روزه سلوک پرهیزکاران

[کنیز رقیه سادات]

[کنیز رقیه سادات]

سخن ناشر

روزه يكى از مهم ترين اعمال عبادى مسلمانان و يكى از واجبات دين مبين اسلام به شمار مى رود.
يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ اَلصِّيٰامُ كَمٰا كُتِبَ عَلَى اَلَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (1) اى كسانى كه ايمان آورده ايد، روزه بر شما نوشته و مقرّر شده است، همان گونه كه بر كسانى كه پيش از شما بودند، مقرّر شد؛ شايد پرهيزكارى كنيد.
همان طور كه هر عمل عبادى نتايجى در بر دارد، روزه نيز داراى فوائد فراوانى است كه با توجه به آيۀ شريفۀ فوق، مهم ترين آن فوائد، نائل شدن روزه دار به مقام تقوا و پرهيزكارى مى باشد. اما روزه اى مى تواند موجب نيل انسان به اين مقام شود كه علاوه بر صحّت فقهى، از حقيقت و كمال معنوى برخوردار بوده و داراى صحّت اخلاقى نيز باشد.
مجموعۀ حاضر كه در سه فصل تنظيم شده است، به تبيين شرايط و لوازم صحّت و كمال روزه در دو بُعد اخلاقى و فقهى مى پردازد.
ص: 1

---

1- . بقره / 183.
فصل اوّل كتاب شامل گزيدۀ بيانات اخلاقى مرجع عاليقدر حضرت آية الله العظمى مظاهرى مدّظلّه العالى» پيرامون اهميّت و اسرار روزه و فضائل ماه مبارك رمضان و شب هاى قدر مى باشد.
در فصل دوّم، احكام روزه - كه عيناً از چاپ دهم رسالۀ «توضيح المسائل» معظّم له استخراج گرديده است - بيان گرديده است.
فصل سوّم نيز سؤالات شرعى و استفتائات مربوط به روزه و پاسخ هاى حضرت آية الله العظمى مظاهرى مدّظلّه العالى» را در بر مى گيرد.
اميد آنكه ارائۀ اين كتاب، رضايت حضرت احديّت «جلّوعلا» را فراهم آورده و براى سير و سلوك پرهيزكاران مفيد و مؤثّر واقع شود.
در خاتمه از كليّۀ عزيزانى كه در تنظيم و آماده سازى اين كتاب ايفاى نقش نموده اند، خصوصاً از جناب حجت الاسلام آقاى رضا قاسمى كه در تحقيق و تنظيم اين اثر، نقش آفرينى كرده اند، تقدير و تشكّر مى گردد.
«انّه ولى ّ الهداية و التّوفيق»
مؤسّسه فرهنگى مطالعاتى الزّهراء (س)

[کنیز رقیه سادات]

فصل اوّل: گفتارهاى اخلاقى
اشاره

گفتار اوّل: اهميّت ماه مبارك رمضان

در روايتى از پيامبر اكرم (ص) وارد شده است كه:
إِنَّ لِرَبِّكُمْ فِي أَيَّامِ دَهْرِكُمْ نَفَحَاتٍ أَلَا فَتَعَرَّضُوا لَهَا(1)
خداوند متعال گاهى فرصت هايى را - و به تعبير روايت نسيم هايى را - در زندگى انسان قرار مى دهد كه انسان بايستى خود را در معرض اين نسيم ها قرار دهد و الاّ خسارتى مى بيند كه به آسانى قابل جبران نيست.
يكى از اين فرصت هاى مبارك، روزها و شب هاى ماه مبارك رمضان است. اين فرصت به اندازه اى مقدّس و با بركت است كه پيامبر اكرم (ص) در مورد آن فرمودند:
مردم، ماه خدا با بركت و رحمت و آمرزش به شما رو كرده است، ماهى است كه پيش خدا بهترين ماه است و روزهايش بهترين روزها و شب هايش بهترين شب ها و ساعاتش بهترين ساعات. آن ماهى است كه در آن دعوت شديد به ميهمانى خدا و اهل كرامت
ص: 5

---

1- . بحار الأنوار، ج 68، ص 221.
خداييد در آن. نفس هاى شما در آن تسبيح است و خواب شما در آن عبادت است. كردارتان در آن پذيرفته و دعايتان مستجاب. از خدا بخواهيد با نيات درست و دل هاى پاك كه شما را براى روزه در آن و خواندن قرآن موفق دارد. بدبخت آنكه از آمرزش خدا در اين ماه محروم گردد. به گرسنگى و تشنگى خود در آن گرسنگى و تشنگى روز قيامت را ياد كنيد و بر فقراء و مساكين خود صدقه دهيد و بزرگان خود را احترام كنيد و خردان را ترحم كنيد و صلۀ رحم كنيد و زبان ها نگه داريد و از آنچه خدا ديدنش را حلال نكرده، چشم بپوشيد و آنچه را از شنيدنش حلال نكرده، گوش ببنديد و بر يتيمان مردم مهر ورزيد تا بر يتيمان شما مهر ورزند و به خدا از گناهان خود توبه كنيد و در وقت نماز دست به دعا برداريد كه بهترين ساعت ها است. خدا در آن نظر لطف به بندگان خود دارد، به مناجات آنها پاسخ دهد و فرياد آنها را لبيك گويد و درخواست آنها را بدهد و دعاى آنها را مستجاب كند.
مردم، نفس شما گروى كردار شما است، آن را به استغفار رها كنيد. دوش شما از گناهان شما بار سنگينى دارد، به طول سجود آن را سبك كنيد و بدانيد كه خداى تعالى به عزّت خود قسم خورده كه نمازخوانان و ساجدان را عذاب نكند و آنها را روز قيامت به هراس دوزخ نيندازد.
مردم، هر كدام از شما يك روزه دار را افطار دهد، در اين ماه نزد خدا ثواب آزاد كردن بنده اى دارد و گناهان گذشته اش آمرزيده گردد.

[کنیز رقیه سادات]

.... مردم، هر كه در اين ماه خوش خلقى كند، جواز صراط او باشد در روزى كه همۀ قدم ها بلغزد. هر كه در آن تخفيف دهد بر مملوكان خود، خدا حسابش را تخفيف دهد و هر كه شر خود را باز دارد، خدا خشم خود را از او باز دارد روزى كه ملاقاتش كند و هر كه در آن يتيمى را گرامى دارد، خدا روز ملاقاتش او را گرامى دارد و هر كه در آن صلۀ رحم كند، روز ملاقات با او صله نمايد به رحمت خود و هر كه قطع رحم كند، خدا در روز ملاقاتش رحمت خود از او ببرد. هر كه نماز مستحبى بخواند، خدا برات آزادى از آتش برايش بنويسد و هر كه در آن واجبى ادا كند، ثواب كسى دارد كه هفتاد واجب در ماه هاى ديگر ادا كند و هر كه در آن بر من بسيار صلوات فرستد، خدا، روزى كه ميزان ها سبك است، ميزانش را سنگين كند. هر كه يك آيۀ قرآن در آن بخواند، چون كسى باشد كه در ماه هاى ديگر يك ختم قرآن بخواند.
مردم، درهاى بهشت در اين ماه گشوده. از خدا بخواهيد كه آنها را نبندد به روى شما. درهاى دوزخ در اين ماه بسته است، از پروردگار خود بخواهيد كه به روى شما آنها را نگشايد. شياطين در آن به بندند، از پروردگار خود بخواهيد كه ديگر آنها را بر شما مسلّط نكند.(1) در روايت ديگرى از پيامبر اكرم (ص) مى خوانيم:
ص: 7

---

1- . الأمالى (للصدوق)، ص 93.
مَنْ ذَكَرَنِي فَلَمْ يُصَلِّ عَلَيَّ فَقَدْ شَقِيَ وَ مَنْ أَدْرَكَ رَمَضَانَ فَلَمْ تُصِبْهُ الرَّحْمَةُ فَقَدْ شَقِيَ وَ مَنْ أَدْرَكَ أَبَوَاهُ أَوْ أَحَدَهُمَا فَلَمْ يَبَرَّ فَقَدْ شَقِي(1)
شقى است كسى كه نام مرا ببرد و بر من درود نفرستد. شقى است كسى كه ماه مبارك رمضان را درك كند و مشمول رحمت قرار نگيرد. شقى است كسى كه والدين خود يا يكى از آنان را درك كند، امّا به آنان احسان نكند.

[کنیز رقیه سادات]

و حقيقتاً چنين است. در اين ماه بندگان ميهمان خداوند متعال اند. معناى اين ميهمانى اين نيست كه خداوند شكم بندگان را سير مى كند؛ معنايش اين است كه بندگان مى توانند در اين ماه مبارك رشد معنوى پيدا كنند و روزه، دعا، راز و نياز با خداوند و ساير عبادات در اين ماه، موجب رشد معنوى شده و روز به روز آنان را به سازندگى روح، ريشه كن كردن صفات رذيله و غرس درخت فضائل به جاى آن، نزديك سازد. غنيمت شمردن اين فرصت مبارك، انسان را به مقام قرب الهى مى رساند. فرصت كم نظير شب هاى قدر، براى پيشرفت سير و سلوك، بسيار مفيد است. بندگان مى توانند با استفاده از اين ماه مبارك، بر نفس امّاره مسلط شوند و به جاى اينكه خادم نفس اماره باشند، آن را تابع خود كنند. در اين صورت، دنيا و آخرت آنان تأمين خواهد شد.
اما توجّه به اين نكته ضرورى است كه براى رسيدن به اين مقامات، صرف اجتناب از مبطلات فقهى، كافى نيست. آنچه در رساله هاى عمليّۀ مراجع معظّم تقليد آمده، شرايط صحت روزه است و روزۀ صحيح با روزۀ مقبول فاصلۀ زيادى دارد. روزۀ صحيح آن است كه قضا و كفاره را ساقط مى كند، اما روزۀ مقبول، علاوه
ص: 8

---

1- . جامع الأخبار، ص 59.
بر شرايط صحت روزه، به امور ديگرى نيز نيازمند است. از جمله اينكه تمامى اعضاء و جوارح انسان بايد روزه باشند. چشم او به نامحرم نگاه نكند، گوش او شنوندۀ غنا و غيبت نباشد، زبان او گويندۀ غيبت و تهمت نباشد. روزه اى كه با اين امور همراه است، اگر چه قضا و كفاره ندارد، امّا روزه اى نيست كه پروردگار عالم آن را بپذيرد، روزه اى نيست كه وقتى روزه دار هنگام افطار مى گويد: «اللهم لك صمت»، ملائكه گفتۀ او را تصديق كنند.

[کنیز رقیه سادات]

علاوه بر اين، انسان آرام آرام بايد به جايى برسد كه دل او نيز روزه باشد؛ يعنى غير خدا را وارد آن نكند و تمام توجه انسان به ذات بارى تعالى باشد.
و بهشت براى چنين روزه اى كم است؛ پاداش اين روزه ذات خداوند متعال است و چه سعادتى بالاتر از اين كه چنين پاداشى نتيجۀ عمل انسان باشد. و در تمام عالم وجود، تنها قلب انسان مؤمن است كه ظرفيت چنين پاداشى را دارد. در حديثى قدسى چنين آمده:
لا يَسَعُنِي أرضِي وَ لا سَمَائِي وَ لكِن يَسَعُنى قَلبُ عَبدِي المُؤمِنِ (1)
زمين و آسمان وسعت مرا ندارند. تنها قلب بندۀ مؤمنم است كه مى تواند مرا در خود جاى دهد.
و معناى ميهمانى خداوند تبارك و تعالى همين است. انسان نبايد در اين ميهمانى به كمتر از اين راضى شود وگرنه باخته است.
اگر كسى توجه كند كه ارزش و قدر او تا چه اندازه است و به كجاها مى تواند برسد، از فرصت هايى نظير ماه مبارك رمضان، نهايت استفاده را خواهد برد. ديگر به روزه اى كه در رساله ها شرايطش را نوشته اند، اكتفا نخواهد كرد، بلكه تمام وجود
ص: 9

---

1- . عوالى اللآلى، ج 4، ص 7.
او روزه دار خواهد بود. و چنين روزه اى است كه انسان را به كمال حقيقى خويش نزديك مى سازد. مهم آن است كه در اين ماه مبارك و به تدريج در ماه هاى ديگر، عالم را محضر خدا ببيند و در محضر خدا ادب حضور را رعايت كند. در اين صورت است كه در همين دنيا، مصداق آيۀ شريفه وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نٰاضِرَةٌ إِلىٰ رَبِّهٰا نٰاظِرَةٌ (1) خواهد شد.
خلاصۀ مطلب تا اينجا آنكه اولاً، همه بايد از اينكه لياقت حضور در اين ميهمانى را به دست آورده اند، بسيار خوشحال باشند.
ثانياً مؤمنين بايد تلاش كنند كه در اين ماه بيش از پيش اهل توجه باشند. خداى ناكرده، آن طور نشود كه اين ماه بر كسى بگذرد و قدمى به جلو نرفته باشد. البته اين توجه در تمامى روزهاى سال لازم است.

[کنیز رقیه سادات]

امام صادق (ع) در روايتى مى فرمايند:

مَنِ اسْتَوَى يَوْمَاهُ فَهُوَ مَغْبُونٌ وَ مَنْ كَانَ آخِرُ يَوْمَيْهِ خَيْرَهُمَا فَهُوَ مَغْبُوطٌ وَ مَنْ كَانَ آخِرُ يَوْمَيْهِ شَرَّهُمَا فَهُوَ مَلْعُونٌ وَ مَنْ لَمْ يَرَ الزِّيَادَةَ فِى نَفْسِهِ فَهُوَ إِلَى النُّقْصَانِ وَ مَنْ كَانَ إِلَى النُّقْصَانِ فَالْمَوْتُ خَيْرٌ لَهُ مِنَ الْحَيَاةِ (2)
هر كس دو روزش با يكديگر برابر باشد، مغبون است. هر كس روز دومش نيكوتر از روز اول باشد، مورد غبطۀ ديگران است. هر كس دومين روزش بدتر باشد، ملعون است. هر كس در خود افزايشى نبيند، در حال كاهش است و هر كس رو به كاهش باشد، مرگ براى او بهتر از زندگى است.
ص: 10

---

1- . قيامة / 22 و 23.
2- . وسائل الشيعة، ج 16، ص 94.
و ثالثاً روزه دار بايد علاوه بر اجراى دستورات فقهى، به آنچه علماى علم اخلاق فرموده اند، نيز عمل نمايد تا روزۀ او مورد قبول خداوند متعال قرار گيرد. مهم ترين شرط قبول روزه و بهترين عمل در اين ماه، اجتناب از گناه است.
أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ فِي هَذَا الشَّهْرِ الْوَرَعُ عَنْ مَحَارِمِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ (1)
بهترين عمل در اين ماه اجتناب از محارم الهى است.

[کنیز رقیه سادات]

همچنين رسول اكرم (ص) وقتى در خصوص فضيلت ماه مبارك رمضان سخن به ميان مى آورند، متذكّر اين مطلب مى شوند كه تا جايى خواب و ديگر اعمال روزه دار عبادت به حساب مى آيد كه گناه نكرده باشد:
الصَّائِم فِي عِبَادَة الله وَ إن كَانَ نَائِماً عَلَى فِرَاشه، مَا لَم يَغتَب مُسلِماً(2)
روزه دار در حال عبادت خداوند است، اگر چه در بستر خويش خوابيده باشد، مادامى كه از مسلمانى غيبت نكند.
بنابراين، يكى از شروط قبولى روزه، حفظ حقوق اجتماعى ساير مسلمانان است و اينكه در روايات آمده تمام اعمال و حركات روزه داران حتى خواب در اين ماه به حكم عبادت پروردگار است در صورتى خواهد بود كه وى از غيبت، تهمت، دروغ و شايعه پراكنى و ديگر محرمات اجتناب ورزيده باشد.
نكتۀ چهارم، لزوم اهتمام به دعا و راز و نياز با خداوند متعال در اين ماه شريف است. بزرگان دين نام دعا را «كلام صاعد» گذاشته اند، در مقابل قرآن كه «كلام نازل» است؛ يعنى دعا كلامى است كه از طرف بنده به محضر ربوبى حضرت حق بالا مى رود و چه افتخارى بالاتر از اين كه بنده بتواند هم كلام خداى خويش شود.
ص: 11

---

1- . الأمالى (للصدوق)، ص 95.
2- . الكافي، ج 4، ص 64.
اهميّت دادن به قرائت قرآن هم در اين ماه مبارك ضرورى است. بسيارى از بزرگان در اين ماه، هر سه روز يك دور قرآن را ختم مى كرده اند. برخى تصور مى كنندكه اين گونه انس با قرآن داشتن سخت است، ولى بايد بدانند كه براى عاشق ساعت ها مكالمه با معشوق، يك لحظه مى نمايد.
و نكتۀ آخر، ارتباط با مسجد و روحانيت است كه متأسفانه در جامعۀ امروز، بسيار كم رنگ شده است. از بزرگ ترين بلاهاست كه لذت و حلاوت ارتباط با منبر و محراب از مردم گرفته شده است.

[کنیز رقیه سادات]

پيامبر اكرم (ص) مى فرمايند:

سَيَأْتِي زَمَانٌ عَلَى أُمَّتِي يَفِرُّونَ مِنَ الْعُلَمَاءِ كَمَا يَفِرُّ الْغَنَمُ عَنِ الذِّئْبِ ابْتَلَاهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ الْأَوَّلُ يَرْفَعُ الْبَرَكَةَ مِنْ أَمْوَالِهِمْ وَ الثَّانِي سَلَّطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ سُلْطَاناً جَائِراً وَ الثَّالِثُ يَخْرُجُونَ مِنَ الدُّنْيَا بِلَا إِيمَانٍ (1)
روزگارى بر امّت من خواهد آمد كه از علماء، آن گونه كه گوسفندان از گرگ فرار مى كنند، مى گريزند. وقتى چنين شد، خداوند متعال، آنان را به سه بلا گرفتار مى سازد: اول آنكه بركت را از اموالشان مى گيرد. دوم، افرادى ستمكار بر آنان مسلط مى كند و سوم آنكه از دنيا بدون ايمان خارج مى شوند.
ص: 12

---

1- . جامع الأخبار، ص 130.

[کنیز رقیه سادات]

گفتار دوّم: روزه
اشاره
از جمله پايه هاى اساسى دين مبين اسلام روزه است و بعد از نماز، مهم ترين دستور عبادى در اين دين مقدس محسوب مى شود. روزه، هم از نظر فردى و تهذيب نفس و هم از نظر اجتماعى و جامعه سازى داراى آثار مادى و معنوى بسيار مهمى است.
«صوم» در لغت به معناى خوددارى است و در اصطلاح شرعى آن است كه مسلمانان در ماه مبارك رمضان از اول اذان صبح تا مغرب، از خوردن، آشاميدن و انجام دادن كارهاى ديگرى كه شرع مقدس تعيين كرده است، اجتناب ورزند.
روزه در ميان اديان مختلف جهان به صورت هاى گوناگون وجود دارد. در اسلام نيز بر عموم مكلفان، در صورت نداشتن عذرى واجب است كه يك ماه از سال را روزه بگيرند. اگر كسى به دليل داشتن عذر شرعى نتواند در ماه رمضان روزه بگيرد، فقط قضاى آن روزه ها بر او واجب مى شود. اما اگر شخصى از روى عمد حتى يك روز از ماه مبارك رمضان را روزه نگيرد، علاوه بر قضا، كفاره نيز بر او
ص: 13
واجب مى شود. مجازات روزه نگرفتن در اسلام خيلى سنگين است و از اين مجازات معلوم مى شود كه روزه در مكتب اسلام از اهميّت زيادى برخوردار است.

در حديث معراج آمده است كه پيامبراكرم (ص) از خداوند متعال سؤال كرد: اى پروردگار من، ميراث روزه چيست ؟
خداوند فرمود: روزه حكمت را به ارث مى گذارد و حكمت، معرفت را و معرفت، يقين را؛ پس چون بنده به يقين نائل شود، سختى و آسايش زندگى براى او تفاوتى ندارد(1).