب های شیعه و سنی از جمله: شیخ صدوق در الامالی، ص232؛ سید مرتضی در الرسائل، ج3، ص130؛ روضه الواعظین، فتال نیشابوری، ص165؛ مثیر الاحزان ، ابن نما حلی، ص58؛ لهوف سیدبن طاوس، ص112؛ اعلام الوری، طبرسی، ص151؛ مقتل العوالم ، ص154؛ مناقب ابن شهرآشوب، ج2، ص200؛ عجایب المخلوقات قزوینی، ص67؛ الاتحاف بحب الاشراف شبراوی، صص12 و 23؛ تذکره الخواص سبط ابن الجوزی، ص150؛ الکواکب الدریه، شیخ مناوی، ج1، ص57؛ قرطبی نیز این مطلب را ترجیح داده است و همچنین در نورالابصار نوشته شبلنجی، ص115 چاپ مصر و نیز اسعاف الراغبین علامه شیخ محمد صبّان از علمای اهل سنت در حاشیه نورالابصار، ص160. و ضمن اینکه اولین کتاب از کتب معتبر و قدیمی که در دسترس است، کتاب «الآثارالباقیه عن القرون الخالیه»، نوشته ابوریحان بیرونی است و در آن تصریح شده که سر مطهر، در بیستم صفر در کربلا، به جسد طیب ملحق شده است و عبارت او چنین است: «در بیستم صفر سر امام حسین 7 به جثه اش برگردانده شده و با آن دفن گردیده است و در این روز زیارت اربعین وارد شده. کسانی که سر ایشان را برگرداندند محرم آن حضرت بودند که بعد از انصراف از شام به کربلا وارد شدند.» آثار الباقیه عن القرون الخالیه، ص392.

4- [4] . تهذیب الاحکام، ج6، ص113.
5- [5] . امام حسن عسکری 7 فرمود: «علامات المؤمنین خمس: صلاة الاحدی والخمسین وزیارة الاربعین والتختم فی الیمین وتعفیرالجبین والجهر ببسم الله الرحمن الرحیم، (مصباح المتهجد، ص787) نشانه های مؤمنان (شیعیان) پنچ چیز است: خواندن پنجاه و یک رکعت نماز در هر روز (17 رکعت واجب و 34 رکعت نافله)، زیارت اربعین امام حسین 7 ، داشتن انگشتر در دست راست، و ساییدن پیشانی به خاک، و بلند خواندن بسم الله الرحمن الرحیم در نمازها.»

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

نشانه حقانیت امام بودن در برابر صحابه فتنه گر در جنگ صفین
عاشورا
انس بن حارث اسدی
احیاگر پیام پیامبر برای عاشورا و انجام دادن آن
پس از عاشورا
جابربن عبدالله انصاری
پایه گذاری فرهنگ زیارت
ص:31
جابر در امتداد این مأموریت های تاریخی و در مقام آخرین صحابی علوی و شیعی پیامبر9 پس از مطلع شدن از رخداد عاشورا مأموریت تاریخی اش درباره سفر به کربلا را به عهده می گیرد و این سفر را به گونه ای برنامه ریزی می کند که دقیقاً روز اربعین به کربلا برسد
چون به کربلا می رسد بی قرار است، طبق آدابی که آموخته، به زیارت امام شهید می پردازد. عطیه از چگونگی زیارت کردن جابر چنین گزارش می دهد:

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

«با جابربن عبدالله به قصد زیارت امام حسین7 حرکت کردیم، چون به کربلا رسیدیم جابر به سوی فرات رفت و غسل کرد، سپس پارچه ای به کمر بست و پارچه ای به دوش انداخت و عطر زد، سپس ذکرگویان به سوی قبر امام7 رفت. وقتی نزدیک قبر شد، گفت: دستم را بگیر و روی قبر بگذار. من دستش را روی قبر گذاشتم. جابر خود را به روی قبر انداخت و آن قدر گریه کرد که بی هوش شد. بر او آب پاشیدم تا به هوش آمد. آن گاه سه بار گفت: ای حسین! سپس گفت: دوست پاسخ دوستش را نمی دهد. بعد ادامه داد: تو چگونه جواب دهی درحالی که رگ های گردنت را بریدند و بین سر و بدنت جدایی انداختند. گواهی می دهم که تو فرزند خاتم پیامبران و پسر سرور مؤمنان و هم پیمان تقوا و از نسل هدایت و پنجمین نفر از اصحاب کسایی؛ فرزند سرور نقیبان و پسر فاطمه3 سرور زنانی و چرا چنین نباشی که سالار پیامبران با دست خویش غذایت داده و در دامان متقین تربیت شده ای و از سینه ایمان، شیر خورده ای و از دامان اسلام برآمده ای. خوشا به حالت در حیات و ممات. اما دل مؤمنان در فراق تو ناخرسند است و شک ندارد که آنچه بر تو گذشت، خیر بوده است. سلام و خشنودی خدا بر تو باد. شهادت می دهم که تو همان راهی را رفتی که برادرت یحیی بن زکریا پیمود.
ص:32
آنگاه نگاهی به اطراف قبر افکند و گفت:
سلام بر شما ای جان های پاک که در آستان حسین7 فرود آمدید. گواهی می دهم که شما نماز را بر پا داشته و زکات پرداختید، امربه معروف و نهی از منکر کردید و با ملحدان جهاد نمودید و خدا را پرستیدید تا آن که مرگ شمارا فرارسید. سوگند به خدایی که محمد9 را به حق فرستاد، ما درراهی که رفتید، شریک شماییم.
عطیه گفت: به جابر گفتم: چگونه با آنان شریکیم درحالی که نه (با آنان) دشتی پیمودیم و نه از بلندی و کوه بالا رفتیم و نه شمشیر زدیم، اما اینان سر از پیکرهایشان جدا شد، فرزندانشان یتیم گشتند و همسرانشان بیوه شدند؟
جابر گفت: ای عطیه! از حبیبم رسول خدا9 شنیدم که می فرمود: هر کس گروهی را دوست دارد در عمل آنان شریک است. سوگند به آن که محمد9 را به حق به پیامبری فرستاد نیت من و نیت یارانم همان است که حسین7 و اصحابش داشتند. مرا به سوی خانه های کوفیان ببر. چون مقداری راه رفتیم، به من گفت: ای عطیه! به تو وصیتی بکنم؟ گمان نکنم پس ازاین سفر، دیگر تو را ببینم. دوست دار خاندان محمد9 را دوست بدار تا وقتی در دوستی باقی است، دشمن خاندان محمد9 را تا زمانی که دشمن است، دشمن بدار، هرچند اهل نماز و روزه بسیار باشد. با دوست دار آل محمد: مدارا کن؛ او هرچند به سبب گناهانش بلغزد، اما گام دیگرش بامحبت این خاندان ثابت می ماند. دوست دار آل محمد: به بهشت می رود و دشمنانشان به دوزخ.»(1)[np1] [1]

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

در پایان یادآور می شود که مأموریت تاریخی جابر پس از عاشورا تنها به زیارت اربعین خلاصه نمی گردد. بلکه او مانند سلمان در دوران 25 سال خانه نشینی امام علی7 که مأموریت تبلیغ تدریجی امامت امام علی7 و
ص:33

1- [1] . عماد الدین طبری، بشاره المصطفی.
نیرو سازی برای ایشان را داشت، جابر هم تا زنده بود (در امتداد حماسه اربعینی خود) برای احیای امر اهل بیت و تثبیت امامتشان تلاش کرد.(1)
در اهمیت این تلاش ها و اقدامات جابر همین بس که بدانیم اهل بیت پیامبر: در این سال ها در حجاز کمترین یار و یاور را داشتند. امام سجاد7 به شدت در مدینه غریب بودند، تنها این جابر بود که باوجود نابینایی در کوچه های مدینه راه می رفت و انصار را به یاری اهل بیت فرامی خواند.

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

زیارت اربعین اهل بیت:
اشاره
دومین رویداد تاریخی که بسترساز فرهنگ زیارت اربعین است بازگشت کاروان اسرا به کربلا در روز اربعین است. در این زمینه باید دانست که درباره گاه شمار قیام امام حسین7 و گاه شمار سفر امام به کربلا و گاه شمار رویدادها تا عصر عاشورا، متون متعددی وجود دارد ولی درباره رویدادهای دوران اسارت (احتمالاً تحت تأثیر جریان سانسور قوی امویان جهت تطهیر خود از حادثه عاشورا) گزارش های مستند فراوان و کافی وجود ندارد.
البته اصل سفر کاروان اسارت به شام و این که هدف سفر، تخریب شخصیت بازماندگان کربلا و اعلان نابودی اسلام بود، شکی نیست. همچنین حماسه آفرینی اهل بیت امام حسین7 در کنار تحمل بیشترین آزارها هم مورد پذیرش تاریخ است؛ اما متأسفانه جزئیات سفر اسارت در تاریخ چندان روشن و
ص:34

1- [1] . پس از آنکه جابر، پیام رسول خدا 9 را به امام باقر 7 رساند، امام باقر 7 به جابر فرمود: وصیت خود را آماده کن، زیرا تو در مسیر حرکت به سوی خدایی! قطرات اشک از چشمان جابر سرازیرشد و به امام باقر 7 عرض کرد: آقای من، این خبر را قبل از شما رسول خدا 9 به من داد و فرمود: «چند روز پس از دیدار با محمد بن علی (امام باقر 7 ) از دنیا می روی.» امام باقر 7 فرمود: «ای جابر، سوگند به خدا، خداوند علم گذشته و حال و آینده تا روز قیامت را به من عنایت فرموده است.» جابر وصیت کرد، آماده سفر شد. و سرانجام در 73یا 74 یا 78 قمری در 94 سالگی در مدینه از دنیا رفت. طبق بعضی از روایات، امام صادق 7 فرمود: جابر، آخرین نفر از اصحاب بود که باقی مانده بود.
شفاف نیست. در این زمینه به تدریج برخی پرسش ها و ابهامات پدیدار گشته تا بدان حد که امروزه درباره زمان و مراحل و سیر سفر تردیدهایی مطرح شده است و برخی بازگشت اهل بیت: به کربلا را زیر سؤال برده اند.(1)
از جهت اربعین پژوهی، آن چه تقریباً امروزه مشهور بوده و پذیرفته شده است، شهرت بازگشت کاروان اسارت در واپسین ساعات روز اربعین به کربلا است. بدین جهت در این اثر تنها گزارشی اجمالی از گاه شمار و جغرافیای سفر ارائه می گردد.
گاه شمار سفر اسارت
گزارش اجمالی گاه شمار سفر کاروان اسارت که بازگشتن اهل بیت: به کربلا در اربعین را باورپذیر می سازد، ارائه می گردد:

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

گاه شمار سفر کاروان اسارت
11 محرم
حرکت از کربلا
12
ورود به کوفه
13
دفن پیکر شهدا توسط امام سجاد7 با همکاری بنی اسد
15
قول اول برای ارسال اهل بیت: به شام
18 – 20
قول دوم برای ارسال اهل بیت:
طی مسافت از کوفه به شام از مسیر حاشیه فرات تا دمشق در مدت10 تا 15 روز(2) (همراه با سرعت سیر سریع و همراه با خشونت)
ص:35

1- [1] . این شبهه اولین مرتبه توسط سیدبن طاووس مطرح شد و بعدها مورد تایید و ترویج محدث نوری و شیخ عباس قمی و شهید مطهری و برخی از تاریخ پزوهان معاصر گردید.
2- [2] . مسافت بین کوفه و دمشق در حدود 600 کیلومتر است. این مسافت را یک هفته ای تا 10 روزه طی می کنند. امام حسین 7 ، فاصله 470 کیلومتری مدینه و مکه را پنج روزه پیمودند (تقریبا روزانه 90 کیلومتر) در نتیجه مسافت شام تا کربلا را که حدود 570 کیلومتر است، طی هفت روز به راحتی می توان پیمود. و مسافت شام تا کوفه را به طور عادی هشت روزه می توان طی کرد. خصوصا که سرعت شتر در بیابان به دوازده کیلومتر و در شتر تندرو (جماز) حتی به 24 کیلومتر در ساعت می رسد.

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

اول صفر:
یا هفته اول صفر
ورود سر مقدس امام7 به شام و اعلان جشن عمومی در دمشق
ورود اهل بیت: به شام و اقامت یک هفته ای در شام
سه تا چهار روز
اول ماه صفر
حضور در دربار یزید و مسجد اموی و خطبه های زینبی و سجادی
اسکان در خرابه
شهادت حضرت رقیه3
نیمه دوم هفته اول
تحول فضای شام
اسکان در قصر یزید و سه روز عزاداری اهل بیت:
اوایل هفته دوم صفر
حرکت جابر از مدینه به کربلا (12 تا 15 روز)
(حرکت جابر از مدینه به کوفه و از کوفه با کمک عطیه جوان کوفی به کربلا)
حرکت کاروان اهل بیت: به کربلا (8 یا 10 صفر)

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

20 صفر
ابتدا ورود جابر(1)
سپس ورود اهل بیت (رک به پاورقی ص قبل)
سپس الحاق سرهای مقدس به پیکر شهدا توسط امام سجاد7(2)
+
روایات معتبر و مستفیضه از شیعه و سنی دال بر گریستن آسمان بر عزای امام به مدت چهل
ص:36

1- [1] . آمدن جابر به کربلا در روز اربعین (جدا از دیدار با اهل بیت : ) توسط کسی قبل از سیدبن طاووس نقل نشده است و تنها اسفرائنی که قبل از سید می زیست (متوفای 406ق) در مقتل خود نقل نموده است که جابر در روز اربعین برای زیارت امام حسین 7 به کربلا آمده و در آنجا با اهل بیت : دیدار کرده است
2- [2] . اهمیت شهرت مسئله الحاق سرها به پیکرها از این جهت است که اثبات گر سفر کاروان اسارت به کربلا در همان روز اربعین است؛ چرا که برای سرها سرنوشتی دیگر در غیر کربلا و آن هم در غیر روز اربعین مشهور نیست. اقوال مشهور در این زمینه چنین است: شیخ صدوق، (متوفای سال 381ق.): «امام سجاد 7 با اهل بیت : و سرهای مطهر شهیدان از دمشق خارج شد و سرهای مقدس را در کربلا دفن کرد». هر چند ایشان تصریح نکرده اند که ورود اهل بیت : در روز اربعین سال 61 ق. بوده است اما از آنجا که هیچ کس زمان دیگری را در تاریخ، برای ورود اهل بیت : به کربلا به ثبت نرسانده است، در نتیجه ورود امام سجاد 7 به همراه اهل بیت به کربلا، در روز اربعین سال 61 ق. بوده است. لذا علم الهدی سید مرتضی (متوفای 436ق.) می نویسد: «ان راس الحسین 7 اعید الی بدنه فی کربلا» یعنی: همانا سر مطهر امام حسین 7 در کربلا به پیکر مقدس آن حضرت، عودت داده شد. ابوریحان بیرونی، محقق و ریاضی دان شهیر (متوفای 440ق.) در کتاب نفیس خود «الآثار الباقیه » چنین می گوید: «و فی العشرین رد راس الحسین 7 الی جثته حتی دفن مع جثته و فیه زیاره الاربعین و هم حرمه بعد انصرافهم من الشام». شیخ طوسی (متوفای 460ق.) علت سنت شدن زیارت امام حسین 7 در اربعین را تنها انجام مراسم تدفین سرهای مطهر امام 7 و سایر شهدا در کربلا می داند. ® علامه شهیر و مورخ کبیر، سبط ابن الجوزی از علمای بزرگ اهل سنت (متوفای سال 654ق.) هم چنین می نویسد: «الاشهر انه رد الی کربلا فدفن مع الجسد» یعنی: بنا بر نظر مشهورتر، سر امام حسین 7 به کربلا بازگردانده و با پیکرش دفن گردید. در این زمینه نک: دو فصل نامه علمی _ پژوهشی تاریخ اسلام در آینه پژوهش، سال هفتم، شماره دوم، تابستان 1389، محسن رنجبر، پژوهشی درباره فرجام و محل دفن سر مطهر امام حسین 7 و سرهای دیگر شهدا.

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

20 صفر
ابتدا ورود جابر(1)
سپس ورود اهل بیت (رک به پاورقی ص قبل)
سپس الحاق سرهای مقدس به پیکر شهدا توسط امام سجاد7(2)
+
روایات معتبر و مستفیضه از شیعه و سنی دال بر گریستن آسمان بر عزای امام به مدت چهل
20 تا 22
عزاداری 3 روزه اهل بیت در کربلا
22 23 صفر
حرکت به سوی مدینه
آخر صفر و اوایل ربیع الاول
و رسیدن به مدینه و به سوگ نشستن مدینه
دوران 20 ساله گریه های پیوسته امام سجاد7

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

جغرافیا و مسیرهای سفرکاروان اسارت

رفتن اهل بیت: به شام از دو مسیر می توانسته باشد. یکی مطابق آنچه در نقشه زیر است و در برخی منابع متأخر بدان اشاره شده و راهی طولانی و پرحاشیه است، که از موصل در شمال عراق تا حلب و بعلبک (در لبنان) را شامل می شود؛ و دیگری راهی که می توانسته از حاشیه فرات به سوی دمشق برود که راه مرسوم آن روز کاروان ها به سوی شام بوده است. در فرضیه بازگشت اهل بیت: در اربعین به کربلا بر راه دوم تمرکز می شود.
درباره مسیر بازگشت هیچ شکی نیست که اهل بیت: از راه بیابانی مستقیم از دمشق به کربلا آمده اند:
با ترکیب پژوهش های گاه شمار تاریخی و دقت در واقعیات جغرافیایی، و با توجه به قساوت و هتاکی لشکری که همراه کاروان اسرا بودند (براساس مطالعات مردم شناسی تاریخی) که بازمانده و در امتداد جانیان کربلا بوده و
ص:37

1- [1] . آمدن جابر به کربلا در روز اربعین (جدا از دیدار با اهل بیت : ) توسط کسی قبل از سیدبن طاووس نقل نشده است و تنها اسفرائنی که قبل از سید می زیست (متوفای 406ق) در مقتل خود نقل نموده است که جابر در روز اربعین برای زیارت امام حسین 7 به کربلا آمده و در آنجا با اهل بیت : دیدار کرده است

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

2- [2] . اهمیت شهرت مسئله الحاق سرها به پیکرها از این جهت است که اثبات گر سفر کاروان اسارت به کربلا در همان روز اربعین است؛ چرا که برای سرها سرنوشتی دیگر در غیر کربلا و آن هم در غیر روز اربعین مشهور نیست. اقوال مشهور در این زمینه چنین است: شیخ صدوق، (متوفای سال 381ق.): «امام سجاد 7 با اهل بیت : و سرهای مطهر شهیدان از دمشق خارج شد و سرهای مقدس را در کربلا دفن کرد». هر چند ایشان تصریح نکرده اند که ورود اهل بیت : در روز اربعین سال 61 ق. بوده است اما از آنجا که هیچ کس زمان دیگری را در تاریخ، برای ورود اهل بیت : به کربلا به ثبت نرسانده است، در نتیجه ورود امام سجاد 7 به همراه اهل بیت به کربلا، در روز اربعین سال 61 ق. بوده است. لذا علم الهدی سید مرتضی (متوفای 436ق.) می نویسد: «ان راس الحسین 7 اعید الی بدنه فی کربلا» یعنی: همانا سر مطهر امام حسین 7 در کربلا به پیکر مقدس آن حضرت، عودت داده شد. ابوریحان بیرونی، محقق و ریاضی دان شهیر (متوفای 440ق.) در کتاب نفیس خود «الآثار الباقیه » چنین می گوید: «و فی العشرین رد راس الحسین 7 الی جثته حتی دفن مع جثته و فیه زیاره الاربعین و هم حرمه بعد انصرافهم من الشام». شیخ طوسی (متوفای 460ق.) علت سنت شدن زیارت امام حسین 7 در اربعین را تنها انجام مراسم تدفین سرهای مطهر امام 7 و سایر شهدا در کربلا می داند. ® علامه شهیر و مورخ کبیر، سبط ابن الجوزی از علمای بزرگ اهل سنت (متوفای سال 654ق.) هم چنین می نویسد: «الاشهر انه رد الی کربلا فدفن مع الجسد» یعنی: بنا بر نظر مشهورتر، سر امام حسین 7 به کربلا بازگردانده و با پیکرش دفن گردید. در این زمینه نک: دو فصل نامه علمی _ پژوهشی تاریخ اسلام در آینه پژوهش، سال هفتم، شماره دوم، تابستان 1389، محسن رنجبر، پژوهشی درباره فرجام و محل دفن سر مطهر امام حسین 7 و سرهای دیگر شهدا.
هدفشان آزاررسانی بیشتر به اهل بیت: برای رسیدن به جوایز بیشتر بود، می توان فرضیه آمدن اهل بیت: را در روز اربعین به کربلا پذیرفت.

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

اینک پس از تبیین اجمالی چیستی و چگونگی سفر کاروان اسرا به کربلا نوبت به تحلیل تاریخی این سفر می رسد. در این زمینه باید توجه داشت که سفر کاروان اسارت دو مرحله داشته است:
_ مرحله اول: سفر اجباری و زیر سیطره دشمن از کربلا به کوفه و از کوفه به شام؛
_ مرحله دوم: سفر اختیاری و آزادانه از شام به مقصد کربلا.
در نگاه اولیه و براساس تحلیل های غیرمعصومانه (و نگاه انفعالی به سیره معصومین)(1) تصمیم گیری اهل بیت: برای آمدن به کربلا تصمیمی است که تنها در مرحله دوم سفر و به صورت اتفاقی گرفته شده است.(2) هنگامی که از منظر عرفانی و مدیریت معصومانه مطالعه و تحلیل رویدادهای کاروان اسارت پرداخته شود، می توان حدس زد که در یک برنامه ریزی غیرمستقیم این امام سجاد7 و حضرت زینب3 بوده اند که در این چهل روزبه مدیریت سفر پرداخته اند. چراکه آنان به میزان ضرورت پیام رسانی در هر مرحله از سفر، برنامه تبلیغی خود و یا واکنش هایشان به تبلیغات سوءباطل را شدت و ضعف داده و روند حوادث را به گونه ای مدیریت کرده اند تا پس
ص:38

1- [1] . مانند کسانی که رسیدن امام حسین به کربلا و رخداد جنگ در عاشورا را مانند اهلسنت همگی برامده از اتفاق و تصادف می دانند. در شرایطی که امام حسین در وضعیت انفعالی و وادادگی قرار دارد. ولی در قرائت و نگاه شیعی از سیره معصومین که مبتنی بر عصمت و ولایت تکوینی و... است رفتار امام حسین در سراسر مراحل قیام و حتی در اوج بحران ها و محاصره ها، رفتارو مدیریتی فعالانه و پویا است. و در تمامی مراحل قیام ابتکار عمل در دست امام است (در این زمینه ر.ک: عاشورا، علی صفائی حائری و مجمعه اثار و سخنرانی های استاد میرباقری در دهه محرم دوسه سال اخیر)

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

2- [2] . همانگونه که درباره سفر امام حسین به سوی مکه و سپس عراق هم برخی نگاه های سطحی مبتنی بر اتفاق و رها شدگی امام در بستر حوادث و رویدادها است. که نگرشی غلط به مسئله امامت و تاریخ سازی انسان کامل در حساس ترین مرحله تاریخ و مواجهه حق و باطل است.
طراحی و عرضه و تثبیت و به بلوغ رساندن پیام های عاشورایی، نهایتاً در روز اربعین خود را به کربلا برسانند.
مقام معظم رهبری در این زمینه می فرماید:
«اربعین نشان گر تدبیر خاندان پیامبر9 و احیاگر حقیقت شهادت است و در اربعین حسینی یاد شهادت حسین7 زنده شد.»(1)[np1] [1]
برای فهم این تدبیرها و با توجه به دشواری ها و سختی های این دوران بر کاروان اهل بیت:، به عنوان نمونه گزارشی از فرایند دشواری ها و سختی ها بر امام سجاد7 از عاشورا تا اربعین ارائه می گردد:

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

گاه شمار سفر اسارت امام سجاد7
کربلا
کوفه
راه شام
شام
بازگشت
بیماری شدید
+
دستگیری و در معرض شهادت قرار گرفتن و نجات توسط حضرت زینب
+
اسیر شدن و مواجهه با جسارت ها و هتاکی های فراوان
ورود همراه با تحقیر
+
خطبه خوانی کوتاه پس از خصبه های زینبیه حضرت زینب
+
دومین تهدید به قتل در قصر ابن زیاد و دفاع حضرت زینب
+
در زندان کوفه
سفری همراه با مشقت و رنج و اهانت های فراوان
مواجهه با پیرمرد شامی و متحول ساختن او
+
اهانت ها در قصر یزید
+ خطبه ای کوتاه پس از سخنرانی حضرت زینب
+
خطبه تاریخی ان حضرت در مسجد اموی
بازگشت به کربلا در روز اربعین و برگرداندن سرهای مقدس به پیکرهای مطهر
+
بازگشت به مدینه و خطبه اش هنگام ورود به شهر
+
غربت در مدینه، و تلاش برای احیای محبت و مودت اهل بیت با گریه های پیوسته بر پدر مانند گریه های پیوسته حضرت زهرا
ص:39

1- [1] . (سخنرانی ٢٢ آبان ١٣6٣)
این دشواری و سختی تنها برای امام نبود، بلکه بانوان اهل بیت: هم در این سفر کوتاه چهل روزه (با وجود استواری و استقامت در برابر دشمن) به شدت صدمات جسمی و روحی فراوان دیدند به گونه ای که بسیاری از آنان در فاصله ای کوتاه پس از عاشورا جان به جان آفرین تسلیم کردند.
رخداد این سفر را می توان با کمک دوگانه ای تاریخی/ فرهنگی مورد تاکید و تایید قرار داد.
از جهت تاریخی مسئله بازگردانده شدن و الحاق سرهای مقدس است که نزد علمای شیعه و سنی مشهور است و چون این رویداد در زمانی به جز اربعین نمی توانسته باشد، پس مسئله بازگشت را تقویت می کند.
از جهت فرهنگی نیز مسئله سفارش امامان بعدی به زیارت اربعین، نمی تواند تنها مستند به زیارت جابر در روز اربعین باشد و یا توصیه ای بدون هیچ استناد معنوی و معنایی باشد. خصوصاً که روز اربعین (یعنی 20 ماه صفر) در تقویم ادعیه و سلوک معنوی شیعه (مانند نیمه ماه رجب و یا نیمه ماه شعبان) دارای جایگاه معنوی مستقلی نیست. پس فرهنگ سازی برای زیارت از سوی امامان باید زمینه های استناد سازی تاریخی داشته باشد و برای این استناد تنها سفر یا فعل معصوم (امام سجاد7) و یا رخدادی مهم (الحاق سرها) باید وجود داشته باشد که باعث ارزش گذاری این زیارت بگردد.
بدین جهت حضور اهل بیت: در اربعین در کربلا اگرچه علت انحصاری استحباب زیارت اربعین نیست ولی یکی از مستندات آن می تواند باشد.

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

فرهنگ سازی زیارت اربعین
اشاره
سومین رویداد تاریخی در زمینه اربعین حسینی، مسئله فرهنگ سازی امامان بعدی درباره اربعین است.
پس از رخداد عاشورا، امویان در نابودی نام و یاد عاشورا و خط تشیع تلاش فراوان داشتند. آنان پس از رخداد قیام مختار، حجاج بن یوسف ثقفی
ص:40
را 20 سال در عراق و حجاز به قدرت رساندند تا هم به نابودی شیعیان همت گمارد و هم از شکل گیری فرهنگ شیعی بر محوریت عاشورا جلوگیری کند. ولی درنهایت بساط این دودمان فاسد توسط عباسیان برافتاد.
در این مقطع زمانی با مدیریت امامان، جامعه شیعه به تدریج در حال بازپیدایش بود و برای انسجام بیشتر در بلندمدت نیازمند فرهنگ سازی. بدین جهت از این دوران مراحلی مهم در تاریخ تشیع آغاز می گردد که برای شناخت بهتر آن باید با دوره های تاریخ امامت آشنا بود. گاه شمار تحلیلی دوران 250 ساله به اجمال چنین است:(1)

دوره
زمانه
امامان
ویژگی
دوره تلاش برای احیای اسلام
از سال 11 ه.ق تا سال 61 ه.ق
امام علی7
امام حسن7
امام حسین7
تلاش برای بازگرداندن اسلام به مسیر درست و کسب خلافت اسلامی برای هدایت و تعالی تمامی مسلمانان
دوره مکتب سازی
از سال 61 تا 148 ه.ق
امام سجاد7
امام باقر7
امام صادق7
ناامیدی از اصلاح جامعه و خلافت اسلامی و تلاش برای بازطراحی مستقل علمی فکری مکتب تشیع خصوصاً بر بستر حماسه عاشورا
دوره جامعه سازی
148 تا 220 ه.ق
امام کاظم7
امام رضا7
امام جواد7
تلاش برای طراحی جامعه شیعی بر مبنای اندیشه و ارزش های شیعی و توسعه و گسترش جوامع شیعی در جهان اسلام
دوره آماده سازی برای غیبت
220 تا 260 ه.ق
امام هادی7
امام عسکری7
تلاش برای آماده سازی جامعه شیعه برای زیستن طولانی مدت در دوران غیبت و به دوراز امامان و تحت رهبری سیستم نائبان امام
ص:41

1- [1] . برای مطالعه بیشتر در این زمینه رک به آثاری همانند: انسان 250 ساله (سخنرانی های مقام معظم رهبری)، امام در عینیت جامعه (نوشته محمدرضا حکیمی).

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

مسئله فرهنگ سازی برای اربعین، در دوران 150 ساله امامت، از زمان امام صادق7 تا پایان دوران امامت امام عسکری7 و در قالب دو اقدام در راستای فرهنگ سازی برای اربعین صورت می گیرد که عبارت اند از:
امام صادق علیه السلام و فرهنگ سازی زیارت اربعین
در زمانه درگیری های عباسی/ اموی، امام صادق7 بر بستر فرصت های تاریخی پیش آمده در گسترده ترین فرهنگ سازی برای جامعه شیعه بر بنیان حماسه حسینی، به سرعت تلاش می نماید تا زمینه های اولیه فرهنگ شیعی را پی ریزی کند. امام در این فرهنگ سازی از دو فرصت بهره می گیرد.
فرصت زمان؛
فرصت نیرو و منابع انسانی؛
فرصت زمان در استفاده از فرصت تاریخی حضورهای پراکنده خود در عراق است (که به اجبار توسط خلفای تازه به دوران رسیده عباسی صورت می گیرد)؛ و فرصت منابع در همراه سازی شاگردانی است که تربیت یافته پدر و خودش هستند.
بر بستر این فرصت های دوگانه است که امام، ابتدا به احیا و ترویج زیارت عاشورا (که توسط امام باقر7 بنیان گذاری شده بود) می پردازد و آنگاه که عاشورا در جامعه شیعه شناخته می شود برای یکی از یاران جوانش به نام صفوان جمال به معرفی زیارت اربعین می پردازد و زیارت اربعین را به او تعلیم می دهد.(1)
امام عسکری علیه السلام و فرهنگ سازی اجتماعی زیارت اربعین
امام عسکری7 آخرین امام دوران حضور امامان شیعه در جامعه است و دومین اقدام برای فرهنگ سازی اربعین توسط ایشان صورت می گیرد. آن هم در پایان دوران حضور خط امامت، که جامعه شیعه شکل گرفته و بسیاری از فرهنگ های عمومی زیارت تعریف شده است و زیارت های مختلفی برای
ص:42

1- [1] . التهذیب، ج6، ص113؛ مصباح الزائر، صص152 154؛ مزار الشهید، صص57 58.
امام حسین7 در مناسبت های گوناگون بیان شده است. پس در آستانه غیبت، از سوی امام عسکری7 مسئله زیارت اربعین نه به صورت خواندنی بلکه در قالب یک رفتار، آن هم به صورت تعریف یک شعار و شعائر شیعی یعنی به عنوان علامت و نماد تشیع معرفی می گردد:
«عَلاماتُ المؤمنِ خَمسٌ: صَلَواتُ إحدی و خَمسینَ، و زیارةُ الأربعینَ، و التَّخَتُّم بِالیَمینِ، و تَعفیرُ الجَبینِِ، و الجَهْرُ بِبسم اللهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ.»(1)
«نشانه های مؤمن پنج چیز است: اوّل: نماز پنجاه ویک رکعت (واجب و نافله در طول شبانه روز)(2). دوّم: زیارت اربعین حضرت سیّد الشّهداء7. سوّم: انگشتر در دست راست نمودن(3). چهارم: پیشانی بر خاک
ص:43

1- [1] . درباره این روایت باید دانست آنچه اعتبار این روایت را خدشه دار می کند، مرسل بودن آن است؛ زیرا در نقل هر دو عالم، روایت با تعبیر «رُوِی عَن أَبِی مُحَمَّدٍ الْحَسَنِ بْنِ عَلِی الْعَسْکَرِی 7 » شروع شده و سلسله سندی به چشم نمی خورد. چنین سندی در علم حدیث، آسیبی جدی به اعتبار آن نقل زده و سبب می شود کارشناس حدیث توجه شایسته ای به آن نداشته باشند. تهذیب الأحکام، ج6، ص52، ح122؛ وسائل الشیعه، ج5،ص81، ح5979: اما آنچه این ضعف را جبران کرده؛ اعتقاد ما را به صدور این روایت از امام عسکری 7 تقویت می کند سه امر است: 1. نقل این روایت از سوی دو دانشمند طراز اول امامیه یعنی شیخ مفید و شیخ طوسی 4 ؛2. توجه به این روایت و نقل آن از سوی حدیث پژوهان نامدار بعدی و انعکاس آن در منابع متعدد 3. نقل سندی برای این روایت توسط مرحوم ابن مشهدی (م 610 ق) در کتاب المزار الکبیر.

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

2- [2] . این نماز ها 17 رکعت نماز واجب و 11 رکعت نماز شب و 32 رکعت نمازهای نافله نمازهای واجب است. ولی اهل سنت تنها به نماز تراویح اهمیت می دهند که در شب های ماه رمضان به جماعت خوانده می شود.
3- [3] . نویسنده کتاب هدایه که حنفی است می نویسد: انگشتر در دست راست سنّت و مشروع است ولی چون رافضیان (شیعه) اینگونه استفاده می کنند، ما اهل سنّت انگشتر را در دست چپ قرار می دهیم. (عن الصراط المستقیم، ج2، ص510؛ منهاج الکرامه، ص108؛ الغدیر ج10، ص210)؛ «صاحب ابانه» می گوید انگشتر به دست چپ کردن بهتر است، چرا که شیعیان انگشتر به دست راست می کنند، پس برای دوری از نسبت شیعه دادن، باید انگشتر را به دست چپ کرد» (محی الدین النووی، المجموع، دارالفکر، بیروت، 1997م، ج4، ص394 ) و اوّل کسی که این سنّت را تغییر داد و با سنّت مخالفت نمود معاویه بود. (ربیع الأبرار للزمخشری 4/24) و سرّ این که شیعه انگشتر در دست راست می کند این است که: ابن ابی عمیر گوید: از امام کاظم 7 پرسیدم که به چه سبب علی 7 انگشتر را به دست راست می کرده؟ فرمود: بدین سبب که آن حضرت پس از پیغمبر 9 امام اصحاب یمین بوده و این یکی از نشانه های شیعه ما است. ® البته در حدیثی دیگر از امام عسکری متناسب با شرایط تقیه برای همین دوران غیبت صادر شده است، چنین فرموده است: امام حسن عسکری 7 در سال 260 قمری خطاب به شیعیان فرمودند: تاکنون امر ما این بود که انگشترتان را به دست راست بگذارید. این در حالی بود که ما (اهل بیت : ) در میان شما حاضر بودیم ولی اکنون امر می کنیم انگشتری را به دست چپ کنید به جهت آنکه ما از میان شما غائب می شویم تا زمانی که پروردگار امرما و امر شما را ظاهر کند همانا این بهترین دلیل برای شما در ولایت ما اهل بیت : است. همان لحظه شیعیان در حضور امام انگشترهای خود را از دست بیرون کرده و در دست چپ شان قرار دادند و حضرت به آنان فرمودند: این قضیه را برای شیعیان ما نقل کنید. تحف العقول (سخنان امام حسن العسکری 7 )
گذاردن(1). پنجم: بلند گفتن بسم الله الرحمن الرحیم در نمازهای جهریّه (صبح، مغرب و عشاء)(2).»[NP1] [1]
کارکرد نشانه بودن این 5 مورد که به معنای نشانه های فرهنگی/ رفتاری برای شناخت شیعیان در جهان اسلام (و البته در شرایط غیرتقیه) است با دقت در جدول زیر بیان می گردد:
^M18.png
نشانه های پنج گانه
شیعی
عامی
51 رکعت نماز واجب و نافله و نماز شب
20 رکعت نماز تراویح
زیارت اربعین
وهابیت و تحریم هر گونه زیارت
انگشتر در دست راست
بدعت انگشتر در دست چپ
سر بر خاک در سجده
سر بر خاک و غیر خاک
آشکار گفتن بسمله در نمازهای جهریه
عدم وجوب بسمله و لزوم آهسته خواندنش
ص:44

1- [1] . اهل سنت در سجده گزاردن پیشانی را بر خاک و غیرخاک جایز می دانند.
2- [2] . از نظر شیعه، بسم الله جزئی از سوره است و باید خوانده شود و خواندن سوره های قرآن بدون بسم الله در نماز سبب بطلان نماز است و ترک آن در نماز جایز نیست. مستحب است حتی در نمازهایی که آهسته خوانده شود، بسم الله در نماز بلند خوانده شود و این یکی از شعائر شیعه است. از نظر اهل سنت، بسم الله جزء سوره نمی باشد، حنفی ها و حنبلی ها نیز ترک آن را جایز دانسته و خواندن آن را در آغاز حمد و سوره مستحب می دانند؛ از نظر آنها اگرچه نماز جهری باشد مانند نمازهای مغرب و عشاء باید بسم الله آهسته خوانده شود. از نظر مذهب حنفی، حنبلی و مالکی بسم الله در هر سوره، جزء سوره نمی باشد، اما از نظر شافعی بسم الله جزء هر سوره است و ترک آن در نماز جایز نیست.
مطابق این دستور امام عسکری7، زیارت اربعین (و نه دیگر زیارت های حسینی) را نشانی برای شیعی بودن برمی شمارد و هم طراز برخی شعائر واجب و مستحب قرار می دهد.
و سرّ توجه به زیارت اربعین از میان زیارت های حسینی می توان به این دلیل هم اشاره کرد که زیارت امام حسین7 در مثل عاشورا به علت رخ دادن حادثه تاریخی عاشورا، زیارتی است به نشان ابراز مظلومیت که می تواند از سوی شیعه (و بلکه از سوی تمام فرقه های شیعی) و غیرشیعه صورت بگیرد. مانند حضور فرقه های اسلامی و غیراسلامی در عزاداری عاشورا.
ولی زیارت اربعین چون در خارج از رویداد تاریخی عاشورا صورت می گیرد و ناشی از عمل کردن به دستور امامی معصوم (پایانی در خط حضور) است پس نشان تشیع (دوازده امامی) می باشد. این زیارت مخصوص و خاصه حتی اگر از سوی غیرشیعه صورت بگیرد دیگر زیارتی از روی احساس و عاطفه صرف نیست بلکه در لایه های پنهان خود نوعی از ابراز تمایل به مکتب و مذهب تشیع و ارزش های شیعی است.
بدین جهت جهانی سازی عاشورا ممکن است در برآیند نهایی خود، ترکیبی از احساسات و عواطف عمومی را در جهانیان برانگیزد که درنهایت به تشیع منجر نگردد. مانند حضور قابل توجه هندوها در مراسم عاشورای هند(1) ولی برعکس راه پیمایی عظیم اربعین هویتی کاملا شیعی داشته و می تواند ظرفیت دعوت جهانی را به دوگانه تشیع، امام حسین7 (هویت و ریشه ها) و امام مهدی[ (امید و چشم اندازها) را ایجاد کند.
ص:45

1- [1] . خصوصاً با توجه به این که عاشورا در هند تعطیل رسمی است.
چیستی زیارت اربعین
چیستی زیارت اربعین
از تحلیل عدد چهل معلوم گردید که این عدد فرایندی برای به کمال رساندن یک شئ یا عملی است. در تحلیل و معرفی فرایند از عاشورا تا اربعین مشخص گردید که حق و باطل در عظیم ترین مواجهه تاریخی خود به مصاف هم آمده اند. در پایان روز عاشورا به ظاهر جبهه باطل برنده فیزیکی ماوجهه است. در این مواجهه برای جبهه حق تنها عرض امکان ابراز موقتی قدرت نرم خود است. بدین گونه که در فرایند چهل روزه مواجهه نابرابر حق و باطل در می گیرد.
در نهایت در یک فرایند تدریجی، حق که از نهایت استضعاف، محدودیت، محرومیت و تهدیدها به اوج تأثیرگذاری می رسد. فرایند باطل از اوج غرور، تکبر، خود پیروزبینی، به نهایت حقارت و شکست و عقب نشینی می رسد. تا بدان حدّ که حاضر است به جبهه حق امتیازهای موقت و بزرگی بدهد تا بتواند خود را از عوارض وارونه شدن تحولات فرهنگی و ارزشی نجات داده و شکست خود را در جبهه جنگ نرم و مواجهه روانی جبران کند. گزارشی از این دو روند و فرایند موازی چنین است:
^M19.png
گاه شمار
عصر عاشورا
ورود به کوفه
اقامت در کوفه
مسیر شام
ورود به شام
اقامت در شام
جبهه باطل
ایجاد محاصره همراه با رعب و وحشت شدید
ایجاد اجتماعی عظیم از مردم شهر به قصد تحقیر کاروان اسارت
تلاش در توجیه چرایی رخ دادن عاشورا و متهم کردن امام حسین
اخراج سریع اهل بیت از کوفه
+
تلاش برای نمایش پیروزی یزید در دیگر مناطق
اعلان جشن و عید رسمی و حضور انبوه جمعیت
تلاش برای تحقیر و محاکمه یک سویه
+
ولی رسوایی و درماندگی و ناچاری برای تکریم اهل بیت و بازگرداندن سریع آنان
ص:46
^M20.png
جبهه باطل
ایجاد محاصره همراه با رعب و وحشت شدید
ایجاد اجتماعی عظیم از مردم شهر به قصد تحقیر کاروان اسارت
تلاش در توجیه چرایی رخ دادن عاشورا و متهم کردن امام حسین
اخراج سریع اهل بیت از کوفه
+
تلاش برای نمایش پیروزی یزید در دیگر مناطق
اعلان جشن و عید رسمی و حضور انبوه جمعیت
تلاش برای تحقیر و محاکمه یک سویه
+
ولی رسوایی و درماندگی و ناچاری برای تکریم اهل بیت و بازگرداندن سریع آنان
خط زمان
جبهه حق
وحشت از حمله و غارت گری و صبری عظیم
اولین سخنرانی و سرافکنده سازی مردم
دفاع همه جانبه از عاشورا و خنثی سازی تبلیغات ابن زیاد
پیام رسانی مظلومیت اهل بیت
صبری عظیم
افشاگری سیاسی و تحقیر شخصیت خلیفه و آگاه سازی عمومی
با این تحلیل، حرکت از عاشورا به اربعین در برنامه ریزی تبلیغی اهل بیت: یک برنامه هوشمند و هدفمند برای به کمال رساندن پیام های عاشورایی امام حسین7 است که توسط حضرت زینب3 و سپس امام سجاد7 در بستر مظلومیت های مقدس رخ می دهد و در زمانه قدرت یزید و والیانش، رسوایی آنان را چنان آشکار و عیان می سازد که یزید در مرکز شام ناچار به برگزاری عزاداری گشته و برای نجات خلافتش مجبور می شود ضمن برائت جویی از لشکریان کربلا، اهل بیت: را به سرعت به مدینه بازگرداند.
در فهم چیستی اربعین، نکته ای دیگر هم وجود دارد که بر کارکردهای تربیتی فرهنگ عزاداری بر عزاداران در دو ماه محرم و صفر استوار است. چراکه در دو ماه محرم و صفر شاهد دو مرحله و دو سیر برای عزاداری حسینی هستیم که برآمده از فرهنگ سازی اهل بیت: برای جامعه شیعه است. در این فرهنگ سازی، عاشورا در میانه دو خط زمانی قرار می گیرد. از
ص:47
یک سو خط زمانی ده روزه دهه اول است(1) که سلوکی سریع همراه با اصحاب الحسین است برای حسینی شدن و آن گاه سلوکی چهل روزه از عاشورا تا اربعین است برای حسینی ماندن. حسینی ماندنی که اگر به حماسه عظیم اربعین کربلا ختم شود پیامدش حسینی سازی فرایند پیام در گستره جهانی و جهانی سازی ارزش های عاشورایی است:

این دو سیر را چنین می توان تبیین نمود:

دهه محرم
دهه گذار از روزمرگی زندگی و الگو گیری از اصحاب الحسین برای حسینی شدن
روز عاشورا
حضور نمادین در جبهه روزآمد حسینی: کل یوم عاشور ا و کل ارض کربلا
چله اربعینیه
تلاش برای حسینی ماندن و رشد حسینی زیستی و حسینی یاوری متناسب زمانه خود با نگاه به کاروان اسارت
اربعین
اجتماعی عظیم حسینی باوران هر دوران، برای جهانی سازی پیام عاشورا با چشم انداز رسیدن به عاشورای ظهور (و آرزوی قرار گرفتن در زمرۀ اصحاب المهدی)
بدین جهت شیعه در دو ماه محرم و صفر به میزان توجه و التفات و حضورش در شعائر حسینی، پیوسته در سیر و سلوک است. سلوکی که نقطه شروعش از خودیابی عاشورایی و انقلاب فردی و اجتماعی شیعیان عاشورا است و درنهایت به انقلاب و حماسه عظیم اجتماعی منطقه ای با شعاع اثرگذاری فرهنگی جهانی می رسد.
ص:48

1- [1] . فرهنگ سازی عمدتاً از سوی امام رضا 7 صورت می گیرد.
چگونگی زیارت اربعین
چگونگی زیارت اربعین
پس از فهم چیستی زیارت اربعین و چرایی طراحی آن، نوبت به پرسش از چگونگی می رسد. بدین معنی که اگر روز اربعین، روز زیارت امام حسین7 است، این زیارت چگونه صورت بگیرد شایسته است؟
در مقام پاسخ باید دانست که زیارت اربعین در فرهنگ سازی اهل بیت: و یارانشان سه مرحله تاریخی را طی کرده است:

پیام ها
پیام رفتاری
پیام متنی
پیام فرهنگی/اجتماعی
خط زمان
شخصیت
جابر بن عبدالله
امام صادق علیه السلام
امام عسکری
رفتارسازی
زیارت پیاده و آشفته حال
زیارت خواندنی
زیارت جمعی و نمادین
بنابراین اربعین در بستر یک دوران زمانی 200 ساله، از زیارت جابر در سال 61 هجری، تا امامت 6 ساله امام عسکریعلیه السلام تا سال 260 هجری قمری؛ تبدیل به یک سلوک جامع «زمان، مکان، رفتار، گفتار» می گردد، و با جمع این عناصر، تبدیل به اسطوره و نماد و سمبل می گردد. یعنی اربعین، عملی چو نان منشور می گردد که از هر سو به آن بنگری دارای ارزش و تقدس و پیام و معانی مقدس و متعالی است.
یکی از ارکان زیارت اربعین مراسم پیاده روی آن است. پیاده روی در اربعین مهم ترین استنادش، عمل رفتاری جابر است.(1) ولی در این رابطه می توان به روایات مطلق استحباب پیاده روی در زیارت کربلا تمسک کرد.
ص:49

1- [1] . اگر چه در فرهنگ دینی پیاده روی در اعمال عبادی یک ارزش است؛ استحباب پیاده روی به سوی مساجد؛ استحباب پیاده روی در تشییع جنازه؛ استحباب پیاده روی امام هنگام رفتن به مصلا در نماز عید؛ استحباب پیاده روی برای حج و عمره (و فراوانی سفرهای حج امامان معصوم که با پای پیاده صورت گرفته است)؛ استحباب پیاده رفتن به رمی جمرات؛ استحباب پیاده رفتن به زیارت مؤمن.
وجود روایات فراوان عام و مطلق در سفارش به زیارت امام حسینعلیه السلام به صورت پیاده و تأکید اهل بیت: بر آن، آشکار می سازد که اگر قرار باشد زیارتی به عنوان شعار و نماد و علامت شیعه باشد، شایسته است که به صورت پیاده و به گونه ای باشد که جلب توجه دیگران را (در مقام ابراز نشانه و علامت) بنماید.
در این مرحله شایسته است گزارشی اجمالی از روایات زیارت حسینی به صورت پیاده و آداب و برکات آن ارائه گردد.
در زمینه زیارت شناسی از منظر احادیث معصومین ارزنده ترین اثر، کتاب شریف _کامل الزیارات_ است(1) که بخش اعظمی از آن درباره اسرار و آداب و
ص:50

1- [1] . کامِلُ الزّیارات کتابی با موضوع زیارت، تالیف ابن قولویه قمی متوفای 367ق، محدث و عالم نامدار شیعه. این کتاب از فضیلت و چگونگی زیارت پیامبر اکرم 9 ، اهل بیت و امامزادگان و مؤمنان سخن می گوید و مجموعه روایاتی را از اهل بیت علیه السلام در این باره نقل می کند. کامل الزیارات از مهم ترین و معتبرترین منابع روایی و دعایی شیعه است که علما و فقهای شیعه پیوسته به آن مراجعه کرده اند. این کتاب شامل 843 حدیث در 108 باب می باشد. فهرست این کتاب به شرح زیر است: ثواب زیارت پیامبر اسلام؛ آداب و ثواب زیارت علی بن ابی طالب؛ آداب و ثواب زیارت حسن بن علی؛ ثواب گریه و اقامه عزا بر حسین بن علی و چگونگی نماز و زیارت در حرم وی (بخش عظیم کتاب مربوط به این است)؛ شیوه زیارت حرم موسی بن جعفر و محمد بن علی (جواد)؛ شیوه زیارت سایر اهل بیت؛زیارت مؤمنین؛زیارت امامزادگان ؛ در این میان بخش اعظم این کتاب درباره فضائل زیارت امام حسین است که فهرست باب های این مرحله چنین است: باب چهل دعاء رسول الله و علی و فاطمه و الأئمه لزوار قبر الحسین؛ باب 41 دعاء الملائکه لزوار قبر الحسین بن علی علیه السلام ؛ باب 42 فضل صلاه الملائکه لزوار قبر الحسین بن علی علیه السلام ؛ باب 43 أن زیاره الحسین علیه السلام فرض و عهد لازم له و لجمیع الأئمه علی کل مؤمن و مؤمنه؛ باب 44 ثواب من زار الحسین علیه السلام بنفسه أو جهز إلیه غیره؛ باب 45 ثواب من زار الحسین بن علی علیه السلام علی خوف؛ باب 46 ثواب ما للرجل فی نفقته إلی زیارة الحسین علیه السلام ؛باب 4علیه السلام ما یکره اتخاذه لزیارة الحسین بن علی؛ باب 48 کیف یجب أن یکون زائر الحسین بن علی علیه السلام ؛ باب 49 ثواب من زار الحسین ع راکبا أو ماشیا و مناجاة الله لزائره؛ باب 50 کرامة الله تعالی لزوار الحسین بن علی علیه السلام ؛ باب 51 أن أیام زائری الحسین علیه السلام لا تعد من أعمارهم؛ باب 52 أن زائری الحسین علیه السلام یکونون فی جوار رسول الله و علی و فاطمة؛ باب 53 أن زائری الحسین ع یدخلون الجنة قبل الناس؛ باب 54 ثواب من زار الحسین بن علی علیه السلام عارفا بحقه؛ باب 55 من زار الحسین علیه السلام حبا لرسول الله و أمیر المؤمنین و فاطمة؛ باب 56 ثواب من زار الحسین بن علی علیه السلام شوقا إلیه؛ باب 5علیه السلام ثواب من زار الحسین علیه السلام احتسابا؛ باب 58 أن زیارة الحسین علیه السلام أفضل ما یکون من الأعمال؛ باب 59 من زار الحسین علیه السلام کان کمن زار الله فی ® عرشه؛ کامل الزیارات، ابن قولویه، ص:8؛ باب 60 أن زیارة الحسین و الأئمة تعدل زیارة قبر رسول الله؛ باب 61 أن زیارة الحسین علیه السلام تزید فی العمر و الرزق و ترکها ینقصهما؛ باب 62 أن زیارة الحسین علیه السلام تحط الذنوب؛ باب 63 أن زیارة الحسین ع تعدل عمرة؛ باب 64 أن زیارة الحسین علیه السلام تعدل حجة؛ باب 65 أن زیارة الحسین علیه السلام تعدل حجة و عمرة ؛ باب 66 أن زیارة الحسین علیه السلام تعدل حججا؛ باب 6علیه السلام أن زیارة الحسین علیه السلام تعدل عتق الرقاب؛ باب 68 أن زوار الحسین علیه السلام مشفعون؛ باب 69 أن زیارة الحسین علیه السلام ینفس بها الکرب و یقضی بها الحوائج؛ باب علیه السلام0 أن زائری الحسین علیه السلام العارفین بحقه تشیعهم الملائکة و تستقبلهم و تودعهم و تعودهم إذا مرضوا و تشهدهم إذا ماتوا.
آثار زیارت امام حسینعلیه السلام است. فهرستی از توصیه های اهل بیت به زیارت کربلا و تأکید بر پیاده بودن آن و برکاتش به صورت فهرست وار چنین است:

پیاده یا سواره به زیارت رفتن
آداب زیارت
کسی که سواره یا پیاده به زیارت حضرت امام حسینعلیه السلام برود کمترین پاداشی که برای او است اینکه: خداوند متعال خود و اهلش را حفظ کرده تا به خویشانش بازگردد و وقتی روز قیامت شد خداوند متعال حافظ او خواهد بود.
+
کسی که پیاده زیارت کند خداوند بهر قدمی که برمی دارد یک حسنه برایش نوشته و یک گناه از او محو می فرماید و یک درجه مرتبه اش را بالا می برد و وقتی به زیارت رفت حق تعالی دو فرشته را موکّل او می فرماید که آنچه خیر از دهان او خارج می شود را نوشته و آنچه شر و بد هست را ننویسند و وقتی برگشت با او وداع کرده و به وی می گویند:
ای ولیّ خدا گناهانت آمرزیده شد و تو از افراد حزب خدا و حزب رسول او و حزب اهل بیت رسولش هستی و خداوند هرگز چشمانت را به آتش جهنم بینا نمی کند و آتش نیز تو را ابداً نخواهد دید و تو را طعمه خود نخواهد نمود.
شخص وقتی به زیارت قبر حضرت حسینعلیه السلام می رود غسل کرده و هنگام وداع غسل نکند بلکه دستش را بر صورتش بکشد
+
زائر قبر مطهر ابتدا غسل کن و کفش هایت را آویزان نما و پای برهنه راه برو و مانند بنده ذلیل راه برو و وقتی به درب حائر رسیدی چهار مرتبه تکبیر بگو سپس اندکی حرکت کن باز چهار بار تکبیر گفته بعد به طرف بالای سر حضرت برو و در آنجا بایست و سپس چهار مرتبه تکبیر بگو و نزد قبر نماز بخوان و از خداوند متعال حاجت خود را بخواه
ص:51
از دیگر آداب زیارت مسئله گریه و حالت حزن و اندوه است. در روایات متعددی بر فراگیر بودن پدیده گریستن بر سیدالشهداعلیه السلام تصریح شده است که عبارتند از:
گریه های تاریخی پیامبران و پیامبر اسلام9 و اهل بیتش بر مظلومیت سیدالشهداعلیه السلام ، پیش از شهادتش؛
گریه ملائک تا قیامت(1) یا تا ظهور؛(2)
گریه حضرت حجت[ تا ظهور؛(3)
گریه امام سجادعلیه السلام تا 20 سال؛
گریه بخشی از ملائک تا زمان قتل ابن زیاد؛
گریه خونین طبیعت تا چهل روز.
بدین جهت در زیارت امام حسینعلیه السلام تأکید شده که زائر از حالت های شاد و یا سیری شکم و آرامش و آسایش فاصله بگیرد، بلکه سفر پیاده کربلا را همانند سفر پیاده حج و با همان آداب و اعمال به جا آورد.(4)
ص:52

1- [1] . امام صادق علیه السلام فرمودند: چهار هزار فرشته به زمین فرود آمد تا با دشمنان حسین علیه السلام به قتال بپردازند. اما امام علیه السلام به ایشان اذن ندادند. پس بار دیگر به زمین فرود آمدند اما دیگر فرصت از دست رفته بود و حسین علیه السلام شهید شده بود. پس از آن فرشتگان بر سر مزار آن حضرت با حالتی ژولیده و گرفته باقی ماندند و تا روز قیامت بر حضرتش می گریند. رئیس ایشان هم فرشته ای است بنام منصور (کامل الزیارات، ص265).
2- [2] . در حدیثی دیگر حضرت فرمودند: از روزی که حسین علیه السلام شهید شد تا زمانی که خدا بخواهد قائم ما حضرت مهدی علیه السلام را ظاهر کند خدا هفتاد هزار فرشته را مبعوث فرمود تا با حالتی ژولیده و گرفته هر روز بر حضرتش صلوات فرستاده و طلب رحمت کنند. (کامل الزیارات، ص26علیه السلام )
3- [3] . زیارت ناحیه مقدسه: لأَندُبَنَّکَ صَباحاً و مَساءً و لأَبکِیَنَّ عَلَیکَ بَدَلَ الدُّمُوعِ دَماً. هر صبح و شام بر تو گریه و شیون می کنم و در مصیبت تو به جای اشک، خون می گریم.
4- [4] . مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قُلْتُ لَهُ إِذَا خَرَجْنَا إِلَی أَبِیکَ أَ فَکُنَّا [أَ فَلَسْنَا] فِی حَجٍّ قَالَ بَلَی قُلْتُ فَیَلْزَمُنَا مَا یَلْزَمُ الْحَاجَّ قَالَ مِنْ مَا ذَا قُلْتُ مِنَ الْأَشْیَاءِ الَّتِی یَلْزَمُ الْحَاجَّ قَالَ یَلْزَمُکَ حُسْنُ الصَّحَابَةِ لِمَنْ یَصْحَبُکَ وَ یَلْزَمُکَ قِلَّةُ الْکَلَامِ إِلَّا بِخَیْرٍ وَ یَلْزَمُکَ کَثْرَةُ ذِکْرِ اللَّهِ وَ یَلْزَمُکَ نَظَافَةُ الثِّیَابِ وَ یَلْزَمُکَ الْغُسْلُ قَبْلَ أَنْ تَأْتِیَ الْحَائِرَ وَ یَلْزَمُکَ الْخُشُوعُ وَ کَثْرَةُ الصَّلَاةِ وَ الصَّلَاةُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ یَلْزَمُکَ التَّوْقِیرُ لِأَخْذِ مَا لَیْسَ لَکَ وَ یَلْزَمُکَ أَنْ تَغُضَّ بَصَرَکَ وَ یَلْزَمُکَ أَنْ تَعُودَ إِلَی أَهْلِ الْحَاجَةِ مِنْ إِخْوَانِکَ إِذَا رَأَیْتَ مُنْقَطِعاً وَ الْمُوَاسَاةُ وَ یَلْزَمُکَ التَّقِیَّةُ الَّتِی قِوَامُ دِینِکَ بِهَا وَ الْوَرَعُ عَمَّا نُهِیتَ عَنْهُ وَ الْخُصُومَةِ وَ کَثْرَةِ الْأَیْمَانِ وَ الْجِدَالِ الَّذِی فِیهِ الْأَیْمَانُ فَإِذَا فَعَلْتَ ذَلِکَ تَمَّ حَجُّکَ وَ عُمْرَتُکَ وَ اسْتَوْجَبْتَ مِنَ الَّذِی طَلَبْتَ مَا عِنْدَهُ بِنَفَقَتِکَ وَ اغْتِرَابِکَ عَنْ أَهْلِکَ وَ رَغْبَتِکَ فِیمَا رَغِبْتَ أَنْ تَنْصَرِفَ بِالْمَغْفِرَةِ وَ الرَّحْمَةِ وَ الرِّضْوَان (کامل الزیارات، ابن قولویه، ص:131)
با این برنامه ریزی، روشن می گردد که در نگاه اهل بیت سفر برای زیارت امام حسینعلیه السلام ، سفری است که بادل کندن از تعلقات زندگی، شغل و خانواده شروع می شود و در طی سفر زائر با تواضع و خشوع همراه با حزن (و گاه همراه با خوف و ترس) راهی کربلا می گردد. در این رفتن عجله ای نیست؛ چراکه در پیاده روی برای زیارت، خود پیاده روی موضوعیت داشته و دارای برکات و آثار فراوان است. به گونه ای که برای هر قدمش، ارزش و ثواب تعریف می گردد. فهرستی از آثار نورانی زیارت و زیارت پیاده در روایات اهل بیت، چنین است:

آثار اخروی زیارت سیدالشهدا
برکات دنیوی زیارت سیدالشهدا
افضل اعمال است
فرشتگان تا وطن و مأوایش مشایعتش کرده و اگر مریض و بیمار شود عیادتش کنند و اگر بمیرد جنازه اش را تشییع نمایند.
خداوند متعال او را از رستگاران می نویسد و وقتی بر ابی عبدالله الحسینعلیه السلام سلام دهد او را از فائزین قلمداد می کند و وقتی از نمازش فارغ شود فرشته ای نزد او آمده و به او می گوید: رسول خدا9 به تو سلام می رساند و می فرماید:
گناهانت تمام آمرزیده شد پس عمل را از ابتدا شروع کن.
خداوند گناهان گذشته و آینده اش را می آمرزد.
کسی که در آب فرات غسل کند و قبر حسینعلیه السلام را زیارت نماید مانند روزی است که مادر او را خالی از گناهان زائیده اگرچه مرتکب گناهان کبیره هم شده.
کسی که به زیارت حسین بن علیعلیه السلام برود و وضو گرفته و در فرات غسل نماید قدمی از زمین برنداشته و روی آن قدمی نمی گذارد مگر آنکه حق تعالی ثواب یک حج و یک عمره برایش منظور می فرماید.
برای هر قدمی که برمی دارد و هر دستی که بالا می رود و اسبش را حرکت داده و می راند هزار حسنه ثبت شده و هزار گناه محو گشته و هزار درجه مرتبه اش بالا می رود.
مانند کسی است که سه حج با رسول خدا9 انجام داده باشد.
بهر قدمی که برداشته ثواب یک حج به او داده و هرگاه گام و قدمش را از روی زمین بلند می کند ثواب یک عمره دارد.
حق تعالی او را از آتش جهنم آزاد نموده و روز فزع اکبر او را در امان قرار می دهد و حاجتی از حوائج دنیا و آخرت را از خداوند نخواسته مگر آنکه باری تعالی به وی اعطاء می فرماید.
زیارت حضرت امام حسینعلیه السلام معادل یک حج و یک عمره می باشند
کسی که از روی شوق وذوق به زیارت آن حضرت رود خداوند متعال هزار حج و هزار عمره قبول شده برایش می نویسد و اجر و ثواب هزار شهید از شهدای بدر و اجر هزار روزه دار و ثواب هزار صدقه قبول شده و ثواب آزاد نمودن هزار بنده که درراه خدا آزادشده باشند برایش منظور می شود
کسی که دوست دارد بر سفره های نور بنشیند در روز قیامت، پس باید از زوّار حضرت حسین بن علیعلیه السلام باشد.
کسی که به خاطر شوق به آن حضرت و محبت به رسول خدا9 و فاطمه3 و حب به امیرالمؤمنینعلیه السلام حضرتش را زیارت کند خداوند او را بر سر سفره های بهشتی نشانده که با آن سروران هم غذا باشد درحالی که مردم در حساب می باشند.
زائرین امام حسینعلیه السلام قبل از همه مردم وارد بهشت می شوند.
در روز قیامت برای زوّار حسین بن علیعلیه السلام بر سایر مردم فضیلت وبرتری هست
و اگر در اثناء سال فوت کرد فرشتگان رحمت الهی بر سرش حاضرشده.... و برایش استغفار و طلب آمرزش کرده و تا قبرش مشایعتش نموده و به مقدار طول شعاع چشم در قبرش وسعت و گشایش ایجاد کرده و از فشار قبر درامانش قرار داده و از خوف و ترس دو فرشته منکر و نکیر بر حذرش می دارند و برایش دربی به بهشت می گشایند و کتابش را به دست راستش می دهند و در روز قیامت نوری به وی اعطاء می شود
مقام شفاعت صد نفر در روز قیامت به زائر امام حسینعلیه السلام داده می شود.
زائر امام حسینعلیه السلام همسایه رسول خدا9 و حضرت علی و فاطمه8 می باشند.
کسی که حضرت امام حسینعلیه السلام را زیارت کند مثل کسی است که در عرش خدا را زیارت کرده و او را در اعلی علیین قرار می دهند.
مشایعت هزاران فرشته برای زائر امام حسینعلیه السلام
غم و اندوه را برطرف کرده و به واسطه اش حوائج برآورده می شود
کسی که غصه دار و اندوهگین و گناه کار و غمگین و تشنه و صاحب عیب و آفتی به زیارت آن حضرت بیاید و سپس نزد آن حضرت دعا کند و به واسطه آن جناب به خداوند تقرّب جوید بر خداست که حزن و اندوهش را برطرف کرده و خواسته اش را اعطاء نموده و گناهانش را آمرزیده و عمرش را طولانی نموده و روزی و رزقش را فراخ نماید
فرشتگان به مشایعت و استقبالشان رفته و هنگام مرض عیادتشان نموده و در هنگام مرگ بر بالین آن ها حاضرشده و برای ایشان تا روز قیامت طلب مغفرت می کنند.
خداوند منّان هر صبح و شام از طعام بهشت بر زوّار امام حسینعلیه السلام نازل می فرماید و خدمتکاران ایشان فرشتگان اند.
حسینعلیه السلام را زیارت کنید اگر چه
در هرسال باشد، زیرا هر کس به زیارتش رود درحالی که به حق آن حضرت عارف بوده و منکر آن نباشد غیر از بهشت هیچ عوض دیگری ندارد و روزی و رزقش وسعت پیدا می کند و در همین عالم خداوند متعال درازای زیارتی که کرده به او در دنیا فرح و سرور فراوانی می دهند...
امر کنید شیعیان ما را به زیارت قبر حضرت حسن بن علی8 چه آنکه زیارت آن حضرت رزق و روزی را زیاد و عمر را طولانی کرده و اموری که بدی و شر را جلب می کنند دفع می نماید.
پیوسته در طول ایام سال از هر آفتی که کمترین آن شیطان باشد محفوظ مانده و خداوند متعال فرشته کریمی را بر او موکّل کرده که وی را از جلو و پشت سر و راست و چپ و بالا و زیر قدم نگهدارش باشد
این کسی است که از روی شوق و ذوق حضرت امام حسینعلیه السلام را زیارت کرده و پس ازاین ندا احدی در قیامت باقی نمی ماند مگر آنکه تمنّا و آرزو می کند که کاش از زوّار حضرت ابا عبدالله الحسینعلیه السلام می بود.
زیارت حضرت امام حسینعلیه السلام عمر را طولانی و روزی را فراخ نموده و ترک آن عمر را کوتاه و روزی را تنگ می کند.
کسی که از خانه اش خارج شده و قصدش زیارت قبر مطهّر حضرت ابا عبدالله الحسین بن علیعلیه السلام باشد خداوند متعال فرشته ای را بر او می گمارد...
از حزب الله و حزب پیامبر و اهل بیتش شمرده می شود
ص:53

افضل اعمال است
فرشتگان تا وطن و مأوایش مشایعتش کرده و اگر مریض و بیمار شود عیادتش کنند و اگر بمیرد جنازه اش را تشییع نمایند.
خداوند متعال او را از رستگاران می نویسد و وقتی بر ابی عبدالله الحسینعلیه السلام سلام دهد او را از فائزین قلمداد می کند و وقتی از نمازش فارغ شود فرشته ای نزد او آمده و به او می گوید: رسول خدا9 به تو سلام می رساند و می فرماید:
گناهانت تمام آمرزیده شد پس عمل را از ابتدا شروع کن.
خداوند گناهان گذشته و آینده اش را می آمرزد.
کسی که در آب فرات غسل کند و قبر حسینعلیه السلام را زیارت نماید مانند روزی است که مادر او را خالی از گناهان زائیده اگرچه مرتکب گناهان کبیره هم شده.
کسی که به زیارت حسین بن علیعلیه السلام برود و وضو گرفته و در فرات غسل نماید قدمی از زمین برنداشته و روی آن قدمی نمی گذارد مگر آنکه حق تعالی ثواب یک حج و یک عمره برایش منظور می فرماید.
برای هر قدمی که برمی دارد و هر دستی که بالا می رود و اسبش را حرکت داده و می راند هزار حسنه ثبت شده و هزار گناه محو گشته و هزار درجه مرتبه اش بالا می رود.
مانند کسی است که سه حج با رسول خدا9 انجام داده باشد.
بهر قدمی که برداشته ثواب یک حج به او داده و هرگاه گام و قدمش را از روی زمین بلند می کند ثواب یک عمره دارد.
حق تعالی او را از آتش جهنم آزاد نموده و روز فزع اکبر او را در امان قرار می دهد و حاجتی از حوائج دنیا و آخرت را از خداوند نخواسته مگر آنکه باری تعالی به وی اعطاء می فرماید.
زیارت حضرت امام حسینعلیه السلام معادل یک حج و یک عمره می باشند
کسی که از روی شوق وذوق به زیارت آن حضرت رود خداوند متعال هزار حج و هزار عمره قبول شده برایش می نویسد و اجر و ثواب هزار شهید از شهدای بدر و اجر هزار روزه دار و ثواب هزار صدقه قبول شده و ثواب آزاد نمودن هزار بنده که درراه خدا آزادشده باشند برایش منظور می شود
کسی که دوست دارد بر سفره های نور بنشیند در روز قیامت، پس باید از زوّار حضرت حسین بن علیعلیه السلام باشد.
کسی که به خاطر شوق به آن حضرت و محبت به رسول خدا9 و فاطمه3 و حب به امیرالمؤمنینعلیه السلام حضرتش را زیارت کند خداوند او را بر سر سفره های بهشتی نشانده که با آن سروران هم غذا باشد درحالی که مردم در حساب می باشند.
زائرین امام حسینعلیه السلام قبل از همه مردم وارد بهشت می شوند.
در روز قیامت برای زوّار حسین بن علیعلیه السلام بر سایر مردم فضیلت وبرتری هست
و اگر در اثناء سال فوت کرد فرشتگان رحمت الهی بر سرش حاضرشده.... و برایش استغفار و طلب آمرزش کرده و تا قبرش مشایعتش نموده و به مقدار طول شعاع چشم در قبرش وسعت و گشایش ایجاد کرده و از فشار قبر درامانش قرار داده و از خوف و ترس دو فرشته منکر و نکیر بر حذرش می دارند و برایش دربی به بهشت می گشایند و کتابش را به دست راستش می دهند و در روز قیامت نوری به وی اعطاء می شود
مقام شفاعت صد نفر در روز قیامت به زائر امام حسینعلیه السلام داده می شود.
زائر امام حسینعلیه السلام همسایه رسول خدا9 و حضرت علی و فاطمه8 می باشند.
کسی که حضرت امام حسینعلیه السلام را زیارت کند مثل کسی است که در عرش خدا را زیارت کرده و او را در اعلی علیین قرار می دهند.
مشایعت هزاران فرشته برای زائر امام حسینعلیه السلام
غم و اندوه را برطرف کرده و به واسطه اش حوائج برآورده می شود
کسی که غصه دار و اندوهگین و گناه کار و غمگین و تشنه و صاحب عیب و آفتی به زیارت آن حضرت بیاید و سپس نزد آن حضرت دعا کند و به واسطه آن جناب به خداوند تقرّب جوید بر خداست که حزن و اندوهش را برطرف کرده و خواسته اش را اعطاء نموده و گناهانش را آمرزیده و عمرش را طولانی نموده و روزی و رزقش را فراخ نماید
فرشتگان به مشایعت و استقبالشان رفته و هنگام مرض عیادتشان نموده و در هنگام مرگ بر بالین آن ها حاضرشده و برای ایشان تا روز قیامت طلب مغفرت می کنند.
خداوند منّان هر صبح و شام از طعام بهشت بر زوّار امام حسینعلیه السلام نازل می فرماید و خدمتکاران ایشان فرشتگان اند.
حسینعلیه السلام را زیارت کنید اگر چه
در هرسال باشد، زیرا هر کس به زیارتش رود درحالی که به حق آن حضرت عارف بوده و منکر آن نباشد غیر از بهشت هیچ عوض دیگری ندارد و روزی و رزقش وسعت پیدا می کند و در همین عالم خداوند متعال درازای زیارتی که کرده به او در دنیا فرح و سرور فراوانی می دهند...
امر کنید شیعیان ما را به زیارت قبر حضرت حسن بن علی8 چه آنکه زیارت آن حضرت رزق و روزی را زیاد و عمر را طولانی کرده و اموری که بدی و شر را جلب می کنند دفع می نماید.
پیوسته در طول ایام سال از هر آفتی که کمترین آن شیطان باشد محفوظ مانده و خداوند متعال فرشته کریمی را بر او موکّل کرده که وی را از جلو و پشت سر و راست و چپ و بالا و زیر قدم نگهدارش باشد
این کسی است که از روی شوق و ذوق حضرت امام حسینعلیه السلام را زیارت کرده و پس ازاین ندا احدی در قیامت باقی نمی ماند مگر آنکه تمنّا و آرزو می کند که کاش از زوّار حضرت ابا عبدالله الحسینعلیه السلام می بود.
زیارت حضرت امام حسینعلیه السلام عمر را طولانی و روزی را فراخ نموده و ترک آن عمر را کوتاه و روزی را تنگ می کند.
کسی که از خانه اش خارج شده و قصدش زیارت قبر مطهّر حضرت ابا عبدالله الحسین بن علیعلیه السلام باشد خداوند متعال فرشته ای را بر او می گمارد...
از حزب الله و حزب پیامبر و اهل بیتش شمرده می شود
ص:54

افضل اعمال است
فرشتگان تا وطن و مأوایش مشایعتش کرده و اگر مریض و بیمار شود عیادتش کنند و اگر بمیرد جنازه اش را تشییع نمایند.
خداوند متعال او را از رستگاران می نویسد و وقتی بر ابی عبدالله الحسینعلیه السلام سلام دهد او را از فائزین قلمداد می کند و وقتی از نمازش فارغ شود فرشته ای نزد او آمده و به او می گوید: رسول خدا9 به تو سلام می رساند و می فرماید:
گناهانت تمام آمرزیده شد پس عمل را از ابتدا شروع کن.
خداوند گناهان گذشته و آینده اش را می آمرزد.
کسی که در آب فرات غسل کند و قبر حسینعلیه السلام را زیارت نماید مانند روزی است که مادر او را خالی از گناهان زائیده اگرچه مرتکب گناهان کبیره هم شده.
کسی که به زیارت حسین بن علیعلیه السلام برود و وضو گرفته و در فرات غسل نماید قدمی از زمین برنداشته و روی آن قدمی نمی گذارد مگر آنکه حق تعالی ثواب یک حج و یک عمره برایش منظور می فرماید.
برای هر قدمی که برمی دارد و هر دستی که بالا می رود و اسبش را حرکت داده و می راند هزار حسنه ثبت شده و هزار گناه محو گشته و هزار درجه مرتبه اش بالا می رود.
مانند کسی است که سه حج با رسول خدا9 انجام داده باشد.
بهر قدمی که برداشته ثواب یک حج به او داده و هرگاه گام و قدمش را از روی زمین بلند می کند ثواب یک عمره دارد.
حق تعالی او را از آتش جهنم آزاد نموده و روز فزع اکبر او را در امان قرار می دهد و حاجتی از حوائج دنیا و آخرت را از خداوند نخواسته مگر آنکه باری تعالی به وی اعطاء می فرماید.
زیارت حضرت امام حسینعلیه السلام معادل یک حج و یک عمره می باشند
کسی که از روی شوق وذوق به زیارت آن حضرت رود خداوند متعال هزار حج و هزار عمره قبول شده برایش می نویسد و اجر و ثواب هزار شهید از شهدای بدر و اجر هزار روزه دار و ثواب هزار صدقه قبول شده و ثواب آزاد نمودن هزار بنده که درراه خدا آزادشده باشند برایش منظور می شود
کسی که دوست دارد بر سفره های نور بنشیند در روز قیامت، پس باید از زوّار حضرت حسین بن علیعلیه السلام باشد.
کسی که به خاطر شوق به آن حضرت و محبت به رسول خدا9 و فاطمه3 و حب به امیرالمؤمنینعلیه السلام حضرتش را زیارت کند خداوند او را بر سر سفره های بهشتی نشانده که با آن سروران هم غذا باشد درحالی که مردم در حساب می باشند.
زائرین امام حسینعلیه السلام قبل از همه مردم وارد بهشت می شوند.
در روز قیامت برای زوّار حسین بن علیعلیه السلام بر سایر مردم فضیلت وبرتری هست
و اگر در اثناء سال فوت کرد فرشتگان رحمت الهی بر سرش حاضرشده.... و برایش استغفار و طلب آمرزش کرده و تا قبرش مشایعتش نموده و به مقدار طول شعاع چشم در قبرش وسعت و گشایش ایجاد کرده و از فشار قبر درامانش قرار داده و از خوف و ترس دو فرشته منکر و نکیر بر حذرش می دارند و برایش دربی به بهشت می گشایند و کتابش را به دست راستش می دهند و در روز قیامت نوری به وی اعطاء می شود
مقام شفاعت صد نفر در روز قیامت به زائر امام حسینعلیه السلام داده می شود.
زائر امام حسینعلیه السلام همسایه رسول خدا9 و حضرت علی و فاطمه8 می باشند.
کسی که حضرت امام حسینعلیه السلام را زیارت کند مثل کسی است که در عرش خدا را زیارت کرده و او را در اعلی علیین قرار می دهند.
مشایعت هزاران فرشته برای زائر امام حسینعلیه السلام
غم و اندوه را برطرف کرده و به واسطه اش حوائج برآورده می شود
کسی که غصه دار و اندوهگین و گناه کار و غمگین و تشنه و صاحب عیب و آفتی به زیارت آن حضرت بیاید و سپس نزد آن حضرت دعا کند و به واسطه آن جناب به خداوند تقرّب جوید بر خداست که حزن و اندوهش را برطرف کرده و خواسته اش را اعطاء نموده و گناهانش را آمرزیده و عمرش را طولانی نموده و روزی و رزقش را فراخ نماید
فرشتگان به مشایعت و استقبالشان رفته و هنگام مرض عیادتشان نموده و در هنگام مرگ بر بالین آن ها حاضرشده و برای ایشان تا روز قیامت طلب مغفرت می کنند.
خداوند منّان هر صبح و شام از طعام بهشت بر زوّار امام حسینعلیه السلام نازل می فرماید و خدمتکاران ایشان فرشتگان اند.
حسینعلیه السلام را زیارت کنید اگر چه
در هرسال باشد، زیرا هر کس به زیارتش رود درحالی که به حق آن حضرت عارف بوده و منکر آن نباشد غیر از بهشت هیچ عوض دیگری ندارد و روزی و رزقش وسعت پیدا می کند و در همین عالم خداوند متعال درازای زیارتی که کرده به او در دنیا فرح و سرور فراوانی می دهند...
امر کنید شیعیان ما را به زیارت قبر حضرت حسن بن علی8 چه آنکه زیارت آن حضرت رزق و روزی را زیاد و عمر را طولانی کرده و اموری که بدی و شر را جلب می کنند دفع می نماید.
پیوسته در طول ایام سال از هر آفتی که کمترین آن شیطان باشد محفوظ مانده و خداوند متعال فرشته کریمی را بر او موکّل کرده که وی را از جلو و پشت سر و راست و چپ و بالا و زیر قدم نگهدارش باشد
این کسی است که از روی شوق و ذوق حضرت امام حسینعلیه السلام را زیارت کرده و پس ازاین ندا احدی در قیامت باقی نمی ماند مگر آنکه تمنّا و آرزو می کند که کاش از زوّار حضرت ابا عبدالله الحسینعلیه السلام می بود.
زیارت حضرت امام حسینعلیه السلام عمر را طولانی و روزی را فراخ نموده و ترک آن عمر را کوتاه و روزی را تنگ می کند.
کسی که از خانه اش خارج شده و قصدش زیارت قبر مطهّر حضرت ابا عبدالله الحسین بن علیعلیه السلام باشد خداوند متعال فرشته ای را بر او می گمارد...
از حزب الله و حزب پیامبر و اهل بیتش شمرده می شود
ص:55