خاتمیت یا بسط تجربه نبوی؟!

[زهرای مرضیه *کنیزحضرت فاطمه( س) *]

خاتمیت یا بسط تجربه نبوی؟!

جناب آقای دکتر عبدالکریم سروش، یکی از نویسندگان معاصر در مورد وحی، مطالبی را مطرح نموده‏اند که به برخی از آنها اشاره کرده و اجمالاً آنها را مورد نقد و بررسی قرار می‏دهیم. آنها عبارتند از:
1.« ...پیامبر اسلام مدّعیاتی داشت . این مدّعیات را همه ما شنیده‏ایم. هیچوقت صدق سخنان کسی را از روی ادعاهای خودش نمی‏توان اثبات کرد. اگر بنا بر تصدیق یا تکذیب باشد باید به قوانین بیرونی نظر کرد. پیامبر اسلام می‏گفت که من پیامبر و به رسالت خودش هم اطمینان داشت و این اطمینان کامل باعث می‏شد که در عمل بسیار شجاع باشد».(1)
ـــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــ ــــ
1. عبدالکریم سروش؛ اسلام، وحی و نبوت، آفتاب، تهران، ش 15، ص 69.

[زهرای مرضیه *کنیزحضرت فاطمه( س) *]

هم چنان که از این سخن برمی‏آید ایشان بدون هیچ دلیلی بر آن است که اعجاز قرآن را انکار نماید، زیرا قرآن ، مدّعیات پیامبر است، و مطابق نظر ایشان، صدق سخنان کسی را از روی ادعاهای خودش نمی‏توان اثبات کرد. بنابراین صدق قرآن را نمی‏توان از خود قرآن به دست آورد.
2. ایشان در تعبیری دیگر می‏گوید:
«تجربه نبوی یا تجربه شبیه به تجربه پیامبران، کاملاً قطع نمی‏شود و همیشه وجود دارد... شخص ممکن است بین خودش و خدا واجد احوالی شود و احساس کند که صاحب وظایفی است از ناحیه خداوند و دیگر وظیفه ندارد به فلان دین یا بهمان دین عمل بکند. احساس من این است که بعضی از بزرگان مثل شمس تبریزی تقریباً چنین احوالی داشتند... اگر کسی احساس می‏کند که دیگر نمی‏تواند پیرو شریعت پیامبر اسلام باشد و وظیفه دیگری دارد، خودش می‏داند و خدای خودش. کسی هم که چنین احساسی را ندارد، بایستی پاسخگوی اعمالش باشد؛ امّا تجربه پیامبرگونه البتّه جریان دارد. برای این که تجلّیات خداوند تمامی ندارد. ما نمی‏توانیم بگوییم خدا بر پیامبر اسلام تجلّی کرد و پس از آن باب تجلّی بسته شد. این تجلّی دوام دارد و برای هر کس متناسب با ظرفیتش، ادامه خواهد یافت».(2)
ـــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــ ــــ
2. همان، ص 73.

.

[زهرای مرضیه *کنیزحضرت فاطمه( س) *]

وی در جای دیگر می‏نویسد:
«چون وحی، تجربه دینی است و تجربه دینی درباره دیگر انسان‏ها نیز روی می‏دهد، پس تجارب دینی دیگران نیز به فربهی و غنای دین می‏افزاید و با گذشت زمان، دین بسط و گسترش می‏یابد؛ از این رو، تجربه‏های دینی عارفان مکمّل و بسط دهنده تجربه دینی پیامبر است، و در نتیجه دین خدا رفته، رفته پخته‏تر می‏گردد. این بسط و گسترش نه در معرفت دینی بلکه در خود دین و شریعت صورت می‏گیرد».(3)
ـــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــ ــــ
3. عبدالکریم سروش، بسط تجربه نبوی، چاپ اوّل، انتشارات صراط، تهران، ص 28.

.

[زهرای مرضیه *کنیزحضرت فاطمه( س) *]

از این بیان ایشان این نتایج گرفته می‏شود:
1. وحی پیامبر کاملاً قطع نشده است بلکه ادامه دارد.
2. افرادی ممکن است احساس و تجربه دینی داشته باشند که از طریق آن آشکار گردد که دیگر نمی‏توانند پیرو شریعت اسلام باشند، یا به تعبیری دیگر، افرادی، ممکن است واجد احساسی شوند که وظیفه ندارند به دینی عمل کنند.
3. دین خدا، به معنای دقیق کلمه کامل و پخته نیست، تجربه دینی عارفان، مکمّل و بسط دهنده تجربه دینی پیامبر است، در نتیجه، دین خدا رفته رفته، پخته‏تر می‏گردد.
ـــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــ ــــ
3. عبدالکریم سروش، بسط تجربه نبوی، چاپ اوّل، انتشارات صراط، تهران، ص 28.

.

[زهرای مرضیه *کنیزحضرت فاطمه( س) *]

و اینک نقد و بررسی:

دین عامل حیات بخشی است که به جان و روان آدمیان، حیات می‏دهد چنان‏چه قرآن در این باره می‏فرماید:
«یا اگیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا آسْتَجِیبُوا لِلّهِ وَلِلرَّسُولِ اِذا دَعاکُمْ لِما یُحْییکُمْ».(4)
«ای کسانی که ایمان آورده‏اید، چون خدا و پیامبر، شما را به چیزی فرا خواندند که به شما حیات می‏بخشد، آنان را اجابت کنید».
امّا همین دین حیات آفرین، ممکن است بر اثر تحریف و سوء تعبیر آدمیان، محتوا و مفهوم اصیل خود را عیان نسازد. این وظیفه احیاگران و اصلاح‏گران دینی است که به ترمیم آن تحریف‏ها بپردازند تا خود و جامعه هر چه بیش‏تر بتوانند از این چشمه حیات‏بخش بهره‏مند شوند، امّا گاه بر اثر شیوه‏ها و اعمال نادرست آنان، نه تنها فرد و جامعه به حیات واقعی خود نایل نمی‏شوند، بلکه گرفتار ضلالت و شقاوت هر چه بیش‏تر می‏گردند.

ـــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــ ــــ
4. انفال/24.

[زهرای مرضیه *کنیزحضرت فاطمه( س) *]

از این روست که احیاگری و اصلاح‏گری بسی سخت و جانکاه، امّا لازم و ضروری است و زاد و توشه مناسب خود را می‏طلبد. انسانی می‏تواند در زمره احیاگران و اصلاح گران دینی واقعی باشد که عقل و قلب و اعمالش تجسّم دین باشد نه مشوب به عقاید و نظریه‏ها و عمل‏های غیر دینی که به ناروا آن‏ها را دینی می‏نامد، خداوند نیز چنین افرادی را نه تنها مصلح نمی‏داند بلکه از مفسدان به شمار می‏آورد.
جناب آقای دکتر عبدالکریم سروش از جمله کسانی است که داعیه اصلاح‏گری و نواندیشی در دین دارند. نظریات و دیدگاه‏های ایشان باید دقیقاً مورد نقد و بررسی واقع شود که آیا واقعاً احیاگری در دین است یا امر دیگری؟
قبل از این که مدّعیات ایشان مورد بررسی قرار گیرد اجمالاً تعریفی از تجربه دینی و وحی به عنوان مقدمه بحث لازم و ضروری است.
ـــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــ ــــ

[زهرای مرضیه *کنیزحضرت فاطمه( س) *]

تعریف تجربه دینی


تجربه دینی یکی از مفاهیمِ اساسی در حوزه‏ی فلسفه دین است.این واژه از دو کلمه تجربه و دین تشکیل شده است:
تعریف تجربه: تجربه ، ترجمه واژه‏ی experienceانگلیسی است. این واژه‏ی از واژه یونانی emperiaگرفته شده که ترجمه لاتین آن experientiaاست .مدلولات اوّلیه این واژه به عمل آزمودن یا برهان از طریق آزمایش و تجربه واقعی، اختصاص داشت. بعدها، این واژه معنای گسترده‏تری یافت و به معنای مشاهده واقعی اعمال و حوادث که منبع معرفت تلقی می‏شد، به کار رفت. معنای ثانویه این واژه، به معنای مجموعه حوادث آگاهانه‏ای است که زندگی شخص را شکل می‏دهد.(5)

ـــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــ ــــ
5. James Alfred Martin، " Religious Experience " in: The Encyclopedia of Religion، Edited by: Mircea Eliade، Macmillan publishing Company، New York، 7891، Vol ،21، P،923.

[زهرای مرضیه *کنیزحضرت فاطمه( س) *]

(فرهنگ انگلیسی وبستر) WebsteR

( این واژه را چنین معنا کرده است:1.مشاهده مستقیم حوادث یا مشارکت در حوادث به عنوان مبنای شناخت؛ 2. واقعیت یا حالت متأثّر شدن از مشاهده یا مشارکت مستقیم حوادث یا کسب معرفت از طریق مشاهده حوادث یا مشارکت در آنها؛ 3. معرفت عملی، مهارت یا عملی که مأخوذ از مشاهده مستقیم یا مشارکت در حوادث یا فعالیت خاصی، می‏باشد؛ 4. حوادث آگاهانه‏ای که حیات فردی را می‏سازند.
تعریف دین: برای دین، تعاریف گوناگونی در مباحث دین پژوهی جدید، ذکر شده است؛ ولی آن‏چه می‏توان بر سر آن اتفاق نظر داشت و آن را از مقوّمات دین برشمرد، اعتقاد به وجودات ماورای طبیعی است.
ویلیام جیمز گفته است: در هر دینی، نوعی آگاهی به چیزی به نام الاه و نیز واکنش در برابر آن وجود دارد.(6)
ـــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــ ــــ
6. William p. Alston، " Religion " in: The Encyclopedia of Philosophy، Edited by: Paul Edwards، Macmilian Publishing Co، New York،6791، P،341.

[زهرای مرضیه *کنیزحضرت فاطمه( س) *]

در همین جا، شایسته است، دیدگاه قرآن را در موضوع دین مطرح کنیم. از نظر قرآن، دین به معنای مجموعه عقاید، اخلاق و مقرراتی است که انسان در زندگی به آن ملتزم می‏شود یا به تعبیری شیوه زندگی است که اگر این مجموعه را خداوند ارائه کند، دین حق و اگر خدا، آن را تنظیم نکند، دین باطل نامیده می‏شود.(7)
در این مقال منظور ما از دین، دین حق است که خداوند آن را ارائه کرده است.
از تعاریفی که برای تجربه و دین مطرح نمودیم، می‏توان تجربه دینی را به این صورت تعریف کرد: مشاهده یا مواجهه یا دریافتی است که متعلّق آن موجودات ماورای طبیعی یعنی خدا یا امور مرتبط با خداوند هستند؛ بنابراین، اگر متعلّق مشاهده و مشارکت و دریافت، امور حسی باشد، تجربه حسی است؛ ولی اگر این متعلق به وجهی به خداوند ارتباط یابد، یا خود خدا باشد، تجربه دینی است. به تعبیری می‏توان گفت که در تجربه دینی، خدا خود را به طریقی بر شخص تجربه‏گر متجلّی می‏سازد.
ـــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــ

7. محمد حسین طباطبایی، شیعه در اسلام، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، قم، 1362، ص 3.

[زهرای مرضیه *کنیزحضرت فاطمه( س) *]

از آن جا که جناب آقای سروش وحی را نوعی تجربه دینی می‏داند، لازم است اجمالاً به معانی وحی اشاره کرده و نسبت بین آنها را مشخص سازیم.
وحی در لغت به معنای تفهیم سریع و رمزی، اشاره سریع، الهام، طلب، إخبار، وسوسه، نوشتن، رسالت و پیام نوشتار، امر، خط و... به کار رفته است. برخی بر آنند که معنای جامع تمام این معانی، تفهیم و القای سریع و نهانی است.(8)
در قرآن، واژه‏ی وحی بیش از هفتاد بار به کار رفته که اغلب درباره‏ی ارتباط ویژه‏ی خداوند با پیامبران در زمینه‏ی هدایت انسان‏ها است؛ امّا وحی، کاربردهای دیگری هم دارد که مفهوم مشترک بین آن‏ها را می‏توان تفهیم خصوصی و نهانی و پنهانی دانست که به برخی از آن‏ها اشاره می‏کنیم:
1. وحی تکوینی به جمادات: خداوند، حقایقی را به صورت تکوینی و تفهیم نهانی به جمادات القا کرده است؛ چنان که می‏فرماید:
«وَاگوحی فِی کُلِّ سَماء اگمْرَها».(9)
«در هر آسمان کار مربوط به آن را وحی فرمود».
«اِذا زُلْزِلَتِ الارْضُ زِلْزالها*... یَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ اگخبارها* باءنّ رَبّکَ اگوحی لَها».(10)
«هنگامی که زمین شدیداً به لرزه درآید،... در آن روز زمین تمام خبرهایش را باز می‏گوید؛ چرا که پروردگارت به او وحی کرده است».
ـــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــ
8. محمدباقر، سعیدی روشن: تحلیل وحی از دیدگاه اسلام و مسیحیت، موءسسه فرهنگی اندیشه، تهران، 1375، ص 7.
9. فصلت(4):12.
10. زلزال(99): 1 5.