منزلت زن در اندیشه اسلامی , از امام علی علیه السلام تا انقلاب اسلامی

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

2.5. بررسی ها
اشارة
در میان سخنان امام علی (عليه السلام)، به ویژه در نهج البلاغه، گاه عباراتی به چشم می خورد که در نگاه اول می تواند متفاوت یا حتی متعارض با دیدگاه های کرامت محورانه درباره زنان به نظر برسد. این امر ضرورت تحلیل و واکاوی دقیق این سخنان را ایجاب می کند تا نشان دهیم هیچ تناقض یا تعارضی در منظومه فکری امام (عليه السلام) درباره اکرام و احترام به زن وجود ندارد.
مهم ترین این موارد که نیازمند تبیین و تحلیل است، عبارت اند از:
1. توصیفاتی با بار ظاهری منفی مانند: تعابیر مربوط به «نقصان عقل» یا «شرّ بودن برخی زنان» در خطبه هایی مانند خطبه 80 که عمدتاً در بافتارهای تاریخی، سیاسی و اجتماعی خاصی (مانند پس از جنگ جمل) بیان شده و ناظر به گروه یا رفتارهای مشخصی است، نه کلیت زنان.
2. تأکید بر ویژگی های طبیعی و روان شناختی متفاوت زن و مرد (چون تأکید بر لطافت عاطفی یا تفاوت در مسئولیت های اجتماعی) که نه و نه تنها نافی کرامت ذاتی زن نیست، بلکه مبین تنوع نقش ها و مسئولیت ها در چارچوب حکمت الهی است. این تفاوت ها به معنای برتری یک جنس بر دیگری نیست، بلکه مکملیت در مسیر تحقق جامعه متعادل را نشان می دهد.
3. هشدارهای اخلاقی و تربیتی درباره رعایت حدومرزها در ارتباط با زنان (مانند سفارش به پرهیز از مشورت در امور حکومتی با افراد سست رأی، یا توصیه به مراقبت از حریم ها) که ناظر به حفظ کرامت و مصالح عمومی است،
ص: 40
نه تحقیر شخصیت زن. این دستورات درواقع برای صیانت از زن و جامعه در برابر پیامدهای سوء احتمالی صادرشده اند.

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

عدم تناقض در سه سطح قابل تبیین است:

سطح تاریخی _ موقعیتی: بسیاری از این سخنان در موقعیت های خاص (جنگ، فتنه، مواجهه با گروه های مخالف) بیان شده و ناظر به واقعیت های عینی آن دوران است. انتقاد از نقش برخی زنان در جنگ جمل (خطبه 156) ناظر به یک واقعه مشخص سیاسی است.
سطح ادبی _ بلاغی: استفاده از تشبیهات، کنایات و بیان های تمثیلی برای انتقال مفاهیم تربیتی یا هشدارهای اجتماعی. توصیف «نیش زن شیرین است» (حکمت 61) که اشاره به لطافت همراه با هشدار دارد.
سطح نظام حقوقی _ تربیتی اسلام: این سخنان بخشی از نظام کلان تربیتی اسلام است که حقوق و تکالیف متقابل زن و مرد را در چارچوب حکمت و مصلحت تنظیم می کند. تأکید بر «جهاد زن» در خانه (حکمت 136) که درواقع بزرگداشت نقش مادر و همسر است.
ص: 41

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

2.5.1. جایگاه مشورتی زنان در سیره عملی امام علی (عليه السلام)

امام علی (عليه السلام) در وصیت خود به امام حسن (عليه السلام) می فرمایند:
«از مشورت کردن با زنان دوری گزین، زیرا رأی و عزم زنان سست است و مغز لطیفشان نیروی کافی برای یافتن راه حل در پیش آمدهای سهمگین را ندارد» (نهج البلاغه، نامه 31)
در تفسیر این سخن، در کتاب «فی ظلال نهج البلاغه» آمده است که علت نهی پیامبر اسلام (صلی الله عليه وآله) و امام علی (عليه السلام) از مشورت با زنان، دوری آنان از مسائل اجتماعی، علوم، معارف و بی تجربگی است. (فی ظلال نهج البلاغه، ج 3، ص 532) همچنین علامه مجلسی در بحارالانوار از امام علی (عليه السلام) روایت می کند: «بپرهیز از مشورت با زنان، مگر زنی که کمال عقل او به تجربه رسیده باشد» (مجلسی، بحار الأنوار، ج 100، ص 253)
بنابراین با توجه به این فرمایشات، مقصود حضرت، زنان معمولی و کم تجربه است و اما زنانی که به تعقل و تجربه دست یافته اند، همچون مردان شایسته مشورت هستند. نظام خانواده در اسلام بر اساس مشورت زن و شوهر در امور خانواده و درنهایت قوامیت مرد استوار است.
در ادامه نامه 31 نهج البلاغه آمده است:
«دیدگانشان را باحجاب بپوشان، زیرا سخت گیری در حجاب برای آنان پایدارتر است. بیرون رفتنشان [بدون رعایت حریم] کمتر از آن نیست که فرد غیرمطمئنی را بر آنان بگماری. اگر بتوانی چنان زندگی کنی که جز تو را نشناسند، چنان کن؛ زیرا زنی که ازنظر ایمان، رأی و عقل ناتوان است، اگر دیگری را بشناسد، ممکن است در دام فریب افتاده و فسادهایی پدید آید»
ص: 42
مقصود امام (عليه السلام) این است که زن و مرد نامحرم نباید بیش ازحد ضرورت و خارج از چارچوب شرع با یکدیگر مراوده داشته باشند، خواه این دیدار در بیرون از خانه باشد یا درون آن.
سید رضی (رحمه الله) در نهج البلاغه به نقل از حضرت علی (علیه السلام) درباره اطاعت مردان از زنان، چنین آورده است:
«درباره نزدیکانتان از زنانتان اطاعت نکنید، زیرا زنان اگر پیر شوند، خیر آنان سپری شده و شرشان باقی مانده است. زیبایی شان از بین رفته و تندخو و بدزبان شده اند و (ازلحاظ قدرت تولیدمثل) نازا شده اند. ولی مردان وقتی پیر می گردند، شرّشان سپری شده و خیرشان باقی است، عقلشان ثابت تر شده و نظراتشان محکم تر، نادانی شان کمتر از دوران جوانی شان شده است» (شوشتری، محمدتقی، بهج الصباغه، ج 11، ص 326 )
این که حضرت فرمودند: «درباره نزدیکانتان» و نفرمودند «در کلیه امور»، می تواند حاکی از این باشد که زنان گاهی در مورد نزدیکان و خانواده همسر دچار حسادت گشته و برخلاف صلاحدید اقوام همسر نظر می دهند. اگر این کلام حضرت را به تمامی امور زندگانی تعمیم دهیم، دور از عقل، منطق، دستور قرآن و سیره نبوی است؛ زیرا در قرآن، همان طور که اشاره گشت و همچنین سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) که با همسران و دختر بزرگوارشان مشورت می نمودند، برخلاف آن است؛ بنابراین، تفسیری که مخالف با قرآن و سیره نبوی باشد، مردود است.
همچنین در برخی کتب دیگر نیز سخنانی با همین مضمون به امام علی (علیه السلام) نسبت داده شده که بدون شک نمی توان آن ها را پذیرفت، مانند این روایت: «از یعقوب بن یزید با سند مرفوعه از ابی عبدالله از علی (علیه السلام) منقول است که: در مخالفت نمودن با زنان برکت وجود دارد» (الحرّ العاملی،
ص: 43
محمد بن الحسن، وسائل الشیعه، ج 21، ص 182 و شوشتری، محمدتقی، بهج الصباغه، ج 14، ص 326)
«سیوطی» در «اللآلی المصنوعه» دو حدیث مذکور را جزء احادیث موضوعه و جعلی آورده است.

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

همچنین از قول «ابن عدی و عقیلی» نقل می کند که وجود «هشام» در سند این حدیث، سبب شده است حدیث مذکور را جزء احادیث ضعیف و موضوعه بدانیم (السُّیوطی، جلال الدین، اللآلی المصنوعة فی الأحادیث الموضوعة، دار الکتب العلمیة، ج 2، ص 14). علاوه بر مرفوعه بودن سند حدیث و وجود افرادی که متهم به کذب هستند، مفهوم و مقصود حدیث با نصّ قرآن و سایر احادیث رسول الله (صلی الله عليه وآله) مخالف است؛ بنابراین، نمی توان به این سخن استناد نمود.
کلامی دیگر در متن نهج البلاغه وارد گشته است که توسط امام علی (علیه السلام) پس از واقعه جمل ایرادشده:
«و اما فلانی، رأى زنان او را گرفت و خصومتى در سینه اش چونان کوره آهنگران به قلیان افتاد. اگر از آن زن خواسته مى شد که آنچه را که درباره من رواداشت، در حق دیگرى به جریان می انداخت، انجام نمى داد. بااین حال حرمتى که داشت به حال خود باقى است و حساب باخداست» (جعفری، محمدتقی، شرح نهج البلاغه، خطبه 156، ج 26، ص 8 )
از کلام فوق کاملاً می توان متوجه گردید که منظور حضرت از «فلانی» در این خطبه، عایشه است؛ زیرا همان طور که ذکر گردید، علاوه بر این که این خطبه پس از واقعه جمل برای اهالی بصره ایراد گشته است. (ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج 9، ص 191؛ جعفری، محمدتقی، شرح نهج البلاغه، ج 26، ص 9)، به کینه ها و عقده های عایشه از اهل بیت (علیهم السلام) نیز اشاره دارد؛ بنابراین، منظور از «رأی زنانه»، رأی و نظری است که در آن احساسات و
ص: 44
عواطف بر تعقل غلبه داشته باشد، نه این که تمامی زنان دارای رأی و نظری مخالف عقل و منطق هستند.

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

2.5.2. زن؛ زینت زندگی یا فتنه؟

همت چهارپایان مصروف شکم هایشان است (جز غم شکم، غم دیگری ندارند) و همت درندگان مصروف دشمنی با دیگران (که هر جا غیر خود را ببینند، در صورت امکان او را بدرد) و همت زنان مصروف زینت زندگانی جهان و فتنه انگیزی در آن است؛ اما مؤمنان فروتن، پنددهنده و مهربان اند و از خدا ترسناک تر هستند (شوشتری، محمدتقی، بهج الصباغه، ج 14، ص 338)
برخی از معاندان به این فرمایش حضرت علی (عليه السلام) اشکال گرفته اند که منظور حضرت تمامی زنان در همه اعصار است؛ اما شوشتری معتقد است این سخن امام به عایشه اشاره دارد. (همان، ص 340). همچنین ابن ابی الحدید گفته است: منظور از این سخن، اصحاب جمل و به خصوص طلحه و زبیر است که مانند حیوانات، همتشان مصروف شکمشان بود و بر امام خروج کردند و هلاک شدند (همان، ص 339)؛ بنابراین کلام امام سخنی عام است که از آن، معنایی خاص اراده شده است. خداوند متعال نیز در قرآن زنان کافری را مَثَل زده که منظور، همسران لوط و نوح بوده است (همان، ص 340).
دلیلی که به تفسیر شارحان نهج البلاغه درباره خاص بودن خطاب قطعیت می بخشد، زمان ایراد این سخنان پس از جنگ جمل است. با توجه به این که حضرت این فرمایشات را پس از جنگ جمل بیان کردند، می توان دریافت که مقصود ایشان عایشه وزنان همسان او است و هرگز تمام زنان در اعصار گوناگون موردنظر نبوده اند.
ص: 45

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

2.5.3. عقرب یا گوهر؟ رمزگشایی از یک تشبیه چالشی در سخن امام علی

امام علی (عليه السلام) در سخنی فرموده اند: «زن عقرب است»؛ یعنی زن مانند عقربی است که نیش او در آغاز شیرین، اما مسموم است. در این بیان، ذَمّی شبیه به مدح نهفته است و این کلام حضرت بر تأثیر عمیق زنان در شادمانی و زیبایی زندگی دلالت دارد. در مقابل، پیامبر اکرم (صلی الله عليه وآله) فرموده اند: «برای مرد مسلمان، پس از نعمت اسلام، هیچ بهره ای گران قدرتر از همسری مسلمان و پاک دامن نیست که در حضورش فرمان بردار باشد و در غیابش حرمت او را نگه دارد» (کلینی، کافی، ج 5، ص 928؛ تهذیب الاحکام، ج 7، ص 240) همچنین از پیامبر (صلی الله عليه وآله) روایت شده که از نشانه های سعادت مرد، داشتن همسری صالح است.
متأسفانه در طول قرن ها، از این سخن امام علی (عليه السلام) علیه بانوان استفاده ای ناصحیح شده است. درحالی که برای فهم درست این بیان، باید به عمق کلام و شرایط تاریخیِ سبب ساز آن توجه کرد تا مقصود واقعی حضرت روشن شود.
سخن امام علی (عليه السلام) به معنای بد دانستن زنان نیست، بلکه هشدار به مردان است تا فریب جاذبه های ظاهری را نخورند و به گناهانی که از نگاه به نامحرم آغاز می شود، آلوده نشوند. بر اساس نظر مشهور شارحان، نیش عقرب- برخلاف نیش زنبور- در ابتدا کم درد است، اما سمی و کشنده است؛ درحالی که نیش زنبور باوجود درد شدید، غالباً خطری جدی ندارد و حتی ممکن است مفید باشد. امام (عليه السلام) از این تشبیه استفاده کرده اند، زیرا نگاه به نامحرم در ابتدا
ص: 46
لذت آور است - به ویژه از سوی مرد به زن- اما اگر تداوم یابد، می تواند سبب عذاب الهی و تباهی زندگی دنیوی و اخروی گردد.
البته در این هشدار، بین زن و مرد تفاوتی نیست؛ اما ازآنجاکه معمولاً نگاه از سوی مرد آغاز می شود و جاذبه از جانب زن است، حضرت زنان را به عقرب تشبیه فرموده اند (جوادی آملی، زن در آیینه جلال و جمال، صص 287–289)؛ بنابراین، این تعبیر را باید در راستای حفظ حریم ها و پاسداری از عفاف دانست، نه تحقیر مقام زن.
ص: 47
2.5.4. غیرت: فضیلت یا رذیلت؟
امام علی (عليه السلام) در حکمت 124 نهج البلاغه می فرمایند:
«غَیرَةُ النِّسَاءِ کُفرٌ، وَ غَیرَةُ الرِّجَالِ إِیمَانٌ؛ غیرت زنان [گونه ای خاص از آن] کفر است و غیرت مردان نشانه ایمان.»
این روایت به ظاهر چالشی، نیازمند تحلیل دقیق مفهومی و توجه به بستر اجتماعی و کارکردی آن است. تفاوت بنیادین در اینجا ناظر به گونه های متفاوت غیرت و پیامدهای اجتماعی هر یک است:
1. غیرت مردان:
کارکرد: حراست از حریم خانواده، صیانت از عفاف و حفظ کیان روابط زناشویی در برابر تعارضات بیرونی.
مبنای شرعی: این نوع غیرت، ریشه در مسئولیت قوامیت مرد و وظیفه وی در پاسداری از خانواده دارد.
نتیجه: تقویت بنیان خانواده و جلوگیری از فروپاشی اخلاقی آن.
2. غیرت زنان گونه مذموم:
مقصود: منظور حضرت، غیرت ویرانگر و حسادت کورکورانه است که گاه در قالب مخالفت با تعدد زوجات مشروع (در چارچوب شرع) یا ایجاد محدودیت های غیرمنطقی در زندگی اجتماعی مرد نمود می یابد.
علت مذمت: این نوع غیرت، می تواند به مخالفت با احکام الهی (مانند جواز ازدواج مجدد در شرایط خاص) بینجامد و نظم خانواده و جامعه را بر هم زند. ازاین رو، در تعبیر شدید حضرت، به کفر (نه به معنای خروج از دین، بلکه به معنای نپوشاندن و نپذیرفتن حکم الهی) تشبیه شده است.
ص: 48
تمایز: البته این به معنای نفی غیرت مثبت در زنان نسبت به حریم خانواده نیست؛ بلکه ناظر به جلوه ای افراطی و مخرب است.
جمع بندی:
این سخن امام (عليه السلام) نه یک حکم کلی تحقیرآمیز، بلکه تحلیلی جامعه شناختی و اخلاقی از پیامدهای دو گونه متفاوت غیرت است. غیرت مردان، در چارچوب مسئولیت های شرعی، سازنده و حافظ نظام خانواده است. در مقابل، غیرت افراطی و مبتنی بر حسادت صرف در زنان (که ممکن است تا حد مخالفت با شریعت پیش رود) می تواند تخریب گر باشد. فهم این تمایز، کلید درک عمق این روایت بدون افتادن در دام تفسیرهای سطحی یا زن ستیزانه است.
ص: 49