سنت های تاریخی قران در مورد مومنان

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

(اللهم عجل لولیک الفرج)

از آیات متعدد قرآن كریم استفاده می شود كه برخی قوانین بر تاریخ بشر حاكم است و از آن به عنوان سنت الهی یاد می شود، از این رو هنگام نقل حوادث تاریخی، ما را به عبرت گیری از سرنوشت گذشتگان دعوت می نماید. برخی از این سنت ها، مربوط به اجتماع مؤمنان است. نوشتار حاضر بر آن است كه آیات مربوط به این نوع سنت ها را بررسی نماید.
یكی از مباحث بنیادین در حوزه مطالعات اجتماعی و به ویژه جامعه شناسی، موضوع قانون مندی جامعه و تاریخ است. این كه آیا حوادث اجتماعی و تاریخی، به جامعه یا دوره ای تعلق دارد و یا تاریخ بشر از قانون مندی خاصی پیروی می كند كه زمینه تكرارپذیری آن حوادث را فراهم می نماید، از دغدغه های ندیشمندان مسائل اجتماعی بوده است.
از آیات متعدد قرآن كریم استفاده می شود كه برخی قوانین بر تاریخ بشر حاكم است و از آن به عنوان سنت الهی یاد می شود، از این رو هنگام نقل حوادث تاریخی، ما را به عبرت گیری از سرنوشت گذشتگان دعوت می نماید. برخی از این سنت ها، مربوط به اجتماع مؤمنان است. نوشتار حاضر بر آن است كه آیات مربوط به این نوع سنت ها را بررسی نماید.

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

سنت هاى الهى درباره مؤمنان

برخى از سنت ها، مطلق اند و به قوم و گروه خاصى اختصاص ندارند; يعنى قوانينى كه لازمه اصل نظام آفرينش و اداره زندگى اين جهانى انسان ها است، مثل سنت ارسال پيامبران، سنت آزمايش و... .
ولى بخش ديگر، مقيد و مشروط به شرايط ويژه اند و تنها گروهايى را شامل مى شود كه آن شرايط را فراهم كرده باشند. ايمان و كفر از جمله اين شرايط است و در واقع برخى سنت هاى الهى به مؤمنان و يا كفار اختصاص دارد.

در ادامه اين تایپیک، پاره اى از اين نوع سنت ها را كه اختصاص به مؤمنان دارد، بررسى مى كنيم.

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

1. سنت حاكمیت مؤمنان در نهایت حركت تاریخ

یكی از سنت های الهی كه با كلماتی چون وَعَد و كتب ـ كه حاكی از سنت قطعی اند در قرآن كریم آمده، حكومت و وراثت مؤمنان در زمین است.
به عبارت دیگر، حركت تاریخ بشر براساس سنت قطعی الهی به سویی است كه در نهایت آن، حاكمیت بر جهان بشری از آنِ مؤمنان خواهد بود. مرحوم علامه طباطبایی در تحلیل این موضوع می فرماید:
بشر از روزی كه در بسیط زمین سكنی ورزیده، پیوسته در آرزوی یك زندگی اجتماعی مقرون به سعادت (به تمام معنا) می باشد و به امید رسیدن چنین روزی قدم برمی دارد و اگر این خواسته، تحقق خارجی نداشت هرگز آرزو و امیدی در نهاد وی نقش نمی بست، چنان كه اگر غذا و آبی نبود، گرسنگی و تشنگی محقق نمی شد، از این رو به حكم ضرروت، آینده جهان روزی را در برخواهد داشت كه در آن روز، جامعه بشری پر از عدل و داد شده و با صلح و صفا، هم زیستی نماید و افراد انسانی غرق در فضیلت و كمال شوند و رهبر چنین جامعه ای، منجی جهان بشری و به لسان روایات، مهدی خواهد بود.(سیدمحمدحسین طباطبایی، شیعه در اسلام، ص ۱۵۰)

بنابراین، جامعه الهی در طول تاریخ، گاهی قاهر و زمانی مقهور، به حركت خود ادامه می دهد، اما در این فراز و نشیب ها، این جامعه الهی موجودیت خود را حفظ می كند و به سویی می رود كه معارف، قانون و احكام الهی، عدالت را جهان شمول كند و تمامی جوامعِ منحط و كافر را مضمحل نماید. بنابراین، طبق وعده حتمی الهی، جامعه و مجتمع صالح در نهایت تاریخ بر زمین حاكم خواهد شد.۱۷
این موضوع در چندین آیه، به روشنی بیان شده است،(انبیاء / آیه ۱۰۵ و اعراف / آیه های ۱۲۸ ـ ۱۳۸و قصص/ آیه ۵ و نور آیه ۵۵) مثل آیه شریفه:
وَ لَقَدْ كَتَبْنا فِی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الاَْرْضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصّالِحُونَ

در تفسیر نمونه درباره آیه شریفه چنین آمده است:
در آیه مورد بحث به یكی از روشن ترین پاداش های دنیوی مؤمنان كه حكومت روی زمین است با بیان شیوایی اشاره شده است. و مفهوم ارض به مجموع كره زمین گفته می شود و سراسر جهان را شامل می شود، مگر این كه قرینه خاصی در كار باشد. و هنگامی كه بندگان با ایمان، شایستگی هایی از نظر علم و تقوا و... برای خود فراهم سازند، خداوند نیز كمك و یاری می كند تا آن ها بینی مستكبران را به خاك بمالند، دست های آلوده شان را از حكومت زمین كوتاه كنند و وارث میراث های آن ها گردند.
گرچه در برخی روایات، صریحاً این آیه، تفسیر به یاران مهدی(علیه السلام)شده است، ولی مفهوم این روایات، انحصاری نیست، بلكه بیان یك مصداق عالی و آشكار است، و عمومیت مفهوم آیه را محدود نمی سازد.

ادامه دارد ...

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

بنابراین، در هر زمان و در هر جا بندگان صالح خدا قیام كنند، پیروز و موفق خواهند بود و سرانجام وارث زمین و حكومت آن خواهند شد. و گرچه برای آن ها كه غالباً شاهد و ناظر حكومت طاغیان ظالم بوده اند، مشكل است این حقیقت را به آسانی پذیرا شوند كه تمام این حكومت ها برخلاف نوامیس آفرینش و قوانین جهان خلقت است و آن چه با آن هماهنگ می باشد همان حكومت صالحان با ایمان است، ولی تحلیل ها به این جا منتهی می شود كه این یك واقعیت است، بنابراین، جمله «أَنَّ الاَْرْضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصّالِحُونَ» پیش از آن كه یك وعده الهی باشد یك قانون تكوینی محسوب می شود.(تفسیر نمونه، ج ۱۳، ص ۵۱۵ ـ ۵۲۲)

در برخی آیات از خلافت بندگان صالح خدا، در دوران گذشته و نیز در آینده خبر می دهد، مانند آیه:
وَعَدَ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الاَْرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضی لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً...(نور/آیه 55)
خداوند به كسانی از شما كه ایمان آورده و كارهای شایسته انجام داده اند وعده می دهد كه قطعاً آنان را حكمران روی زمین خواهد كرد، همان گونه كه به پیشینیان آن ها خلافت روی زمین را بخشید، و دین و آیینی را كه برای آنان پسندیده، پابرجا و ریشه دار خواهد ساخت، و ترسشان را به امنیت و آرامش مبدل می كند... .
آیه شریفه از خلافت و حكومت انسان های مؤمن و صالح صحبت می كند. و وعده خدا ـ كه همچون واژه كتابت، قول و كلمه حاكی از سنت قطعی است ـ بر تحقق این امر تعلق گرفته است. آیه شریفه، از طرفی از جریان یافتن این وعده الهی (حكومت صالحان) در گذشته سخن می گوید و از سوی دیگر، بر عملی شدن این وعده برای صالحان آینده تأكید دارد. و مراد از استخلاف آنان در زمین این است كه اجتماعی صالح از آنان تشكیل دهد كه زمین را ارث ببرند، آن طور كه نیاكان و امم گذشته از صاحبان قوت و شوكت ارث بردند. نكته دیگر این كه این استخلاف، قائم به مجتمع صالحان ایشان است، نه به افراد معینی از ایشان هم چنان كه در امت های قبل از ایشان قائم به مجتمع بود.(المیزان، ج ۱۵، ص ۲۱۴)

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

2. پیروزی مؤمنان در رویارویی با كفار و مشركان

از سنت های قطعی الهی، نصرت و یاری مؤمنان در رویارویی با مخالفان دین خداست. قرآن كریم در آیات متعددی به این حقیقت تصریح كرده است، نظیر آیات كریمه: انعام آیه ۳۴، اعراف آیه ۷۲، مؤمن آیه۵۱، انفال۲۵، هود آیه های ۴۰، ۵۸، ۶۶، ۸۱ و ۹۴، یونس آیه ۱۰۳، یوسف آیه ۱۱۰، مجادله آیه ۲۱ و روم آیه ۴۷.
خداوند سبحان در این دسته از آیات، قانون كلی و دائمی ای بیان می كند مبنی بر این كه یاری او و فرشتگان الهی، همواره و در گستره تاریخ، نصیب مؤمنان خواهد شد و كسانی كه در زمره این گروه قرار گیرند، در واقع خود را در معرض این قانون قرار داده اند. از این رو اگر در قرآن كریم نمونه هایی تاریخی در مورد بهره مندی برخی اقوام از نصرت الهی ذكر می شود فقط بیان گر الگوها است; یعنی هر قومی در هر دوره تاریخی، در مسیری كه اقوام انبیای گذشته رفته اند ـ كه مسیر توحید و بندگی باشد ـ حركت كند، طبق سنت قطعی الهی، تأیید و یاری خداوند منان شامل او خواهد شد.
منظور از تبدیل ناپذیری كلمات خدای سبحان در آیه شریفه، این است كه نشانه ها و وعده هایش در طول تاریخ، تغییر نمی كند.
مرحوم علامه طباطبایی در این رابطه در تفسیر آیه ۱۷۱ سوره صافات می گوید: در قرآن كریم هرگاه از عبارت كلمهٔ اللّه، قول اللّه و وعداللّه استفاده می شود، منظور از آن، احكام حتمیه ای است كه تغییر و تبدیل در آن راه ندارد; نه خودش آن را تغییر می دهد و نه غیر خدا.(المیزان، ج ۹، ص ۲۸۹)
و در این آیه با عبارت «سبقت كلمتنا» از حكم قطعی خدای سبحان خبر می دهد و به دنبال بحث های گوناگونی كه درباره مبارزات انبیای بزرگ و كارشكنی های مشركان بی ایمان طی آیات قبل از آن آمد، در این آیه شریفه، مهم ترین مسئله را در این رابطه بیان می كند و حسن ختام را به عالی ترین وجه نشان می دهد و آن، خبر از پیروزی نهایی لشكر خدا بر لشكر شیطانی و دشمنان حق است تا مؤمنان اندكی كه هنگام نزول این آیات، در مكه تحت فشار دشمنان اسلام بودند و هم چنین همه مؤمنان محروم در هر عصر و زمان، به این وعده بزرگ الهی دلگرم شوند و گرد و غبار یاس و نومیدی از دل و جان خود بشویند و برای ادامه مبارزه با لشكر باطل، آماده و مقاوم گردند.(تفسیر نمونه،ج ۷، ص ۳۴۶)

در قرآن كریم نمونه هایی تاریخی از این نوع سنت الهی ذكر شده است كه به طور كلی می توان آن ها را در دو دسته قرار داد:

ادامه دارد

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

دسته اول:

امدادهای الهی به مؤمنانی كه به دلیل ضعف و ناتوانی، توان نبرد نظامی با دشمن را نداشتند، ولی در برابر اذیت و آزارشان استقامت كرده و از دین و اعتقادات توحیدی خود دست برنداشتند و خداوند سبحان به پاس ایمان و استقامتشان، كمك های غیبی خود را به یاری شان فرستاد و آنان را از دست كفار نجات بخشید و دشمنانشان را نابود كرد. از بهترین نمونه های این سنت، انواع عذاب هایی است كه خدای تعالی بر سر امت های گذشته كه دعوت انبیا را تكذیب كردند آورد، مانند قوم نوح كه همه را غرق كرد، و قوم هود كه زنده در زیر سنگ و خاك دفن كرد، و قوم صالح و لوط و شعیب و آل فرعون و دیگران كه هر یك را به عذابی دچار فرمود.(احمد حامد مقدم، سنت های اجتماعی در قرآن كریم، ص ۱۳)
قرآن كریم بعد از گزارش نابودی قوم هود، صالح و شعیب می فرماید:
نَجَّیْنا هُوداً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَهٔ مِنّا...(سوره هود/آیه 58)
پس او را با كسانی كه همراه وی بودند به رحمت خویش نجات دادیم.
مرحوم علامه طباطبایی در تفسیر آیه شریفه می فرماید: این كه خدای سبحان در این آیه «رحمت» را به صورت نكره آورده و نفرمود «رحمتی» برای این است كه بر نوع مخصوصی از رحمت دلالت كند و نه رحمت عمومی كه كل جهان را فرا گرفته، و آن رحمتی است كه مخصوص مؤمنان بوده كه همان نصرت و پیروزی بر دشمنان باشد، هم چنان كه فرمود:
إِنَّا لَنَنصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیَاهِٔ الدُّنْیَا وَیَوْمَ یَقُومُ الْأَشْهَادُ(سوره غافر/آیه 51)
ما به یقین یاری می كنیم فرستادگان خود و گروندگان به ایشان را، هم در زندگی دنیا و هم در روزی كه گواهان بپا خواهند خاست.

همان طور كه گفته شد جریان ذكر شده، تنها یك حادثه تاریخی غیرقابل تكرار نیست، بلكه سنت دائمی الهی است و همه كسانی را كه در مسیر آن قرار گیرند در برمی گیرد، چنان كه در برخی آیات، بعد از نقل پیروزی انبیا و نابودی مخالفان و كفار، به قانون و سنت بودن این رخداد اشاره می نماید. به عنوان نمونه در سوره ابراهیم بعد از نقل ایمان نیاوردن امت برخی انبیا و تهدید آنان و در نتیجه نابودی و عذاب استیصال آنان، به فلسفه شكست كفر و پیروزی انبیا اشاره می كند و می فرماید:
وَ قالَ الَّذِینَ كَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ أَرْضِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنا فَأَوْحی إِلَیْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِكَنَّ الظّالِمِینَ * وَ لَنُسْكِنَنَّكُمُ الاَْرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ ذلِكَ لِمَنْ خافَ مَقامِی وَ خافَ وَعِیدِ.(سوره ابراهیم/آیه 13 و 14)
در این آیه شریفه، خداوند متعال هم سبب هلاكت كفار را كه همان ظلم باشد ذكر فرموده و هم سبب پیروزی مؤمنان و اسكانشان را در زمین بیان كرده است كه ترس از قیامت باشد، و به اصطلاح معروف، تعلیق حكم بروصف مشعر به علیت است.
بنابراین آیه شریفه در مقام بیان سنت تاریخی خدای سبحان است; یعنی هرجا و در هر زمان این علت و سبب ذكر شده محقق شود، شكست كفار و پیروزی مؤمنان را نیز به دنبال خواهد داشت.

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

دسته دوم:

امدادهایی كه در صحنه نبرد و جنگ به یاری مؤمنان آمده و موجب پیروزی و غلبه آن ها بر كفار شده است، مثل حوادث معروف بدر، حنین و احزاب.
قرآن كریم، در چندین آیه، این حقیقت را بیان كرده است، چنان كه درباره جنگ بدر می فرماید:
وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّهُ بِبَدْر وَأَنتُمْ أَذِلَّهٌٔ...(سوره آل عمران/آیه 123)
و خداوند شما را در «بدر»یاری كرد (و بر دشمنان خطرناك پیروز ساخت) در حالی كه شما ناتوان بودید.
و نیز از امداد غیبی الهی در جنگ حنین سخن به میان می آورد:
لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّهُ فِی مَوَاطِنَ كَثِیرَهٔ وَیَوْمَ حُنَیْن...(سوره توبه/آیه 25)
خداوند شما را در جاهای زیادی یاری كرد (و بر دشمنان پیروز شدید) و در روز حنین (نیز یاری نمود).
منظور از مواطن كثیره، مواطن جنگی از قبیل بدر، احد، خندق، خیبر و نظایر آن است.(المیزان، ج ۹، ص ۲۸۹)
البته برخی با استفاده از برخی روایات، آیه را به همه جنگ های صدر اسلام كه بالغ بر هشتاد مورد بوده، تعمیم داده اند.(تفسیر نمونه، ج ۷، ص ۳۴۶)

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

به هر حال، قرآن كریم، نه تنها اصل یاری خداوند را ذكر می كند، بلكه به شرح چگونگی این امداد و نیروهایی كه به كمك مسلمانان شتافته و موجب پیروزی سپاهیان اسلام شدند می پردازد كه به برخی از آن ها اشاره می شود:

الف ـ فرستادن ملائكه
یكی از روش های نصرت الهی، فرستادن ملائكه است كه به عنوان سربازان خدای سبحان به كمك مؤمنان می شتابند، مانند آن چه در بدر اتفاق اتفاد:
وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّهُ بِبَدْر وَأَنتُمْ أَذِلَّهٌٔ... * إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِینَ أَلَن یَكْفِیكُمْ أَن یُمِدَّكُمْ رَبُّكُم بِثَلاَثَهِٔ آلاَف مِّنَ الْمَلآئِكَهِٔ مُنزَلِینَ;(آل عمران / آیه های ۱۲۳ ـ ۱۲۴.)
خداوند شما را در جنگ بدر یاری كرد (و بر دشمنان خطرناك، پیروز ساخت)، در حالی كه شما (نسبت به آن ها) ناتوان بودید * در آن هنگام كه تو، به مؤمنان می گفتی آیا كافی نیست پروردگارتان شما را به سه هزار نفر از فرشتگان كه (از آسمان) فرود آیند یاری كند.

آیه شریفه، بیان گر واقعیت تاریخی صدر اسلام، یعنی جنگ بدر است كه مسلمانان در مقایسه با كفار از لحاظ نفرات و تجهیزات نظامی در اوج ضعف قرار داشتند، به طوری كه تعداد نیروهای اسلام را ۳۱۳ نفر با تجهیزات كم، و تعداد نیروهای كفار را هزار نفر با تجهیزات فراوان نقل شده، و قرآن كریم نیز به این ضعف مسلمانان تصریح نموده است. در این شرایط، وقتی مسلمانان از خدای سبحان تقاضای كمك می كردند

(إِذْ تَسْتَغِیثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجَابَ لَكُمْ;(انفال / آیه ۹.)
آن هنگامی كه به پروردگارتان استغاثه می كردید و خداوند استغاثه تان را مستجاب كرد خداوند متعال با فرستادن فرشتگان الهی به یاریشان شتافت و پیروزی مؤمنان و شكست كفار را رقم زد.

نمونه دیگری كه خدای سبحان، مؤمنان را توسط فرشتگان، یاری فرموده و در نتیجه، كفار را شكست داده، جنگ حنین است:
لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّهُ فِی مَوَاطِنَ كَثِیرَهٔ وَیَوْمَ حُنَیْن... وَضَاقَتْ عَلَیْكُمُ الأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّیْتُم مُّدْبِرِینَ... * وَأَنزَلَ جُنُودًا لَّمْ تَرَوْهَا وَعذَّبَ الَّذِینَ كَفَرُواْ وَذَلِكَ جَزَاء الْكَافِرِینَ;(توبه / آیه های ۲۵ و ۲۶.)
خداوند شما را در جاهای زیادی یاری كرد و در روز حنین (نیز یاری كرد)... و زمین با همه وسعتش بر شما تنگ شد، سپس پشت (به دشمن) كرده فرار نمودید،... * و خداوند لشكرهایی فرستاد كه شما نمی دیدید و كافران را مجازات كرد.

ماجرای جنگ احزاب، نمونه روشن دیگری از این نوع امدادهاست. در سال پنجم هجری، سپاه كفر، با تشكیل ائتلاف بزرگی از مشركان و یهود، نیروی عظیمی از طوایف و قبایل مختلف آماده كرد و برای نابودی و ریشه كن نمودن اسلام، به سوی شهر مدینه هجوم آورده، آن شهر را حدود یك ماه محاصره كردند. خداوند متعال در آیه های زیر از این مسئله، یاد كرده است:
یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَهَٔ اللَّهِ عَلَیْكُمْ إِذْ جَاءتْكُمْ جُنُودٌ... * إِذْ جَاؤُوكُم مِّن فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنكُمْ...;(احزاب/آیه های ۹ و ۱۰.)
ای كسانی كه ایمان آوردید! نعمت خدا را بر خود یاد بیاورید در آن هنگام كه لشكرهایی (عظیم) به سراغ شما آمدند... * (به خاطر بیاورید) زمانی را كه آن ها از طرف بالا و پایین (شهر) بر شما وارد شدند (مدینه را محاصره كردند)... .

و بدین صورت، پیروزی بزرگی را برای سپاه اسلام رقم زد و این پیروزی، نقطه عطفی در تاریخ اسلام بود و كفه موازنه قوا را در میان اسلام و كفر به نفع مسلمانان برهم زد و پیروزی در آن كلیدی بود برای پیروزی های آینده و در حقیقت، كمر دشمنان اسلام در این غزوه شكست و بعد از آن نتوانستند كار مهمی صورت دهند.(تفسیر نمونه/ج ۱۷، ص ۲۱۶)

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

ب ـ ايجاد ترس در دل مخالفان مؤمنان

از جمله امدادهاى الهى كه نقش بزرگ در سرعت بخشيدن پيروزى مؤمنان هنگام مبارزه و جهاد با كافران دارد، ايجاد ترس در دل كفار است. در واقع، ترس و وحشت به عنوان سپاه درونى به جنگ كفار مى آيد و در شكستن روحيه يا پايين آوردن مقاومت آنان تأثير شگرفى دارد. در روايات شيعه و سنى آمده، رسول خدا(صلى الله عليه وآله)مسئله رعب را يكى از خصائص خود دانسته كه خداى تعالى در بين همه انبيا تنها به آن جناب داده و بهوسيله آن او را يارى كرده و دشمنانش را از بين برده است.الميزان، ج 4، ص 66
در روايتى چنين آمده است:

نصرت بالرعب فهو يصير امامى مسيره شهر; به وسيله رعب و وحشت در دل دشمنان، يارى شده ام به طورى كه در پيشاپيش من به اندازه يك ماه راه طى طريق مى كند.تفسیر نمونه،ج 18، ص 93.

قرآن كريم، حوادث مختلفى را نقل مى كند كه خداى سبحان، هنگام نبرد با كفار، از اين طريق به كمك مؤمنان شتافته و موجب شكست دشمنان شده است، مانند اين آيه شريفه:
هُوَ الَّذِى أَخْرَجَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِن دِيَارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ مَا ظَنَنتُمْ أَن يَخْرُجُوا وَظَنُّوا أَنَّهُم مَّانِعَتُهُمْ حُصُونُهُم مِّنَ اللَّهِ فَأَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَقَذَفَ فِى قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ;حشر/4
او كسى است كه كافران اهل كتاب را در نخستين برخورد با مسلمانان از خانه هايشان بيرون راند، گمان نمى كرديد آنان خارج شوند و خودشان نيز گمان مى كردند كه دژهاى محكمشان آن ها را از عذاب الهى مانع مى شود، اما خداوند از آن جا كه گمان نمى كردند به سراغشان آمد و در دلهايشان ترس و وحشت افكند.

آيه شريفه درباره گروهى از يهوديان به نام بنى نضير نازل شده است كه در حومه مدينه به سر مى بردند و با مسلمانان پيمان زندگى مسالمت آميز داشتند، ولى به پيمان خود خيانت كردند، از اين رو خداوند سبحان دستور جهاد عليه آنان را براى مسلمانان صادر نمود. آنان به خاطر داشتن دژهاى مستحكم، خود را ايمن از تعرض ديگران مى پنداشتند و براى هيچ كس توان نفوذ در آن دژها كه چون حصارى دورشان را فراگرفته بود، نمى ديدند. اما خداوند سبحان از راهى كه گمان نمى كردند به سراغشان آمده است:
«فَأَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا». به تعبير مرحوم علامه طباطبايى اراده خداى تعالى، نه از راهى كه آنان گمان مى كردند كه همان دژها و درهاست، بلكه از طريق باطنشان كه همان راه هاى قلبى شان است، در ميان آنان نفوذ كرد و دلشان را از ترس پر كرد. الميزان، ج 19، ص 350. و با انداختن ترس در دلشان، زمينه شكست آنان را فراهم ساخت.

نمونه ديگر، جريان جنگ بنى قريظه است.

ايجاد ترس در دل كفار و مخالفان سپاه اسلام به گونه اى است كه توان واقعى دشمن را از آن ها سلب مى كند و در حالى كه در مقابل ديگران توان مقاومت و غلبه داشتند، هنگام رويارويى با سپاه حق، ضعيف شده و به شكست تن مى دهند:

لَا يُقَاتِلُونَكُمْ جَمِيعًا إِلَّا فِى قُرى مُّحَصَّنَة أَوْ مِن وَرَاء جُدُر بَأْسُهُمْ بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ...; آن ها هرگز با شما به صورت گروهى نمى جنگند، جز در دژهاى محكم يا از پشت ديوارها، پيكارشان بين خودشان شديد است.
آيه شريفه ترس منافقان و يهوديان بنى نضير را از مسلمانان بيان مى كند كه اين دو طايفه از جنگيدن با شما در فضاى باز، خوددارى مى كنند و جز در قلعه هاى محكم يا از پس و پشت ديوارها با شما كارزار نمى كنند. البته اين به دليل ضعف و ناتوانى شان نيست، زيرا شجاعت و دلاوريشان در بين خودشان شديد بود و هرگاه با هم درگير مى شدند پيكارشان شديد بود (بأسهم بينهم شديد)، ولى همين كه با مسلمانان روبه رو مى شدند، خداى تعالى رعبى از آن ها به دل هايشان مى افكند و درنتيجه، از مسلمانان سخت مى ترسيدند. الميزان، ج 19، ص 367

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

اين آيه ها گرچه در مورد حادثه خاص تاريخى نازل شده است، ولى اختصاص به همان مورد ندارد; به عبارت ديگر، جريان هاى ذكر شده، حوادث غير قابل تكرار و منحصر به دوران صدر اسلام نيست. به تعبير شهيد صدر وقتى قرآن مى خواهد شكست را در جنگ احد به دنبال پيروزى چشم گيرى كه آن ها در جنگ بدر به دست آوردند شرح دهد و توضيح دهد كه چرا بعد از پيروزى، شكست خوردند، چرا جنگ احد به زيان آن ها تمام شد؟
قرآن مى گويد: «تلك الأيّام نداولها بين الناس; ما اين شكست و پيروزى را به نوبت بين مردم قرار مى دهيم». در اين جا قرآن با مردم به عنوان خود مردم سخن مى گويد و يادآور مى شود كه اين داستان به سنن و ضوابط تاريخى مربوط است. مسلمانان كه در جنگ بدر پيروز شده بودند خود، شرايط پيروزى را فراهم ساخته و اين شرايط طبق سنن تاريخ، ايجاب مى كرد كه آن ها پيروز شوند و پيروز هم شدند، چنان كه در جنگ احد نيز شرايطى پديد آوردند كه ايجاب مى كرد شكست بخورند، و شكست هم خوردند. خداوند در جهان تكوين براى پيروزى، قواعد و سننى قرار داده كه شرايط پيروزى بايد با همان ضوابط و سنن طبيعى منطبق باشد، اما در جنگ احد چون مسلمانان نتوانستند خود را با آن شرايط پيروزى هماهنگ كنند، شكست خوردند.

مرحوم علامه طباطبايى در توضيح نصرت الهى نسبت به مؤمنان مى فرمايد:
البته اين حكم، يعنى نصرت و غلبه، حكمى اجتماعى است و منوط به تحقق عنوان است ولا غير; يعنى اين نصرت و غلبه، تنها نصيب انبيا و مؤمنان واقعى است كه لشكر خدا هستند و به امر او عمل كرده و در راه او جهاد مى كنند. و هر جامعه اى كه اين عناوين بر آن صادق باشد; يعنى ايمان به خدا داشته و به اوامر خدا عمل كند و در راه او جهاد نمايد، منصور و غالب است، نه جامعه اى كه اين اسامى و عناوين را دارد و واقعيت آن ها را ندارد. پس جامعه اى كه از ايمان، جز اسم در آن نمانده و از انتسابش به خدا جز سخنى در آن نمانده باشد نبايد اميد نصرت و غلبه را داشته باشد. الميزان، ج 17، ص 271

قرآن كريم، ضمن اميد دادن به مؤمنان، به فلسفه شكست آنان اشاره مى كند:

وَلاَ تَهِنُوا وَلاَ تَحْزَنُوا وَأَنتُمُ الأَعْلَوْنَ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ. آل عمران/139
و سست نشويد و غمگين نگرديد و شما بر ترييد اگر ايمان داشته باشيد.


پيام اين آيه به مسلمانان اين است كه شكست شما مسلمانان براى از دست دادن روح ايمان و آثار آن بود و اگر بر مسير ايمان ثابت بمانيد پيروزى نهايى از آن شماست. تفسیر نمونه،ج 3، ص 108.
و از اين كه آيه شريفه، علو (برترى) مسلمانان را به ايمان مشروط كرده ـ با اين كه خطاب آيه به مسلمانان با ايمان است ـ براى اين است كه اشاره كند به اين كه هرچند مخاطبان، مسلمان و مؤمن بودند، ولى به مقتضاى ايمانشان عمل نكردند و صفاتى چون صبر و تقوا را كه داشتن آن مقتضاى ايمان است نداشتند، و گرنه ايمان اثر خود را مى بخشيد و در اين جنگ ضربه نمى خوردند و آن آسيب ها را نمى ديدند. الميزان، ج 4، ص 40.