عشق الهى در منظر قرآن كريم

[ملکوت* گامی تارهایی *]

دكتر رحمت‏الله شريعتى


استاديار دانشگاه آزاد اسلامى نجف‏آباد

چكيده

عشق رابطه‏اى قلبى ميان دو موجود است كه چون به نحو اعم برقرار شود، عاشق را در معشوق فانى مى‏سازد و در قرآن اگر چه لفظ عشق نيامده، ولى از معناى آن با الفاظ ديگر مانند حب و ود سخن رفته است . از لوازم عشق آن است كه عاشق را تابع و تسليم اراده و فرمان معشوق مى‏گرداند; به طورى كه جز وصل به او و كسب خشنودى او هيچ هم و غمى ندارد . مهمترين ستونى كه خيمه عشق را برپا مى‏دارد، نماز و عبادت عاشقانه و عارفانه است; نماز و عبادتى كه جز از روى حب و عشق به خداى تعالى گزارده نشود .
كليد واژه‏ها: عشق الهى، حب الهى، نماز عارفانه، عبادت عاشقانه

1 . مقدمه

در اين مقاله نخست از مفهوم عشق و آثار آن سخن مى‏رود; سپس عشق الهى در آيات قرآن و پاره‏اى از روايات بررسى مى‏شود و سرانجام نماز و آثار و اقسام آن به عنوان يكى از برترين اعمال عاشقانه معرفى مى‏گردد .

2 . معناى عشق و عاشق

تا انسان عاشق نشود، عشق را به نحو حضورى درك نمى‏كند; پس عشق يافتنى است، نه بافتنى و امر صرف و خالص و بسيط تحت اسم و رسم و لقب و وصف درنيايد; از اين رو عشق قابل تعريف نيست . سنايى چنين سروده است:
اى بى خبر از سوخته و سوختنى
عشق آمدنى بود; نه آموختنى
مولوى نيز چنين انشاد كرده است:
گر چه تفسير زبان روشنتر است
ليك عشق بى‏زبان، روشنتر است
مفهوم آن هم يك امر ذهنى است، پس آن خود عشق نيست . آنچه مهم است اين كه انسان بايد به خود عشق برسد . اساسا انسان آن‏سان انسان است كه به عرفان و كتمان نزديك و از نسيان و عصيان به دور باشد .
لغت‏نويسان عشق را اينگونه معنا مى‏كنند: در گذشتن از حد دوستى، اعم از اينكه در پارسايى باشد يا در فسق و آن ماخوذ از عشقه است و آن گياهى است كه بر درختى بپيچد و آن را خشك كند و خود با طراوت باقى بماند; لذا اگر گياه عشق روح انسان، درخت تن او را احاطه كند، او را نسبت‏به زرق و برق دنيا خشك و بى‏حركت و نسبت‏به محبوب و معشوق شيفته و بى‏قرار مى‏كند .

[ملکوت* گامی تارهایی *]

گر عشق انسان به شهوات به فعليت درآيد، روح تابع تن مى‏گردد و اگر روح انسان و عشق معنوى او رشد كند، جسم و تن بناچار تابع روح مى‏گردد و تن به زحمت و رنج مى‏افتد . در اين زمينه متنبى گويد: و اذا كانت النفوس كبارا
تعبت فى مرادها الاجسام
وقتى نفس كسى بلندمرتبه شود، تن او در راه نيل به مراد آن به زحمت مى‏افتد [1] و مولوى هم در اين بابت مى‏گويد:
خشم و شهوت، وصف حيوانى بود
مهر و رقت، وصف انسانى بود
اين چنين خاصيتى در آدمى است
مهر، حيوان را كم است، آن از كمى است
عرفا معتقدند: بنياد هستى، بر عشق به يك مركز به نام خدا نهاده شده است و آن يك نوع جنب و جوششى است كه سراسر وجود را فرا گرفته‏است [2].
در ازل پرتو حسنت ز تجلى دم زد
عشق پيدا شد و آتش به همه عالم زد
عشق آخرين مرحله محبت است . شعله‏اى است كه در دل آدمى افروخته مى‏شود و بر اثر آن آنچه جز خداست، مى‏سوزد و نابود مى‏گردد، يعنى عاشق، شهيد مى‏شود و به حيات خالص و جاويدان نيل پيدا مى‏كند . روايت مى‏كنند: من عشق وعف و كتم و مات، مات شهيدا [3] ; هر كه عاشق شود و عفت نفس پيش بگيرد و رازدار باشد و بميرد، شهيد مرده است .
عشق جنون الهى است كه بنيان بدن را ويران مى‏سازد، يعنى زندان و قفس تن انسان را مى‏شكند و با معشوق مطلق، اتصال برقرار مى‏كند; در نتيجه، تن عاشق گم و متلاشى، و روح او، منور مى‏گردد و آخرالامر با معشوق اتحاد پيدا مى‏كند كه اين همان وحدت عشق و عاشق و معشوق است .
ابن فارض مى‏فرمايد:
بينى و بينك انى ينازعنى
فارفع بلطفك انى من البين
ميان من وتو، «من‏» نزاع مى‏كند، خداوندا به لطفت، «من‏» را از ميان بردار!
حجاب چهره جان مى‏شود غبار تنم
خوشا دمى كه از اين چهره پرده برفكنم
كه اين قفس نه سزاى چو من خوش الحانى است
روم به روضه رضوان كه مرغ آن چمنم

[ملکوت* گامی تارهایی *]

به قدرى انسان به معشوق يعنى خداوند نزديك مى‏شود كه در او فانى گشته، به او باقى مى‏گردد; به همين دليل حلاج گفت: انا الحق، يعنى من خدايم و اين نيست، جز اين كه حضرت حق در قلب عارف نفوذ مى‏كند و در حديث آمده است: «قلب المؤمن عرش الرحمن; دل مؤمن تخت‏خداست‏» . چرا درخت طور به حضرت موسى (ع) بگويد: انى انا الله لا اله الا انا [طه/13] و آدمى نگويد: انا الحق؟
موسيى نيست كه دعوى انا الحق شنود
ورنه اين زمزمه اندر شجرى نيست كه نيست
بعضى، خود خدا را عشق مى‏دانند، براين اساس توحيد در نظر عرفا عشق است و در نظر فلاسفه وجود حضرت احديت . حافظ مى‏فرمايد:
فاش مى‏گويم و از گفته خود دلشادم
بنده عشقم و از دو جهان آزادم
سفارشهاى يوحنا نيز همين است: «يكديگر را دوست‏بداريد، زيرا عشق، اصلى خدايى دارد . هر كه دوست‏بدارد، فرزند خداست و خدا را شناخته‏است و آنكه دوست نمى‏دارد، خدا را نشناخته است، چون خداوند، عشق است‏» [4].
بهترين عاشقان و هنرمندترين هنرمندان و زيباترين موجودات خداست; زيرا داراى جميع كمالات است; چه او بسيط مطلق و عين هستى است . به اين ترتيب او مصداق اتم عشق و عاشق و معشوق صرف و خالص است .
ابن‏سينا در اين زمينه مى‏فرمايد: «عاشق‏ترين كس نسبت‏به چيزى، اول بالذات (خدا) است; زيرا چيزهايى بيشتر درك مى‏شوند كه كاملتر باشند» [5].
از فروغ عشق، جذب و انجذاب طبيعى يا عزيزى يا فطرى است كه خداوند در ميان موجودات قرار داده‏است كه جلوه‏هاى آن در صنايع ظريف و هنر و عشق به تشكيل خانواده، جهت‏بقاى نوع و تعليم و تعلم و به طور كلى روابط انسانها با هم به چشم مى‏خورد; حتى در حركات كرات و تركيب اجسام، جاذبه عمومى و كشش فراگير وجود دارد كه همه بر پايه پرمايه عشق است .
ذره ذره كاندر اين ارض و سماست
جنس خود را همچو كاه و كهرباست

[ملکوت* گامی تارهایی *]

نقل مى‏كنند كه وقتى حضرت ختمى (ص) از كوه احد مى‏گذشت‏با چشمان پرفروغ و نگاه از محبت لبريزش، كوه احد را مورد عنايت قرار داده، فرمود: «جبل يحبنا و نحبه، يعنى كوهى است كه ما را دوست دارد و ما نيز آن را دوست داريم‏» [6].
عشق انسان، لب عقل و عقل، لب روح و روح لب تن و تن، لب اجسام است; چنانكه عرفان، لب برهان است; بنابراين با همديگر متضاد نيستند; بلكه در طول يكدگر قرار دارند . خاقانى چنين سرايد:
دولت عشق تو آمد، عالم، جان تازه كرد
عقل كافر بود، آن رخ ديد و ايمان تازه كرد

3 . قرآن و عشق

در قرآن كلمه عشق استمعال نشده‏است . شايد به اين دليل كه در زمان نزول، كلمه عشق، به وسيله شعرا تنها در خدمت فسق و فجور و شهوترانى قرار گرفته‏بود; چنانكه اشعار شعراى آن زمان محتوايى جز دنياپرستى و زرق و برق زندگى زودگذر دنياى دنى نداشت كه نمونه آن اشعار سبعه معلقه است و همين باعث‏شد كه خداوند شعراى آن زمان و زمين را گمراه معرفى كند و در سوره شعرا مى‏فرمايد: والشعراء يتبعهم الغاوون [225] الم ترانهم فى كل واد يهيمون [226] و انهم يقولون ما لا يفعلون [227] الا الذين آمنوا و عملوالصالحات; گمراهان از شعراى (بى‏ايمان) پيروى مى‏كنند . آيا نديدى كه آنها در هر وادى سرگشته مى‏روند و آنچه را عمل نمى‏كنند مى‏گويند; مگر كسانى كه ايمان آوردند و عمل صالح انجام دادند .
با توجه به اينكه خود آيات مسجع و با وزن و آهنگ خاصى است، بايد گفت: منظور آيه اين نيست كه هر شاعرى متبوع گمراهان است; به همين دليل پيامبر فرمود: ان لمن البيان لسحرا [7] بعضى از بيانها سحر هستند .
در روايات كلمه عشق آمده‏است . در حديث معروف قدسى آمده است: من طلبنى وجدنى و من وجدنى عرفنى و من عرفنى احبنى و من احبنى عشقنى و من عشقنى عشقته و من عشقته قتلته و من قتلته فعلى ديته و من على ديته فانا ديته [8] ; (خداوند فرمود:) هر كس مرا طلب كند، مرا مى‏يابد و هر كه مرا بيابد، مرا مى‏شناسد و هر كه مرا بشناسد، مرا دوست مى‏دارد و هر كسى مرا دوست‏بدارد، عاشقم مى‏شود و هر كس عاشقم بشود، عاشقش مى‏شوم و هر كس را عاشق بشم، او را مى‏كشم و هر كس را بكشم، ديه او به گردن من است و هر كس كه به گردن من ديه دارد، من خودم ديه او هستم .

[ملکوت* گامی تارهایی *]

در قرآن به جاى كلمه عشق «حب‏» آمده‏است . آنجا كه مى‏فرمايد: و الذين آمنوا اشد حبا لله; كسانى كه ايمان آوردند، شديدترين محبت (آنها) براى تنها حضرت رب‏العالمين است .
بنابراين اساس پرستش، عشق است; چنانكه دين هم جز محبت چيزى نيست و از امام باقر (ع) روايت‏شده است: هل الدين الا الحب [9].
علامه طباطبائى در مورد آيه مذكور مى‏فرمايد: «از مجموع مباحث در مورد آيه چند نكته به دست مى‏آيد:
1 . حب يك نوع ارتباط وجودى و جاذبه خاص ميان علت و معلوم است; لذا مثلا دانشجو استادش را كه علت‏باسواد شدنش است، دوست مى‏دارد و استاد هم شاگر خود را كه درس مى‏خواند، دوست مى‏دارد و از همه بهتر و مهمتر خداوند است كه چون خالق و رازق و مدبر ماست، همه بايد به او علاقه داشته باشيم; چنانكه خداوند هم مخلوقاتش را دوست مى‏دارد; چون آنها آثار اويند .
2 . محبت داراى شدت و ضعف و در يك نظام طولى است، نه عرضى .
3 . خداوند از هر جهت‏شايسته و بايسته محبت ذاتى و حقيقى و خالص و شديد و دائمى موجودات نسبت‏به او است .
4 . اساس محبتها، به محبت‏خود، يعنى حب ذات بر مى‏گردد و اگر غير خود را هم دوست مى‏داريم، براى اين جهت است كه به ما وابسته‏است; لذا خدا كه خود را دوست مى‏دارد، مخلوقاتش را هم كه از آثار اوست، دوست مى‏دارد . 5 . محبت اعم از آگاهانه و ناآگاهانه است; بنابراين هر موجودى بهره‏اى از عشق و محبت دارد» [10].

4 . جلوه‏هاى عشق به ماديات و معنويات

عشق آدمى به هر چيزى اعم از امور مادى و معنوى جلوه‏ها و آثارى دارد كه اينك برخى از مهميرين ذكر مى‏شود:
1 . عشق به ماديات، عشق حقيقى و دائمى و كلى و عميق نيست; زيرا آن، معشوق واقعى انسان نيست; بلكه آن مربوط به قواى غضبى و خواهشهاى نفسانى و حيوانى است; لذا وقتى انسان در شهوت و شكم غرق شد، يك حالت تنفر و دلزدگى و خستگى و سستى به او نسبت‏به آنها دست مى‏دهد; ولى عشق به امور معنوى مثل عشق به خدا و معصومين (ع) و مردان ربانى و علم و فلسفه، عامل شور و شوق و گرمى و اميد است و هر چه در اين موارد ترقى كند، عشق قويتر مى‏گردد; چون روح انسان با اين امور سنخيت دارد; به همين دليل در فلسفه اثبات شده است: علت پيوند و اتصال انسان به خدا و اولياى او سنخيت و مناسبت داشتن حقيقت روح انسان با آنهاست .
از امام حسين (ع) روايت‏شده است: ان الله يحب معالى الامور و يبغض سفسافها; خداوند كارهاى بلند و گرامى را دوست و كارهاى پست و زبون را دشمن دارد [11].
2 . انسان از كسى كه به او ارادت و محبت داشته‏باشد، الگو مى‏پذيرد: لقد كان لكم فى رسول الله اسوة حسنة لمن كان يرجوا الله و اليوم الاخر و ذكر الله كثيرا [احزاب/22] ; بدون شك رسول خدا براى شما كه به خدا و روز قيامت اميد داريد و خدا را بسيار ياد مى‏كنيد، اسوه و مقتدا و الگو و انگاره خوبى است .

[ملکوت* گامی تارهایی *]

خواجه نصيرالدين در شرح متن شيخ الرئيس مى‏فرمايد: «بيشتر خشنودى عاشق به رفتارهاى معشوق و آثارى است كه از نفس وى صادر مى‏گردد . اين عشق رقتى ايجاد مى‏كند كه عاشق را از آلودگيهاى دنيايى بيزار مى‏گرداند» [12]. 3 . عشق به خدا و اولياى او انسان را مهذب مى‏كند و تابع پير و مراد و قطب مى‏گرداند: قل ان كنتم تحبون الله فاتبعونى يحببكم الله [آل عمران/29] ; پيامبر (به كفار) بگو اگر خدا را دوست مى‏داريد، از من (پيامبر) اطاعت كنيد تا خدا دوستتان بدارد و به همين دليل محبت و مودت اهل بيت‏خواسته پيامبر (ص) از ماست: قل لا اسئلكم عليه اجرا الا المودة فى القربى [شورى/23] ; (اى پيامبر) بگو: براى آن (نبوت و رسالت) اجرى جز مودت و محبت‏به خويشاوندان نزديكم مسالت نمى‏كنم . در آيه ديگر آمده‏است كه آن اجر و مزد هم به نفع شماست: قل ما اسئلكم من اجر فهولكم [سبا/47] ; بگو مزدى را كه درخواست مى‏كنم، به نفع شماست . عكس مطلب هم صادق است; يعنى هر چه ايمان و عمل انسان بيشتر شود، محبوب شدن او نزد مردم بيشتر است: ان الذين آمنوا و عملواالصالحات سيجعل لهم الرحمن ودا [مريم/94]. اطاعت‏خدا به نسبت عشقى است كه انسان دارد; همچنانكه امام صادق فرمود: تعصى الا له و انت تظهر حبه هذا لعمرى فى الفعال بديع لو كان حبك صادقا لاطعته ان المحب لمن يحب مطيع [13] خدا را نافرمانى مى‏كنى و اظهار دوستى او مى‏كنى؟ به جان خودم، اين رفتارى شگفت است . اگر دوستيت راستين بود، اطاعتش مى‏كردى; زيرا دوستدار، مطيع كسى است كه او را دوست دارد . نتيجه اين كه شخص در اثر عشق به كسى، ناخودآگاه، در تفكر و تغذيه و پوشش و رفتار و حتى قيافه ظاهرى وصدا و . . . مثل او مى‏شود [14]. البته ممكن است‏براى عشق معايبى هم ذكر كنند; از جمله آنها اين كه در اثر استغراق در حسن معشوق، عيب او از طرف عاشق مورد غفلت واقع‏شود; به همين رو است كه گفته‏اند: «حب الشى‏ء يعمى و يصم; حب هر چيزى عاشق را كور و كر مى‏كند» يا گفته‏اند: «و من عشق شيئا اعمى بصره و امرض قلبه [15] ; هر كس چيزى را دوست داشته‏باشد، چشمش را كور و قلبش را بيمار مى‏كند» .

[ملکوت* گامی تارهایی *]

وحشى بافقى مى‏سرايد:
اگر در كاسه چشمم نشينى
بجز از خوبى ليلى نبينى
تا آنجا كه گفته‏اند: عاشق حتى عيب معشوق را هنر مى‏بيند كه در اين زمينه بايد گفت: تفاوت علم و عشق اين است كه در علم، عالم تابع عالم خارجى است ولى عشق جنبه داخلى و نفسانيش بيش از جبنه عينى است . عاشق نيرويى نهفته‏است كه دنبال موضوع مى‏گردد . همين كه موضوعى يافت و با آن توافقى دست داد . آن نيرو تجلى مى‏كند و به اندازه توانايى خودش حسن مى‏سازد; نه به آن اندازه كه در محبوب وجود دارد [16].
4 . عشق انسان به خدا باعث مى‏شود كه وى تقاضاى مرگ كند: قل يا ايها الذين هادوا ان زعمتم انكم اولياء لله من دون الناس فتمنو الموت ان كنتم صادقين [جمعه/77] ; اى كسانى كه يهودى شده‏ايد، اگر تنها شما اولياى خدا هستيد، آرزوى مرگ بكنيد .
اين جان عاريت كه به حافظ سپرده دوست
روزى رخش ببينم و تسليم وى كنم
5 . گاهى عشق چند برابر عقل اثر دارد; مثلا ممكن است‏با يك محبت و عمل عاطفى عده‏اى را به مقصد مطلوبى دعوت كرد . مولوى مى‏گويد:
پاى استدلاليان چوبين بود
پاى چوبين سخت‏بى تمكين بود
اهل عرفان و سير و سلوك، به جاى پويش راه عقل و استدلال، راه محبت و ارادت را پيشنهاد مى‏كنند و مى‏گويند: شخص كاملى را پيدا كن و رشته محبت وى را به گردن دل بياويز كه از راه عقل و استدلال بى خطرتر و سريعتر و با ثمرتر است [17].
6 . عشق و محبت كينه‏ها را از سينه‏ها بيرون مى‏برد و تلخها را شيرين، مى‏كند . قرآن مى‏فرمايد:
ادفع بالتى هى احسن فاذا الذى بينك و بينه عدواة كانه ولى حميم [فصلت/34] ; با اخلاق نيكوتر دفع شر كن! آنگاه آنكه بين تو و او دشمنى است، گويا دوستى يكدل شده است . مولوى گويد:
از محبت تلخها شيرين‏شود
از محبت مسها زرين شود
7 . عشق معنوى عاشق را از خودپرستى نجات مى‏دهد; يعنى علاقه و تمايل را به خارج از وجودش متوجه مى‏كند و خودش را توسعه مى‏دهد، مشروط بر اين كه عشق، به مسير درستى هدايت‏شود .
نيست‏بر لوح دلم جز الف قامت‏يار
چه كنم حرف دگر ياد نداد استادم
ولى عشق به دنيا و زرق و برق آن، تفرقه و خصومت و نسيان و عصيان و كودنى و كورى و تنگى و اسارت و پوچى و بيگانگى و از خود بى‏خود شدن و محدود گرديدن و . . . . به وجود مى‏آورد .
8 . مظهر عشق مادى خنده و غفلت و تكثر و ضعف و انفعال و جلوه عشق معنوى، گريه و توجه و وحدت و فعاليت و اميد است .
گريه بر هر درد بى درمان دواست
چشم گريان چشمه فيض خداست
و حافظ مى‏گويد:
دل سنگين تو را، اشك من آورد به راه
سنگ را سيل تواند به لب دريا برد
گريه وسيله كمال انسان است و اساس آن عاطفه و رقت قلب و عرفان است و به همين دليل بانوان از كمال و عاطفه بيشترى نسبت‏به مردها برخوردارند; چرا كه هر موقع وعظ و پندى باشد، زودتر تحت تاثير قرار مى‏گيرند; پس تنها گريه از اندوه و غم نيست; بلكه چه بسا به سبب شوق و لذت عرفانى و تحريك معشوق باشد .

[ملکوت* گامی تارهایی *]

5 . آثار نماز عاشقانه

حال كه تا حدودى خواص عشق بيان گرديد، بايد بدانيم كه عامل وجود عشق تنها در عبادت و پرستش عارفانه و عاشقانه و خالصانه براى تنها خداوند است . مصداق بارز چنين عبادتى نماز است; آن نمازى كه فعل و ذكر و ورد آن، ناشى از بيتابى عاشق در برابر معبود ناب و معشوق صاف و جميل پاك است .
چنين نمازى نتايج و آثار بسيار ارزشمندى به همراه دارد كه برخى از مهمترين آنها اين قرارند:
1 . نماز از فحشا و منكر جلوگيرى مى‏كند: «و اقم الصلوة ان الصلوة تنهى عن الفحشاء و المنكر و لذكر الله اكبر [عنكبوت/45] ; نماز را به پا بدار; زيرا آن، (انسان را) از زشتى و ناپسندى باز مى‏دارد و يادكرد خدا از هر چيزى بزرگتر است .
البته بايد نماز با شرايط خاص خود باشد، تا چنين خاصيتى داشته‏باشد; چون نماز مشتمل بر ذكر خداست; بنابراين اگر نيت، خالص و نماز دائمى و از كيفيت‏بالايى برخوردار باشد، قطعا باعث مى‏شود ملكه پرهيز از فحشا در نمازگزار پيداشود; لذا وقتى آن، مقبول درگاه حضرت احديت است كه او را از هر گناهى باز دارد و به خدا نزديك كند تا آنجا كه در فكر و قلب هم گناه نكند .
2 . جمله «ولذكر الله اكبر» ، بيانگر اين است كه نماز علاوه بر نتيجه سلبى كه همان منع از فحشاست، نتيجه وجودى هم دارد . اين نتيجه وجودى عبارت از ذكر قلبى است [18].
3 . نماز قلب را جلا مى‏دهد و از توجه به ماديات دور مى‏دارد، در نتيجه سنخيت ميان عابد و معبود پيدا مى‏شود كه ثمره آن شجره طيبه اين است كه خداوند در عقل و فكر او، نفوذپيدا مى‏كند; «ان الله تعالى جعل الذكر جلاء للقلوب . . . . رجال ناجاهم فى فكرهم و كلمهم فى ذات عقولهم [19] ; خداوند نماز را براى صيقلى دلها قرار داده است . . . . مردانى هستند كه خداوند در سر ضمير آنها با آنها راز و با عقل آنها سخن مى‏گويد .
4 . نماز گزاردن با تمام شرايطش در انسان رغبتى ايجاد مى‏كند كه او دائما نماز بخواند: «الذين هم على صلوتهم دائمون‏» [معارج/23].
نمازگزاران كسانى هستند كه بر نمازشان مداومت مى‏كنند و اگر از نماز خارج شدند، باز ذكر و ورد دارند; به عبارت ديگر افكار و اعمالشان تجسم عينى و خارجى نماز است و بر اثر اطاعت و عبادت توام با عشق، به نور الهى منور مى‏شوند و ديگران را هم منور مى‏كنند; از اين رو دوستى با آنها و ديدن آنها، انسان را به ياد خدا مى‏اندازد; چنانكه پيامبر فرمود: «من ذكركم بالله رويته; آن دوستان كسانى هستند كه ديدن آنها شما را به ياد خدا مى‏اندازد» .
5 . نماز باعث اطمينان قلب انسان مى‏گردد: الا بذكر الله تطمئن القلوب [رعد/13]. جهت آن اين است كه نماز، مصداق اتم ذكر و ياد خداست .
6 . نماز باعث پيدايش زهد در انسان مى‏شود . لازمه نماز، اتصال به مركز هستى و عشق به آن است; چون صلاة از صله و وصل است . پيوسته طاعت صرف و خالص و ناب او را به حركت تكاملى موفق مى‏كند تا فانى در ذات خداوند و باقى به بقاى او گردد .

[ملکوت* گامی تارهایی *]

انسان در اثر عبادت، اتصال با عالم و احديت، بلكه با جهان احديت پيدا مى‏كند و وجودش وسيع مى‏شود كه عالم دنيا و طبيعت در مقابل او بسيار كوچك است . شعرى به حضرت على (ع) منسوب است كه:
اتزعم انك جرم صغير
و فيك انطوى العالم الاكبر
آيا گمان كردى جرم كوچكى هستى، در حالى كه در تو عالم اكبر بنهاده شده‏است .
انسان در عبوديت، خود واقعى خويش را مى‏يابد; ولى در ماديات به چيزى ديگرى، به جاى خود، مى‏رسد .
در زمين ديگران خانه مكن
كار خود كن كار بيگانه مكن
تا تو تن را چرب و شيرين مى‏دهى
گوهر جان را نيابى فربهى
تو به هر صورت كه آيى بيستى
كه منم اين والله اين تو نيستى
6 . انسان، با عبوديت آزاد مى‏شود; يعنى مى‏تواند در سير و صراط مستقيم مراحل تكامل را بدون مانع، و سريع و آسان، طى طريق كند .
حافظ از جود تو حاشا كه بگرداند روى
من از آن روز كه بند توام آزادم
آنانى كه خود را از مصرع عشق حقيقى رهانيدند، به دام دنيا دنى و پرستش آن گرفتار شدند .
7 . با عبوديت انسان بر خودش مسلط مى‏شود; لذا مى‏تواند افكارش را در كنترل خود در بياورد و از خواطر ناپسند جلوگيرى كند: «العبوديه جورة كنهها الربوبية; جوهر و گوهر عبوديت، ربوبيت و پرورگارى است‏» .
دنيا، جانوراان را اشباع مى‏كند; ولى انسان را نمى‏تواند اشباع كند; به همين دليل شخص هواپرست، به دنبال تنوع‏طلبى دائمى است و سرانجام هم اشباع نمى‏گردد و اگر هم اشباع گردد، اين اشباع كاذب است; زيرا به خواست فطرى و نفسانيش، وقعى ننهاده است .
در حديث قدسى آمده است: «يابن آدم خلقت الاشياء لا جلك و خلقتك لاجلى‏» ; اى فرزند آدم اشياء را براى تو خلق و تو را براى خودم خلق كردم‏» .
لذا چون انسان، خداپرست گردد، كمال قناعت و رضايت را در خود احساس مى‏كند و چون مطلوبش بى‏نهايت است، مثل و نظير ندارد تا عوض بشود . عشق و پرستش و نماز تا آنجا انسان را بالا مى‏برد كه جز رضا به قضاى الهى و تسليم در مقابل امر معشوق مطلق چيزى در ذهن و ذكرش نيست . وقتى تير زهرآلودى برسينه امام حسين (ع) مى‏نشيند مى‏فرمايد: «رضا بقضائك و تسليما لامرك و لامعبود سواك يا غياث المستغيثين; به تقديرت خشنودم و از فرمانت اطاعت مى‏كنم . هيچ معبودى جز تو نيست اى فريادرس فريادخواهان‏» .

[ملکوت* گامی تارهایی *]

8 . انسان به يارى صبر و نماز مى‏تواند در مقابل مشكلات فايق آيد: «واستعينوا بالصبر و الصلوة و انها لكبيرة الا على الخاشعين‏» [بقره/45] ; و از خداوند به وسيله صبر و نماز يارى بجوبيد كه نماز امرى بزرگ و دشوار است، مگر براى فروتنها (كه بسيار سهل و آسان است).
9 . نمازگزاران واقعى، وقتى در زمين به پستى برسند، به پستى تن در نمى‏دهند و جلوه عشق را در ميان مردم تعميق و گسترش مى‏دهند: الذين ان مكناهم فى الارض اقاموا الصلوة [حج/41] ; آنان (كه خداوند ياريشان مى‏كند) اگر در زمين، مكانت و اقتدار پيدا كنند، نماز به پا مى‏دارند .
10 . چنانچه كسى بتواند نمازهاى مستحبى، به ويژه نماز شب بخواند، خداوند در قيامت‏برايش پاداشهايى در نظر مى‏گيرد كه هيچ كسى حتى خود پيامبر ختمى (ص) هم نمى‏داند كه چيستند; تتجافا جنوبهم عن المضاجع . . . فلا تعلم نفس ما اخفى لهم من قرة اعين جزاء بما كانوا يعملون [سجده/16 و 17] ; پهلوهايشان از خوابگاهها جدا مى‏شود (شب بيدار مى‏شوند . .). هيچ كس نمى‏داند خداوند براى آنها از چشم روشنى‏ها چه مخفى داشته است (تا روز قيامت آشكار كند).
مرحوم طبرسى ذيل اين آيه، حديث‏بسيار جالبى را از پيامبر نقل مى‏كند: «و قد ورد فى الصحيح عن النبى (ص) انه قال ان الله يقول اعددت لعبادى الصالحين ما لا عين رات و لا اذن سمعت و لا خطر على قلب بشر . . .» [20] ; در حديث صحيح به نقل از پيامبر آمده‏است كه فرمود: «خداوند مى‏فرمايد: براى بندگان صالح خود چيزهايى آماده كردم كه آنها را چشمى نديده و گوشى نشنيده است و آنها به قلب احدى خطور نكرده است‏» .

6 . اقسام نماز

همچو كار در دنيا كه از روى ترس و فشار يا مزد و پاداش و يا محض عشق و علاقه است، نماز نيز ممكن است از بيم دوزخ يا ميل به بهشت و يا صرف حب و عشق الهى گزارده شود .
ابوعلى سينا در زمينه عبادت عارف مى‏نويسد: «تعبده له فقط لانه مستحق للعبادة و لانها نسبة شريفة اليه لا لرغبة اورهبة [21] ; تعبد و پرستش عارف براى اين است كه خداوند مستحق براى عبادت است; چرا كه عبادت سنخيت و رابطه (وجودى و) نسبت‏با شرافت (انسان) با اوست; نه از روى رغبت و ميل (براى پاداش) يا ترس (از عذاب).

7 . منابع

1 . مطهرى، مرتضى، حماسه حسينى، ج‏3، ص‏366 و ج‏1، ص 143

2 . حسينى طهرانى، علامه سيدمحمد حسين، روح مجرد، ص 570
3 . ابن‏سينا، اشارات و تنبيهات، ج‏3، ص 384
4 . آلندى، رنه، عشق، ترجمه جلال ستارى، نامه اول يوحنا، iii ، ص‏16
5 . ابن‏سينا، پيشين، ج‏3، ص 359
6 . مطهرى، مرتضى، جاذبه و دافعه على (ع)، ص 25، پاورقى .
7 . طباطبائى، الميزان فى تفسير القرآن، ذيل آيات .
8 . حسينى، پيشين، ص 167
9 . مطهرى، جاذبه و دافعه، ص 64
10 . طباطبائى، پيشين، ج‏1، ذيل آيه 165، سوره بقره .
11 . يعقوبى، احمد; تاريخ يعقوبى، ج‏2، ص‏365 .
12 . ابن‏سينا، پيشين، ج‏3، ص‏383 .
13 . مطهرى، پيشين، ص‏67- 66 .
14 . همان، ص‏78 .
15 . نهج البلاغه، خ‏107 .
16 . مطهرى، پيشين، ص‏75- 73 .
17 . همان، ص‏75 .
18 . طباطبائى، پيشين، ذيل آيه .
19 . نهج‏البلاغه/خ‏120 .
20 . طبرسى، مجمع البيان، ج‏8 و 7، ص 518 .
21 . ابن‏سينا، پيشين، ج‏3، ص 375 .

22 . پایگاه اطلاع رسانی دارلقرآن