✾◕‿◕✾ اسلام و شکوفاسازي استعدادهاي کودک و نوجوان ✾◕‿◕✾

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

اسلام و شکوفاسازي استعدادهاي کودک و نوجوان

نويسنده: اسماعيل اخلاقي

چکيده


دين اسلام با توجه به شمول و جاودانگي اش، براي تمامي زمان ها و مکان ها، راهکار ارائه مي دهد و به نوآوري و شکوفايي دست مي زند و با مايه گرفتن از روش هاي ثابت خود، به ايجاد تغييرات و تحولات کمّي و کيفي در زندگي انسان ها مي پردازد و از ابتکارات و نوآوري ها در چهارچوب بايسته هاي عقلي و منطقي استقبال مي کند. از جمله راهکارهاي منطقي و عقل پسند اسلام، آموزه هاي تربيتي آن در عصر فناوري و اطلاعات و دگرگوني زندگي بشري است که ما در اين مقاله به شکوفاسازي استعدادهاي کودک و نوجوان در روش تربيتي اسلام در عصر حاضر مي پردازيم.

کليد واژگان: سيره اهل بيت، روش تربيتي، حس ديني، جامعه پذيري.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

مقدمه

انسان موجودي است خلاق و پويا که طبعاً به دنبال موقعيت و بالندگي در زندگي خويش است؛ از اين رو، براي شکوفا کردن استعدادها و رسيدن به آرمان هاي خود، از هيچ کوششي فروگذار نکرده و سعي کرده از توانمندي هاي خود به بهترين وجه استفاده کند تا به سر منزل مقصود برسد. بررسي اهداف تعليم و تربيت اسلامي، نشان مي دهد که مهم ترين نياز جامعه الهي، تربيت افراد متدين است که با اتکا به نيروي ايمان، اراده و تعقل بينديشند و به جاي وابستگي و بهره گيري از دستاوردهاي اقتصادي و فرهنگي ديگران، خود مولّد دانش و فناوري براي زندگي مستقل در عصر ايمان باشند.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

تمام موفقيت هاي مادي و معنوي انسان در گرو انديشه هاي ديني بارور، پويا و مؤثر است و همه افراد از ويژگي هاي مختلفي برخوردار هستند که باعث مي شود آنان بتوانند مهارت هاي خود را در راه جديد به کار اندازند. بنابراين در عصر گسترش روز افزون اطلاعات و ارتباطات، مسئله اي که پيش از هر چيز توجه اوليا و مربيان را به خود مشغول ساخته، چگونگي تربيت ديني و پرورش نيروي نوآوري و شکوفايي انسان ها، به ويژه کودکان و نوجوانان است که به عنوان نياز عالي و معنوي بشر در تمام ابعاد زندگي آينده آنان مطرح است.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

با عنايت به اينکه زندگي بشر در اين دنيا فرازها و فرودهاي فراواني دارد، هر جامعه پيشرفته اي بدون «تعليم و تربيت» قادر به حل مشکلات و رفع موانع نيست و تنها در سايه آموزه هاي ديني و با استفاده از قرآن کريم و روايات معصومان (عليهم السلام) مي تواند به شکوفايي برسد. تحقيقات نشان مي دهد که اگر افراد جامعه اي تنها به خود متکي باشند و از انديشه هاي ديني بهره نگيرند، در ميدان نوآوري و شکوفايي با شکست مواجه مي شوند.

مکتب حيات بخش اسلام، بهترين نوآوري را در شيوه ها و روش هاي تربيتي براي پيروان خود ارائه داده است که کشف و استفاده آنها، ره توشه بزرگي براي پيروان اين مکتب به شمار مي آيد و از نظر الگويي چنين شيوه ها و روش هايي را مي توان در قرآن کريم و نيز در زندگي عملي، رفتار و گفتار پيشوايان ديني و مربيان بزرگ بشريت جستجو کرد؛ زيرا روش هاي معصومان، برگرفته از مکتب توحيد و آموزه هاي ديني است و پيروي از کامل ترين رهنمودهاي تربيتي را به همراه دارد.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

شکوفايي استعدادها

يکي از مهم ترين و مؤثرترين دوران هاي زندگي انسان، دوران کودکي و نوجواني است. در اين دوران، شخصيت فرد پايه ريزي مي شود و شکل مي گيرد. از آنجا که رشد و شکوفايي استعدادهاي کودک، هم زمان در ابعاد مختلف شخصيتي، بدني، عاطفي، اجتماعي و ديني صورت مي پذيرد، رشد او در اين مرحله ظريف و پيچيده است.

«قرآن، انسان را موجودي مي شناسد مرکب از بدن و روح که هويت الهي دارد. در بعد الهي خود، از آغاز آفرينش برخوردار از فطرت متعالي و انساني مي باشد. حقيقت فطرت، عبارت است از: ويژگي هاي انساني و گرايش هايي مانند دين خواهي، حقيقت جويي، زيبايي دوستي، گرايش به پرستش و... که بالقوه موقع تولد در انسان وجود دارد و بايد به فعليت رسيده، راه رشد را طي کنند»(1).

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

اين مطلب در برنامه ريزي هاي تربيتي، شناخت ويژگي ها و استعدادهاي کودک، اهميت فراوان دارد. اطلاعات حاصل از مطالعه رشد و تحول کودک، از آن نظر با اهميت است که به شکل گيري تدابير تربيتي کمک مي کند و راه هايي را به مربيان و والدين نشان مي هد که شرايط لازم را براي رشد و شکوفايي کودکان و نوجوانان فراهم مي آورد.(2)

همچنين پيشوايان ديني ما به ويژگي ها و استعدادهاي کودک و نوجوان توجه خاص داشتند که در همين زمينه، امام علي (عليه السلام) مي فرمايد:

«لا تقسروا أولادکم علي آدابکم، فانهم مخلوقان لزمان غير زمانکم؛ (3) فرزندان خويش را به آداب و نوع تربيت رايج زمان خودتان محدود نسازيد؛ زيرا آنان براي روزگاري غير از روزگار شما آفريده شده اند».

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

شايد منظور آن حضرت، تفاوت نگاه فرزندان به زندگي باشد؛ يعني کودکان از دنيا و زندگي تصور خاص خود را دارند، نه آن گونه که پدر و مادر دارند. نکته بسيار مهم تربيتي که در اين زمينه به دست مي آيد، اين است که در مقام تعامل، اين پدر و مادر و بزرگسالان هستند که بايد خود را در شرايط سني کودکان قرار دهند و با آنها کودکي کنند، نه اينکه از کودکان بخواهند مثل بزرگ ترها باشند. نيز در روايت ديگر مي فرمايد:
«من کان له ولد صبا؛ ء کسي که فرزند کودک دارد، با او کودکي کند»(4).

کودک و نوجوان، قدرت گيرندگي بالايي دارد و هر آنچه را مي بيند و مي شنود، دريافت مي کند. امام علي (عليه السلام) کودک و نوجوان را در مرحله تربيت به زمين خالي از زراعت، تشبيه کرده و به فرزندش امام حسن (عليه السلام) فرموده:
«انما قلب الحدث کالأرض الخاليه ما ألقي فيها من شيء قبلته، فبادرتک بالأدب قبل أن يقسو قلبک و يشتغل لبک؛ (5) همانا قلب کودک و نوجوان چون زمين کاشته نشده، آماده پذيرش هر بذري است که در آن پاشيده شود. پس در تربيت تو شتاب کردم، پيش از آنکه دل تو سخت شود و عقل تو به چيزي ديگر مشغول گردد».

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

شناخت ويژگي هاي و استعدادها، شرط لازم است، اما کافي نيست و علاوه بر آن، نکته مهم سمت و سو و چگونگي شکوفاسازي آنهاست. «در قرآن کريم، همه يا بسياري از آيات، در جهت تقويت و رشد آگاهي هاي لازم و سوق دادن جهان بيني انسان به سمت بينش يکپارچه و منسجم توحيدي قرار دارد».(6) بر اين اساس است که در برنامه هاي تربيتي اهل بيت (عليهم السلام) تأمين نياز جسمي که با تغذيه سالم صورت مي پذيرد، با مسئله «حلال و حرام» قرين مي شود تا شکوفا نمودن اين بعد، در جهت جهان بيني توحيدي و کمال مطلوب واقع شود.

اغلب روان شناسان معتقدند که رابطه عاطفي کودک با اطرافيان، به خصوص مادر، نقش تعيين کننده اي در «رشد اجتماعي» او دارد؛ يعني نحوه ارضاي نيازهاي اوليه کودک، سازنده نگرش آينده او به ديگران است. با نگاهي گذرا به احکام و فرمان هاي تربيتي اهل بيت (عليهم السلام) اين امر روشن مي شود که در بحث و... و استعدادها، با توجه به دو مسئله بسيار مهم و اساسي است: يکي از آن دو، آگاهي به خلقت اوليه با يعني نيازهاي ذاتي انسان است که بايد شکوفا گردد. مسئله مهم تر، چگونگي به فعليت رسيدن اين قابليت هاي ذاتي است که آن را از روش عملي پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) و اهل بيت (عليهم السلام )مي گيريم.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

شکوفايي بعد جسمي

«تربيت جسمي و رواني کودک و نوجوان با نگاهي ديني، در دوران ما کمتر مورد توجه قرار گرفته است. تن پروري و جسم پروري در اسلام مذموم است، اما تقويت جسم به معناي نيرومند کردن و سالم نگاه داشتن آن، بدون شک ممدوح و تقريباً از ضروريات اسلام است» (7).

دين اسلام به اين حيطه ها توجه خاص دارد و برنامه هاي دقيق و مفيدي براي شکوفايي آن ارائه داده است. در اين بخش به روش هايي اشاره مي شود که غالباً پاسخ گوي نيازهاي جسمي و مادي کودک است.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

1. تغذيه

بيشترين رشد کودک بعد از دوران جنيني، سال هاي اول کودکي است. در اين مرحله، اولين و شديدترين نياز کودک را تغذيه سالم تشکيل مي دهد که عبارت است از:

الف) شير مادر

دين اسلام، شير مادر را يکي از پاک ترين و سالم ترين غذاها براي کودک و حق طبيعي او مي داند. قرآن کريم مي فرمايد: (وَ الوالدِاتُ يرضعنَ أولادَهنّ حولينِ کامِلين لِمن أراد أن يتم الرّضاعه) (8)؛ «مادران، فرزندان خود را دو سال تمام شير دهند، براي کسي که بخواهد دوران شير خوارگي را تکميل کند».
در اين زمينه روايات فراواني داريم. پيامبر خدا (صلي الله عليه و آله و سلم) مي فرمايد: «ليس للصبيِّ لبن خيرٌ من لبن امّه؛(9) براي فرزند شير خوار هيچ شيري بهتر از شير مادرش نيست».

همچنين امام صادق (عليه السلام) درباره خصلت شير مادر مي فرمايد: «ما من لبن يرضع به الصبي اعظم برکه عليه من لبن امّه ؛(10) براي فرزند شيرخوار، هيچ شيري مبارک تر از شير مادرش نيست».