فخر فروشی پرچمدارجاهلیت

[عاشورا* خادمه چشم براه گل نرگس*]

فخر فروشی پرچمدارجاهلیت(1)

فخر فروشی، همواره بلای جان انسان و جامعه بوده است. رسیدن به قله های كمال، خواسته و آرزوی همگان است و تك تك افراد می كوشند كه به اوجِ ارجمندی برسند.
بدیهی است رسیدن به اوج عظمت واقعی و یا به مرحله ای از آن، بسیار دشوار است؛ زیرا با درون و برون انسان و دل و جان او سر و كار دارد و باید فضائل، ریشه در جان بدوانند و تا آخر ما را همراهی كنند. قرآن كریم نیز بر پیمودن راه تكامل تأیید و تأكید دارد و می فرماید: «سابِقُوا إلی مَغْفِرَةٍ مِن رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَالاَْرْضِ»؛(. حدید/21 ) «برای رسیدن به مغفرتی از پروردگارتان و بهشتی كه پهنایش چون پهنای آسمان و زمین است از هم دیگر سبقت بگیرید.»....

و این میل به ارجمند شدن، در همه انسانها هست، حتی در كسانی كه به بیراهه یا كژ راهه می روند، یا انسان را در حدّ حیوان، و یا محدود به این چند روز می دانند، یا همت و اراده خودسازی و پیمودن سربالایی و سختیهای قله افتخار را ندارند. اینان اگر از حقیقت خالی باشند، از فخرفروشی و خود برتربینی، كوتاه نمی آیند و بدین علت همواره تنور تفاخر داغ است.
این مبحث كه چرا پس از دو سه دهه از نهضت مقدس اسلامی، جامعه ما در سراشیبی سقوط اخلاقی و ارزشی قرار گرفته؛ به گونه ای كه بسیاری از مردم راهی را می روند كه از میدان ارزشهای انقلاب جداست و این كه چرا پول ارزش درجه اول شد و به مسخ فضیلتها انجامید، گسترده دامن است و «آسوده شبی خواهد و خوش مهتابی.»
تنها به این اشاره، بسنده می كنیم كه خیابان فرعی تفاخر كه فرو ریزنده فضیلت هاست از همین میدان منشعب می شود.
خانه از پای بست ویران است خواجه در بندِ نقش ایوان است
عجیب اینكه این دام خودنمایی و خودپسندی سر راه خوبان نیز گسترده شده است. از اینرو، امام سجاد علیه السلام در دعای مكارم الاخلاق از خدا «معالی اخلاق» می طلبد. و بلافاصله توفیق مصونیت از تفاخر را مطرح می فرماید:
«وَهَبْ لی مَعالَی الاْءَخْلاقِ وَاعْصِمْنی مِنَ الْفَخْرِ؛(صحیفه سجادیه، دعای 20) مكارم و محاسن اخلاقی را به من بده و مرا از فخرفروشی مصون دار!»
از آنجا كه صفات والا ممكن است زمینه ای باشد برای شهرت و قهرمان شدن و در نتیجه به خود بالیدن، امام علیه السلام این خطر را مطرح فرموده است. از طرفی، فخرفروشی همانند بمبی، پایه های فضائل را ویران می كند، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در این باره هشدار می دهد ومی فرمایند:
«آفَةُ الْحَسَبِ الاْءِفْتِخارُ؛(الكافی، ج2، ) آفت شرافتهای انسانی، فخرفروشی است.»

[عاشورا* خادمه چشم براه گل نرگس*]

زشتی خودستایی
امام علی علیه السلام می فرماید: «اَلاْءِفْتِخارُ مِنْ صِغَرِ الاْءَقْدارِ؛(غررالحكم، ص307، ) فخرفروشی از فرومایگی است.»

و نیزدرکلام دیگری چنین می فرمایند:
«لا حُمْق أَعْظَمُ مِنَ الْفَخْرِ؛(غررالحكم ص311، ح7185.)
حماقتی بزرگ تر از مباهات و به خود بالیدن نیست.»

معمولا پول خرد و سكّه، زیاد سر و صدا دارد، ولی اوراق بهادار و پولهای كاغذی بی صدا هستند. همچنین وقتی مرغ یك تخم می گذارد، مدتی داد و فریاد به راه می اندازد، اما درّ و گوهر در درون حیوانات دریایی همچون صدف، بی سر و صدا است. یك مشك یا ظرف پر از مایعات بی صداست، در حالی كه اگر اندكی در آن باشد پرصدا خواهد شد.

امام سجاد(علیه السلام) می فرماید: «عَجَبا لِلْمُتَكَبِّرِ الْفَخُورِ الَّذی كانَ بِالاْءَمْسِ نُطْفَةً ثُمَّ هُوَ غَدا جِیفَةٌ؛( الكافی، ج2، ) شگفتا از متكبر فخر فروش كه دیروز نطفه ای بود و فردا مرداری خواهد بود.»

هرگاه پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ناچار می شد خود را معرفی كند تا مردم بشناسند و ایمان آورند، به هیچ وجه خودستایی و فخرفروشی نمی كرد و مثلا می فرمود: «أَنَا سَیِّدُ وُلْدِ آدَمَ وَلا فَخْرَ؛( تلخیص الریاض، ج2،) من سرور فرزندان آدمم و قصد فخرفروشی نیست.»

ارزشهای موهوم
دستمایه های فخرفروشی دوگونه می تواند باشد: یا ارزشهای واقعی است مثل: ایمان، تقوا، علم، جهاد، ایثار و یا ارزش نماهای جاهلی كه در حقیقت جز موهومات و خیال پردازیها چیزی نیستند، خواه جاهلیت قدیم یا جدید.

تفاخر در هر دو بخش بد است، ولی در موهومات، زشت تر می باشد.
نمونه هایی از خودستایی جاهلی و موهوم
نژادپرستی

گیرم پدر تو بود فاضل از فضل پدر تو را چه حاصل

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله هنگام فتح مكه فرمودند: «خدای تبارك و تعالی با اسلام، نخوت جاهلیت و نازِش به پدران و خاندانهای جاهلی را از شما زدود.

ای مردم! شما از آدم هستید و آدم از گل آفریده شد. بدانید كه امروز، بهترین شما نزد خدا و گرامی ترین شما در پیشگاه او پرهیزگارترین و فرمانبردارترین شما از اوست. بدانید كه عربیّت به پدری نیست كه (شما را) به دنیا می آورد. بلكه عربیت یك زبان است كه با آن سخن گفته می شود.

پس اگر عمل هر كس او را به بهشت و رضوان اللّه نرساند، شرافت خانوادگی اش او را نخواهد رساند.»(بحارالانوار، ج73، )
مجله مبلغان شماره58.

[عاشورا* خادمه چشم براه گل نرگس*]

فخر فروشی پرچمدارجاهلیت(2)

نیز حضرت رسول صلی الله علیه و آله تهدید می فرمود: «لَیَنْتَهِیَنَّ أقْوامٌ یَفْتَخِرُونَ بِآبائِهِمْ الَّذینَ ماتُوا، إنَّما هُمْ فَحْمُ جَهَنَّمَ؛(میزان الحکمه باب ترغیب) آنانی كه به پدرانِ مرده خود فخر می فروشند، از این كار دست بردارند، آنان در حقیقت ذغال جهنم اند.» و سپس ادامه می دهد: «خداوند نخوتها و فخرفروشیهای خاندانی جاهلیت را از شما برداشته است. اكنون تنها دسته بندی كه وجود دارد، یا مؤمن پرهیزكار است یا فاجر بدبخت. مردم همگی فرزندان آدم هستند و آدم از خاك آفریده شده است.»(میزان الحکمه باب ترغیب)
عقبه به امام باقر علیه السلام عرض كرد: من عُقْبَةِ بنِ بَشیرِ اسدی هستم و در طایفه خویش حسب و شرافت انبوهی دارم. حضرت فرمودند:.......
«ما تَمُنَّ عَلَیْنا بِحَسَبِكَ إِنَّ اللّه َ رَفَعَ بِالاْءیمانِ مَنْ كانَ النّاسُ یُسَمُّونَهُ وَضیعا إذا كانَ مُؤْمِنا وَوَضَعَ بِالْكُفْرِ مَنْ كانَ النّاسُ یُسَمُّونَهُ شَریفا إِذا كانَ كافِرا فَلَیْسَ لاِءَحَدٍ فَضْلٌ عَلی أَحَدٍ إلاّ بِالتَّقْوی؛(الکافی جلد2) با شرافت خاندانی خویش بر ما منت منه؛ زیرا كه خداوند به بركت ایمان، ارجمند ساخت كسانی را كه مردم آنان را فرودست می دانستند. و به ننگ كفر، زمین زد كسانی را كه مردم آنان را شریف می شمردند. بنابراین، امروزه برای هیچ كس فضیلتی نیست، مگر به پارسایی.»و نیز امام باقر علیه السلام فرمودند: «ثَلاثَةٌ مِنْ عَمَلِ الْجاهِلیَّةِ: الْفَخْرُ بِالاْءَنْسابِ وَالطَّعْنُ فی الاْءَحسابِ وَالاِْسْتِسْقاءُ بِالاْءَنْواءِ؛(معانی الاخبار) سه خصلت، از برنامه های دوران جاهلیت مانده است: نازیدن به تبار، عیب تراشی بر نژادها، و درخواست باران از ستارگان.»
و امام علی علیه السلام فرمودند: «اَلْمُفْتَخِرُ بِنَفْسِهِ أَشْرَفُ مِنَ الْمُفْتَخِرِ بِأَبیهِ؛(بحارجلد78) نازنده به خویش، برتر است از آن كه به پدرش می بالد.»
همچنین امام صادق علیه السلام فرمودند: «مردی خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد و عرض كرد: ای رسول خدا! من فلانی پسر فلانی هستم. او نُه پشت خود را برشمرد، رسول خدا صلی الله علیه و آله به او فرمود: تو دهمین نفر آنان، در دوزخ هستی.»(کافی جلد2)
روایت است كه روزی سلمان فارسی وارد مسجد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله شد. مسلمانان او را تعظیم و تكریم كردند و در صدر مجلس نشاندند؛ به این دلیل كه سابقه و حق بزرگی بر مسلمانان و جایگاه ویژه ای نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله داشت و به جهت بزرگداشت ریش سفید و پیشكسوتی او. ناگاه عمر وارد شد و به او نگریست و گفت: این عجمی كه بالادست عرب نشسته است، كیست؟
آن گاه پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بالای منبر رفت و خطبه خواند و فرمود: «...إنَّ النّاسَ مِن عَهْدِ آدَمَ إلی یَوْمِنَا هَذا مِثْلُ أسْنانِ الْمُشْطِ، لا فَضْلَ لِلْعَرَبِیّ عَلَی الْعَجَمی، وَلا لِلاْءَحْمَرِ عَلَی الاْءَسْوَدِ إلاَّ بِالتَّقْوی؛(الاختصاص شیخ مفید) براستی كه همه مردم از زمان آدم تا امروز بسان دندانه های شانه یكسان اند؛ هیچ برتری برای عربی نسبت به عجمی و برای سرخپوست نسبت به سیاهپوست نیست، جز به تقوا.» و بعد فرمودند: «سلمان اقیانوس بی كران و گنج بی پایان است. سلمان از ما اهل بیت است و سرچشمه آب گوارایی است كه حكمت می فشاند و برهان می بخشاید.»(الاختصاص شیخ مفید)
كثرت افراد و اموال
مردم نادان دوران جاهلی به سختی گرفتار مباهات بودند و به تعداد افراد قبیله و یا به مال و ثروتِ سرشار خود تفاخر می كردند. كار به جایی رسید كه دو قبیله، افراد خود را سرشماری كردند و تعداد جمعیت یكی از آن دو بیشتر شد. قبیله كمتر گفت: باید زنده و مرده هر قبیله را با هم بشماریم. به قبرستان رفتند و مردگان را شمردند كه روشن شود عدد كدام یك بیش تر است. قرآن در مقام توبیخ آنان فرمود: «اَلْهیكُمُ التَّكاثُرُ حَتّی زُرْتُمْ الْمَقابِرَ»؛(تکاثر 1/2) «تفاخر به بیش تر داشتن، شما را غافل ساخت تا كارتان ـ و پایتان ـ به گورستان رسید.»
دو نفر به نیاكان خویش می بالیدند و می نازیدند. حضرت علی علیه السلام فرمودند: «أتفْتَخِرُونَ بِأَجْسادٍ بالِیَةٍ وَأَرْواحٍ فیِ النّارِ...؛(علل الشرایع) آیا به پیكرهای پوسیده و روحهایی كه در آتش اند، به همدیگر فخرفروشی می كنید؟»
و نیز فرمود: «آیا به گورهای پدرانشان افتخار می كنند؟ یا به زیادی شمار نابودشدگان خود، به همدیگر می نازند؟... و اگر مردگان مایه عبرت باشند، شایسته تر است تا باعث تفاخر.»(میزان الحکمه)

مجله مبلغان شماره58