عفاف زن در متون مقدس

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

هرچند تاریخ و پیشینه حجاب و پوشش کنونی زنان مسلمان، به سدههای آغازین اسلام باز میگردد، اما به سادگی میتوان مدعی شد که حجاب مختص آیین مسلمانان و حتی طرفداران ادیان دیگر نیست؛ زیرا لباس و پوشش، طبیعی‌ترین نیاز هر انسانی است؛ به‌ویژه زنان که از رهگذر آن می‌توانند خود را از آسیب‌های اجتماعی نیز حفظ کنند.
پوشش بدن و اندام، یکی از امتیازات مهم و ویژه انسان‌ است. همچنین برخی از دانشمندان «حیای طبیعی» و«عفت رفتاری» را در انسان و به‌ویژه در زنان، فطری دانسته و آن را لازمة حیات جمعی شمرده‌اند.1 به چند دلیل جسمی و روحی، پوشش مناسب برای همه انسان‌ها ضروری است:

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

1. راست‌قامت بودن انسان، او را از هرگونه ستر و حجاب طبیعی محروم کرده است؛
2. میل جنسی در انسان، بر خلاف حیوانات، دائمی است و اختصاص به فصل یا دوره خاصی ندارد؛
3. نیازهای جنسی انسان، به‌ویژه مردان به‌گونه‌ای است که زمینه را برای تنوع‌طلبی و اکتفانکردن به یک همسر فراهم می‌کند؛
4. تمایلات جنسی در انسان‌ها با نگاه آغاز می‌گردد و جز ناتوانی مطلق، پایانی ندارد؛
5. آنچه زن و مرد را به یکدیگر متمایل می‌کند، غیر از نیاز جنسی، عطش روحی است. رفع عطش روحی بسیار دشوارتر از پاسخگویی به نیاز جنسی است. حجاب و پوشش کامل، این عطش را فروکش می‌کند؛2
6. برهنگی، هماره در تاریخ بشری (جز در برخی جوامع معاصر) ناهنجاری و خلاف طبع آدمی محسوب می‌شده است. قرآن مجید نیز برهنگی را دام شیطان خوانده است.3‌غریزی و فطری بودن پوشش، موجب شده است که به اصل مهمی در همه ادیان الهی و حتی غیر آسمانی تبدیل شود.

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

​

دلایل دیگری نیز وجود دارد که همگی پوشش مناسب و شهوت‌شکن را در میان انسان‌ها ضروری می‌کند. بدین رو است که تقریبا هیچ آیین و دین یا مرامی را نمی‌توان یافت که به نوعی به پوشش زنان حساس نباشد و برنامه‌ای برای آن نریخته باشد. خداوند سبحان در سوره اعراف، آیه 26، لباس را زینت و از آیات خود می‌خواند. در همه ادیان دیگر نیز کمابیش به پوشش و نوع آن توجه شده است.
در عصر حاضر توجه ویژه و نگاه هوشمندانه به مسأله پوشش، از ضروریات زندگی دینمدارانه در قرن مدرنیته است. باید آموخت و به دیگران نیز خاطرنشان کرد که حجاب حکمی کلیشه ای و متفرقه نیست؛ بلکه ضامن کیان و عفت زنان و موجب طمأنینه در مردان است. در چند دهه گذشته، بسیاری کوشیده‌اند که از منفی‌ترین زوایا به این الزام شرعی بنگرند و تأثیرات بسیار مثبت آن را نبینند. شاید اگر زنان مسلمان و حتی غیر مسلمان، اندکی از پیامدهای مبارک این تحفظ طبیعی را بیش از پیش بدانند، برخوردهای جانبدارنه‌تری با آن بکنند.اگر به این حکم آیینی، از منظری دیگر بنگریم، به معنویت نهفته در ورای این پرده عفت‌خیز و نیاز دستگاه فطری زنان را به پوشیدگی بهتر درک کنیم. بعد از چند دهه دریده شدن حجاب وعفاف زنان،و زنان عصر حاضر دریافته اند که راهی برای بازپس‌گیری حقوق از دست رفته خود ندارند، جز طریقی غیر از آنچه تاکنون پیموده‌اند. اگر نگوییم حجاب تنها وسیله حفاظت از عفت است، باید بپذیریم که بهترین و برترین آنها است.

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

روت ترنر ویل کاکس طی یک بررسی پنج هزار ساله از پوشاک زنان و مردان، نوع پوششی را که در طی این تاریخ طولانی از لباس زنان ارائه می دهد، آن است که از ابتدا تا آغاز قرن نوزده عموماً لباس زنان بلند و کاملاً پوشیده بوده است. فرهنگ، محیط اجتماعی، شرایط جغرافیایی، تمدن و آداب و رسوم ملل مختلف فقط عاملی برای تغییر شکل ظاهری و نحوه تزیین ستر و پوشش آنان است و الا نوع پوشیده بودن کل بدن در بانوان یکسان بوده و عموماً تمام بدن با منسوجات و پارچه پوشیده می شده است. اما پس از انقلاب فرانسه و انگلستان، شاهد تغییراتی کلی و اساسی در نوع پوشش زنان در اروپا هستیم؛ به طوری که لباس پوشیدگی خود را در نواحی سینه، دستها و ساق پاها ازدست می دهد و حتی شکل و نوع تزیینات آن نیز کاملاً تغییر می‌کند.4

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

​

حجاب پرده دار عفاف

«حجاب»و «عفاف»هردو در اصل به معنای منع و امتناع است. حجاب (hijab) که جمع آن حجب(hujub) است، به معنی پوشش، چادر، پرده، چادر زنان، نقاب، روبند، روپوش، حایل و حاجز و هرگونه پرده یا وسیله جداسازی است.5 شاید عرفی ترین و ساده ترین تعریف حجاب همان منع و بازداری است؛ با این تفاوت که منع و بازداری در حجاب،مربوط به ظاهر است، ولی منع و بازداری در عفاف مربوط به باطن و درون است.

گرچه جامعه کنونی بشر نیازمند عفاف عمومی و مراعات هنجارهای انسانی و دینی است، اما نباید غافل شد که عفت، فلسفه و علت وجودی حجاب است. بدین رو نباید یکی را بدون دیگری خواست یا در پی بود.

از مهم ترین و مستدل ترین ادله پوشیدگی زن، حفظ سلامت روانی اجتماع است؛ سازمان بهداشت جهانی سلامت روان را چنین تعریف می کند:

سلامت فکر و روان عبارت است ازقابلیت ارتباط موزون و هماهنگ با دیگران، تغییر و اصلاح محیط فردی و اجتماعی، و حل تضادها و تمایلات شخصی به طور منطقی، عادلانه و مناسب.6

بدین جهت مهم ترین دلیل پوشش زن حضور عفیفانه او در اجتماع است تا سلامت خود و جامعه را پی ریزی نموده از حرکات بیمارگونه اجتماع به سمت روان‌پریشی جلوگیری نماید‌. پیش گرفتن راه اعتدال و عدول نکردن از اصول آن عامل تضمین سلامت روانی جامعه خواهد بود.چنانکه قرآن حریم عفاف و ایجاد پرده بین زن و مرد را نخستین حرکت سامان بخش و سلامت آفرین اجتماع می داند و می فرماید:

والذین‌هم‌لفروجهم‌حافظو� �.الاعلی‌ازواجهم‌او‌ما‌م لکت‌ایمانهم‌فانهم‌غیر‌م لومین(مؤمنون،23 / 5ـ6)

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

​

لذا حدود و ثغور حجاب بر اساس این تعریف در مواردی محدود و معدود از حکم حجاب خارج می‌شود، چنانکه خداوند می‌فرماید:

1. والقواعد من النساء اللاتی لا یرجون نکاحا فلیس علیهن جناح ان یضعن ثیابهن غیر متبرجات بزینه و ان یستعففن خیرلهن و الله سمیع علیم.(نور،60/24)

و بازنشستگان از زنانی که امید آمیزش ندارند پس نیست بر ایشان پروایی که بگذارند جامه‌های خود را تا آشکار کنند زیوری را و عفت جویند بهتر است برای ایشان و خداست شنوای دانا.

2. ... و لا یبدین زینتهن الا لبعولتهن او ابائهن ... او التابعین غیر اولی الأربه من الرجال(نور31/)

آیه دلالت بر برداشتن حکم وجوب حجاب زنان در برابر مردانی می کند که بواسطه پیری و ضعف یا بیماری، میل جنسی در آنان وجود ندارد.

3. در ادامه آیه 31 سوره نور به سومین مورد از برداشتن حجاب اشاره کرده می فرماید: او الطفل الذین لم یظهروا علی عورات النساء،و نپوشانند خود را از کودکانی که چیره نشده اند بر عورت های زنان. یعنی زنان در برابر پسرانی که هنوز غرایز جنسی در آنان پا نگرفته و دیدن زنان میلی را در آنان بر نمی انگیزد‌ می توانند حجاب خود را بردارند.

بنابراین قوانین حجاب در اسلام هم با فطرت عفیفانه زنان همخوانی دارد و هم دیدگاه‌های خشک و متعصبانة برخی آیین‌های بی‌بنیان را برنمی‌تابدد و این خود از امتیازات بارز این دین جهان گستر است که همواره علاوه بر آرامش روانی اجتماع، به رشد روانی و عاطفی فردی نیز توجه دارد.

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

حجاب قرآنی

اگر قرآن بزرگ را در برابر همه اعصار و ادوار تاریخ بشری قرار دهیم، همه زوایا و جوانب آن جستنی و پژوهیدنی است. درقرآن برای تشریع حجاب و حدود آن، آیاتی‌چند وجود دارد که به برخی از آنها اشاره می‌کنیم.
خداوند سبحان در آیه 59 سوره احزاب می‌فرماید:
‌یا ایهاالنبی قل لازواجک و بناتک و نساءالمؤمنین یدنین علیهن من جلابیبهن ذلک ادنی ان یعرفن فلا یؤذین و کان الله غفورا رحیما؛
ای پیامبر، به زنان و دخترانت و نیز به زنان مؤمن بگو خود را بپوشانند تا شناخته نشوند و آزار نبینند. و خداوند بخشنده مهربان است.
«جَلاب»که در این آیه شریفه آمده است، به معنای پوشش سراسری است. مرحوم امین‌الاسلام طبرسی در ذیل این آیه می‌نویسد:
جَلباب، عبارت از روسری بلندی است که هنگام خروج از خانه، زنان به وسیله آن سر و صورت خود را می‌پوشانند.... مقصود این است که با روپوشی که زن بر تن می‌کند، محل گریبان و گردن را بپوشاند.7
اکثر لغت‌شناسان، جلباب را چیزی شبیه به چادر معنا کرده‌اند.8 در آیه بالا، کلمات دیگری نیز به‌کار رفته است (مانند «جیب»و «خمار«) که تحقیق در آنها نشان می‌دهد که قرآن چه اندازه در تبیین حدود حجاب زنان، دقیق و جامع سخن گفته است.9 از سیاق و روح این آیه شریفه می‌توان دریافت که بخش مهمی از امنیت روحی و اجتماعی زنان و ایمنی از آزار ناکسان، در گرو پوشاندن بیشتر خود از نامحرمان است.

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

​

نیز در سوره نور به ‌تفصیل درباره‌ حجاب و حرمت نگاه به نامحرمان سخن به میان آمده است.

قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یغُضوا مِنْ أَبْصرِهِمْ وَ یحْفَظوا فُرُوجَهُمْ ذَلِک أَزْکی لهَُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِیرُ بِمَا یصنَعُونَ(30) وَ قُل لِّلْمُؤْمِنَتِ یغْضضنَ مِنْ أَبْصرِهِنَّ وَ یحْفَظنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لا یبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلا مَا ظهَرَ مِنْهَا وَ لْیضرِبْنَ بخُمُرِهِنَّ عَلی جُیوبهِنَّ وَ لا یبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ ءَابَائهِنَّ أَوْ ءَابَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائهِنَّ أَوْ أَبْنَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَنِهِنَّ أَوْ بَنی إِخْوَنِهِنَّ أَوْ بَنی أَخَوَتِهِنَّ أَوْ نِسائهِنَّ أَوْ مَا مَلَکَت أَیمَنُهُنَّ أَوِ التَّبِعِینَ غَیرِ أُولی الارْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطفْلِ الَّذِینَ لَمْ یظهَرُوا عَلی عَوْرَتِ النِّساءِ وَ لا یضرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیعْلَمَ مَا یخْفِینَ مِن زِینَتِهِنَّ وَ تُوبُوا إِلی اللَّهِ جَمِیعاً أَیهَ الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکمْ تُفْلِحُونَ(31)

به مردان مؤ من بگو دیدگان خویش را از نگاه به زنان اجنبی باز گیرند و فرج‌های خویش را نگه‌ دارند. این برای ایشان پاکیزه‌تر است که خدا از کارهایی که می کنید آگاه است (30).‌ و به زنان با ایمان بگو چشم از نگاه به مردان اجنبی فرو بندند و فرج‌های خویش را حفظ کنند و زینت خویش را جز آنچه آشکار است، آشکار نسازند و باید که روپوش‌های خود را به گریبان‌ها کنند و زینت خویش را نمایان نکنند مگر برای همسرانشان ، یا پدران و یا پدر شوهران یا پسران و یا پسر شوهران و یا برادران و یا خواهرزادگان و یا برادرزادگان و یا زنان و یا آنچه مالک آن شده اند یا افراد سفیه که تمایلی به زن ندارند و یا کودکانی که از اسرار زنان خبر ندارند، و مبادا پای خویش را به زمین بکوبند تا آنچه از زینتشان که پنهان است، ظاهر شود. ای گروه مؤمنان همگی به سوی خدا توبه برید! شاید رستگار شوید!(31)

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

​

‌در آیات یادشده، از چند نوع حجاب سخن به میان آمده است:
1.نگاه عفیف:قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ؛ «ای رسول ما به مردان مؤمن بگو تا چشم‌ها را از نگاه ناروا بپوشند.»
قُلْ لِلْمُؤْمِناتِ یغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ؛ «ای رسول به زنان مؤمن بگو تا چشم‌ها را از نگاه ناروا بپوشند.»
2. گفتار عفیف: فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَیطْمَعَ الَّذِی فِی قَلْبِهِ مَرَضٔ؛ «پس زنهار نازک و نرم با مردان سخن نگویید، مبادا آن که دلش بیمار است به طمع افتد.»
3. کردار عفیف: وَ لا یضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیعْلَمَ ما یخْفِینَ مِنْ زِینَتِهِنَّ؛ «و آن گونه پای به زمین نزنند که خلخال و زیور پنهان پاهایشان معلوم شود.»
در آیه 33 همین سوره (احزاب) زنان را از خودنمایی و آشکار کردن زینت‌های خود، منع کرده، می‌فرماید: «مانند جاهلیت نخستین، خودنمایی نکنید.»مرحوم علامه طباطبایی در تفسیر این آیه می‌نویسند:
مراد از جاهلیت نخستین، جاهلیت پیش از بعثت است، و آیه در مقام بیان این نکته است که نباید زنان با خودآرایی و خودنمایی، خود را گرفتار جاهلیتی دیگر کنند.10
علاوه بر چنین دستورات روشن و محکمی در متن کتاب دینی مسلمانان، از روایات و آموزه‌های این دین آسمانی برمی‌آید که اسلام، خواستار کنترل معاشرت‌های فسادانگیز و محافظت از حرمت عفاف زنانه جامعه است.

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

​

پوشش‌در‌جوامع‌باستانی‌� �‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌� ��‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌

دانشمندان و مردم‌شناسان، سابقه حجاب وپوشش زن را به دوران ما قبل ازتاریخ وعصر حجر نسبت می دهند. آثار و نقوش برجای مانده از دروان ماقبل‌ تاریخ همگی شهادت می‌دهند که در آن دوران نیز زنان سعی در پوشاندن خود داشتند. گواه این مدعا مروری گذرا بر نقش‌ها و تصویر‌هایی است که درغارنوشتها باقی مانده است.11
مطابق آنچه محققان و مردم‌شناسان نوشته‌اند:
زنان یونانی در دوره‌های گذشته ، صورت واندامشان را تا روی پا می پوشاندند. سخن درباره حجاب ، در قدیمی‌ترین آثار نوشتاری یونانیان نیزبه چشم می خورد. زنان رومانی به حجاب شدیدتری مقید بودند؛ به‌طوری که وقتی ازخانه خارج می شدند، با چادری بلند، تمام بدن خود را تا روی پاها می پوشاندند. یکی از تاریخ نویسان غربی، شواهد بسیاری بر وجود نوعی حجاب دربین زنان یونان و روم باستان آورده است. 12
‌ویل دورانت درباره پوشش زنان ایران باستان می‌نویسد:
زنان طبقات‌ بالای اجتماع جرأت آن را نداشتند که جز درتخت روان‌ روپوش دار ازخانه بیرون بیایند. هرگز به آنان اجازه داده نمی شد که آشکارا با مردان آمیزش ( اختلاط) کنند...
در نقش‌هایی که از ایران باستان برجای مانده ، هیچ صورت زن دیده نمی‌شود.13 در قدیمی‌ترین تفسیری که از زبان فارسی باقی مانده است، می‌خوانیم:
تاریخ نشان می دهد که حجاب در فرس قدیم وجود داشته است.14