╫ ๑ بازگشت هر روزه به دنیا و فرصت تازه ๑╫

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

وقتی خطا و گناهی انجام می دهیم و از آن پشیمان می شویم، دوست داریم که پوزش و عذر ما پذیرفته شود

و به ما یک فرصت دوباره برای جبران اشتباهات داده شود.

البته برخی از امور به گونه ای است که فرصت تکرار در آن نیست و برای همگان تنها یک بار فرصت داده می شود که درست کارشان را انجام دهند.

از جمله این امور، زندگی در دنیاست. اما از آنجا که خداوند ارحم الراحمین است در همین زندگی دنیا بارها به انسان فرصت توبه و بازگشت به ایمان و عمل صالح می دهد

اما اینکه چگونه این فرصت داده می شود، مطلبی است که نویسنده با مراجعه به آموزه های قرآنی در صدد پاسخگویی به آن است.

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

فرصت تکرار نشدنی عمر

حضرت علی(ع) می فرماید: الفرصه تمر مر السحاب فانتهز و افرص الخیر،

فرصت ها مانند ابر زود می گذرند. هرگاه فرصت خیری پیش آمد آن را مغتنم بشمارید.

(نهج البلاغه فیض، ص ۱۰۸۶)

یکی از مهم ترین فرصت های انسان، عمر و فرصت زندگی دنیاست، زیرا انسان صرفا در زندگی دنیاست که می تواند سعادت و شقاوت ابدی خودش را رقم بزند،

خداوند انسان را در بهترین حالات از نظر زمانی و ارزشی و وجودی آفریده و برای مسئولیت بزرگ خلافت الهی به دنیا و زمین فرستاده است

(تین، آیات ۴ و ۵، بقره، آیه ۳۰)

تا خودش را از طریق عبودیت (ذاریات، آیه ۵۶) به کمالات الهی برساند و باایمان و عمل صالح خدایی شود (بقره، آیه ۱۳۸)

براساس آیات قرآنی به هر انسانی تنها یک بار این فرصت داده می شود. پس هر انتخاب انسان، سرنوشت ابدی او را در سعادت و شقاوت رقم می زند،

زیرا پس از مرگ، دیگر بازگشتی در کار نیست و کسی دوباره به دنیا باز نمی گردد.

به این معنا که اگر اجل حتمی برسد دیگر بی هیچ تاخیری انسان از این دنیا به عوالم دیگر می رود و این انتقال با چشیدن مرگ از سوی هر انسانی اتفاق می افتد

و کسی نمی تواند از این چشیدن، رهایی یابد (انبیاء، آیه ۳۵، عنکبوت، آیه ۵۷)

و اگر بخواهد بگریزد چون زهری تلخ در کامش ریخته می شود تا آن را بچشد. (نساء، آیه ۷۰، جمعه، آیه ۸)

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

رجعت، بعثت و احیای مردگان، از فرصت های استثنایی

نگرش قرآن به موضوع زندگی و مرگ، نگرش خاصی است که باید دقت نظری بیشتری در آن کرد. از نظر قرآن، زندگی و مرگ، دو آفریده الهی هستند. (ملک، آیه ۲)

حوزه فعالیت آفریده ای به نام «مرگ» بسیار محدود است، زیرا نهایت زمانی که این آفریده وجود دارد پیش از ورود انسان و جن به بهشت یا دوزخ است،

چون پس از پایان دادرسی و دادگری خداوند در قیامت و صدور احکام نهایی بهشت و دوزخ برای افراد انسانی و جنی، مرگ می میرد

و دیگر موجودی به نام مرگ نخواهد بود.

از این رو بهشتیان و دوزخیان برای ابد زندگی خواهند کرد، حتی در مواردی که دوزخیان به عذاب های بسیار دردناک گرفتار می شوند به گونه ای مرگ را می طلبند

و یا احساس مرگ می کنند، اما مرگی در هستی نیست تا ماموریت خودش را انجام دهد و انتقالی صورت گیرد.

لذا خداوند وضعیت دوزخیان را در بدترین حالت نه مرگ و نه زندگی بیان می کند و می فرماید: لایموت فیها و لایحیی. (اعلی، آیه ۱۳)

در برخی از روایات است که در قیامت به آن موجودی که نامش مرگ است گفته می شود:

یا موت مت، ای مرگ بمیر. پس دیگر چیزی به نام مرگ نخواهد بود.(برگرفته از درس های استاد آیت الله حسن زاده آملی)

پس با مرگ مرگ، زندگی ابدی رقم می خورد. اما پیش از آن که انسان به آن عوالم منتقل شود و مرگ، این انتقال را انجام دهد،

انسان تنها در همین دنیا می تواند با اعمالش خودش را برای زندگی خوب آماده کند، زیرا بهشت، سازه و دستاورد خود انسان است

و انسان ها چه در دوزخ و چه در بهشت دستاوردهای خود را حاضر می بینند (آل عمران، آیه ۳۰، قصص، آیه ۶۱، کهف، آیه ۴۹)،

یعنی چه آن روضات یا جنات و حور و غلمان، قصر و خیمه، گلستان و بوستان و چه آن درکات دوزخ و مار و عقرب و آتش و مانند آن،

چیزی جز تجسم اعمال ما و کرده های خودمان نیست. (عوالی اللئالی، ج ۴، ص۸، وسائل الشیعه، ج۷، ص ۱۸۸)

بنابراین انسان امروز فرصت عمل دارد و فردای قیامت دیگر فرصت عملی نیست، بلکه آن زمانی است که باید حسابرسی شود

و هر آن چه کرده و کاشته، در آنجا درو کند، چرا که دنیا مزرعه و کشتزار آخرت است. اینجا می کارد و آنجا درو می کند.

علی(ع) در این باره می فرماید: الیوم عمل بلاحساب و غدا حساب بلاعمل،

امروز روز کار و عمل است بدون حسابرسی و فردا روز حسابرسی است و روز کار و عمل نیست. (ارشاد القلوب، دیلمی، ج۱، ص۱۹۱)

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

انسان فرصتی جز فرصت عمر دنیوی ندارد و باید بار خود را در همین دنیا ببندد.

اما متاسفانه انسان تا در این دنیاست در فکر آخرت نیست و دنیا و زینت هایش او را به خود سرگرم کرده و از آخرت غافل می کند.

وقتی مرگ آمد تازه چشم او باز می شود و وضعیت اخروی خود را می بیند. در این زمان آن کسانی که ره توشه برگرفته اند و خود را برای آخرت آماده کرده اند،

افسوس می خورند که چرا توشه بیشتر برنگرفته اند و آنانی که بی توشه رفته اند حسرت می خورند که چرا دست خالی رفته اند

یا سنگینی گناه را بر دل جان خویش گذاشته اند.

آنجاست که فاقدان عمل می گویند خدایا ما را برگردان تا در دنیا اعمال صالح انجام دهیم

ولی به آنان گفته می شود که چون اجل حتمی و مرگ قطعی آمد دیگر راه بازگشتی نیست.

(اعراف، آیه۳۴؛ یونس، آیه۴۹؛ نحل، آیه۶۱)

خداوند به صراحت این حالت مردگان را گزارش می کند:

حتی اذا جاء احدهم الموت قال رب ارجعون لعلی اعمل صالحا فیما ترکت کلاانها کلمه هو قائلها و من ورائهم برزخ الی یوم یبعثون؛

تا آنگاه که مرگ یکی از ایشان فرا رسد، می گویند: پروردگارا مرا برگردان تا شاید من در آنچه وانهاده ام کار نیکی انجام دهم.

نه چنین است، این سخنی است که او گوینده آن است و پیشاپیش آنان برزخی است تا روزی که برانگیخته خواهند شد. (مومنون، آیه۹۹ و ۱۰۰)

این قبیل انسان ها در زمان مرگ حتمی خود، خواهان بازگشت می شوند؛ زیرا چشمانشان در هنگام مرگ و احتضار حتمی باز می شود

و به شکل جزم صددرصدی و یقین شهودی حقایق را می بینند. (ق، آیات ۲۱ و ۲۲)

پس وضعیت خود را می بینند و خوف و ترس بر جانشان مسلط می شود. اما دیگر راه بازگشتی نیست.

البته به برخی از مردم فرصت های تکرار داده می شود. به عنوان نمونه کسانی دوباره به دنیا باز خواهند گشت که از آن به رجعت یاد می شود.

در گذشته انسان ها و غیرانسان ها پس از مرگ حتمی و بلکه گذشت سال ها دوباره به دنیا بازگشته اند.

از جمله پرندگان حضرت ابراهیم(ع) که پس از ریز شدن دوباره جان گرفتند (بقره، آیه۲۶۰)

و نیز الاغ حضرت عُزَیر(ع)و خود آن حضرت است که پس از مرگ صد ساله بازگشته و زنده شده اند. (بقره، آیه ۲۵۹)

در قرآن موارد دیگری هم وجود دارد که از جمله آنها زنده شدن هزاران نفر پس از مرگ به امر خدا (بقره، آیه ۲۴۳)

و زنده شدن برخی از مردگان به دست حضرت عیسی(ع) است. (آل عمران، آیه۴۹)

و زنده شدن اصحاب کهف (کهف، آیه۱۹) و مردگان یهودی (بقره، آیات ۵۵ و ۵۶) و نیز مقتول یهودی (بقره، آیه ۷۳) و مانند آن است.

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

تکرار فرصت هر روزه به انسان

براساس آموزه های قرآنی، این رجعت، بازگشت و مانند آن اختصاص به این گروه از افراد انسانی و غیرانسانی ندارد،

بلکه همه انسان ها هر روزه این فرصت را می یابند تا بتوانند جبران مافات کرده و اعمال صالحی را انجام دهند تا در روز حسابرسی دست و پایشان بسته نباشد.

اما اینکه چگونه به هر انسانی هر روزه فرصت جدیدی داده می شود؟ با مراجعه به قرآن این پرسش پاسخ داده می شود.

خداوند در آیه ۴۲ سوره زمر می فرماید:

الله یتوفی الانفس حین موتها والتی لم تمت فی منامها فیمسک التی قضی علیها الموت و یرسل الاخری الی اجل مسمی ان فی ذلک لایات لقوم یتفکرون؛

خدا روح مردم را هنگام مرگشان به تمامی بازمی ستاند و نیز روحی را که در موقع خوابش نمرده است قبض می کند

پس آن نفسی را که مرگ را بر او واجب کرده نگاه می دارد،

و آن دیگر نفسها را تا هنگامی معین به سوی زندگی دنیا بازپس می فرستد. قطعا در این امر برای مردمی که می اندیشند نشانه هایی از قدرت خداست.

پس هر روز بلکه پس از هر خوابی به انسان ها، فرصت دوباره ای داده می شود که برگردند و به جبران کارهای انجام نشده بپردازند و خود را برای آخرت آماده کنند؛

یعنی همان طوری که توبه یک فرصت برای پوزش خواهی و عذرطلبی است تا انسان جبران خطا و گناه کند؛

همچنین پس از هر خوابی به انسان فرصت جدیدی داده می شود که به دنیا بازگردد و کارهایش را اصلاح کند.

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

پس انسان ها هر روز می میرند و دوباره فرصت تکرار عمر به آنان داده می شود تا اعمال خوب داشته باشند و اعمال بد خودشان را اصلاح کنند و اعمال صالح انجام دهند.

اما بسیاری از مردم با آنکه خداوند از باب اتمام حجت اعمال ایشان را نشان می دهد و صورت مثالی و تمثلی اعمال را در خواب به آنان می نمایاند،

با این همه آنان عبرت نمی گیرند و دوباره همان را تکرار می کنند.

انسان ها همان طوری که در آخرت و عالم برزخ دست و پایشان بسته است، در خواب نیز دست و پایشان بسته است.

از این رو با آنکه عقرب را می بینند ولی نمی توانند از آن فرار کنند؛ چرا که شخصیت خودشان است که این گونه است و نیش می زنند و آزار می رسانند.

اگر در خواب مرده ای را می بیند و پس از بیداری می گوید ای کاش این سوال را می کردم و نکرده است،

برای آنکه در بیداری پرسش نداشته و یا عملی که او را برای آن پرسش آماده کند نداشته است.

پس میزان دست بازی و دست بسته بودن شخص در خواب به میزان اعمال اوست.

اگر انسان در دنیا دست و پای خود را بسته باشد و عملی خوب و خیر نداشته باشد در خواب دستش بسته است.

در آیات و روایات بیان شده است که برخی از انسان ها درعالم برزخ و قیامت یعنی پس از مرگ از نظر علمی به قطع و جزم و یقین می رسند که همه چیز برایشان به میزان ظرفیتشان نشان داده می شود

و آنها را می بینند،ولی از نظر عملی هیچ حرکتی ندارند و نمی توانند به آنچه که دیده اند ایمان بیاورند؛ زیرا ایمان از مصادیق عمل است

و پس از مرگ امکان عمل نیست و قوه اراده از آنها سلب می شود هر چند که قوه ادراکی و فهمشان فعال است.

آنها می بینند ولی نمی توانند ایمان بیاورند. در همین حالت در خواب نیز رخ می دهد که انسان می بیند و جزم و قطع به اموری می یابد ولی نمی تواند کاری کند و عملی داشته باشد.

در آن حالت دوست دارد که حالش عوض شود و به یک معنا از خواب بیدار شود و به دنیا بازگردد.

این حالت مانند حالت همان کسی است که پس از مرگ همه چیز را می بیند و می خواهد برگردد تا در دنیا کار نیک و صالح انجام دهد و به اصلاح امورش بپردازد.

(مومنون، آیات ۹۹ و ۱۰۰)

فردی که پس از خواب بیدار می شود همین حالت را دارد و وقتی بیدار می شود یک آخ به نشانه راحتی از ته دل برمی آورد.

پس اگر از این فرصت دوباره استفاده نکند شکست خورده است و در خواب بعدی اش نیز وضعیت او بهبود پیدا نکرده بلکه بدتر می شود.

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

به هر حال ما فرصت های بسیاری برای انجام کار و اصلاح امور داریم

و هر روز خداوند ما را به دنیا باز می گرداند تا به اصلاح امور بپردازیم و کار خیر انجام دهیم.

ولی بیشتر مردم از آنچه در خواب دیده اند درس و عبرت نمی گیرند و دوباره دچار غفلت می شوند

و آن را به عنوان یک خواب و امر بیهوده و لغو وخیالات کنار می پندارند.

در حالی که باید پس از هر خوابیدنی بیدار شویم و از مرگ خودمان درس بگیریم و به اصلاح امور بپردازیم.

به یک معنا فرصت عمر تکرار نمی شود؛ زیرا پس از مرگ حتمی و قطعی و اجل مسمی دیگر راه بازگشتی نیست تا به دنیا بیاییم و دست و پای خود را باز کنیم

تا در عوالم دیگر همان طوری که به جزم می رسیم دارای عزم ارادی باشیم وهر جا که خواستیم برویم و در زندان دوزخ اعمال خودمان گرفتار نشویم؛

اما به یک معنا ما هر روزه بلکه پس از هر خوابی مرگی داریم و رجعت و بازگشتی به دنیا.

لذا از این فرصت های تکرار شدنی عمر استفاده کنیم و جزم وعزم را برای آخرت با هم فراهم آوریم تا دست بسته نباشیم.

هر روز که از خواب بیدار می شویم، باید تصور کنیم که مرده بودیم و درخواست رب ارجعونی به خدا عرضه کردیم

و خداوند هم ندای ما را اجابت کرد و دوباره ما را به دنیا بازگرداند.

اگر چنین نگاهی داشته باشیم، قطعا هر بیدار شدنی را یک بازگشت از عالم برزخ به دنیا تلقی خواهیم کرد و به خود خواهیم آمد و چشمان خود را باز خواهیم کرد

تا مبادا دچار روزمرگی و غفلت و دنیازدگی شویم و از فرصت لحظه ها و ساعات عمر نهایت بهره مندی مفید را نکنیم.


روزنامه کیهان، شماره ۲۰۸۰۳ به تاریخ ۱/۴/۹۳، صفحه ۶ (معارف)
خلیل منصوری