قیام سی تیر در شهرری، حزب توده و اعلامیه آیت الله کاشانی و نهضت ملی

[ملکوت* گامی تارهایی *]

مرکز اسناد انقلاب اسلامی: در 30 تیر 1331 هزاران نفر از مردم تهران که بیشتر آن از تنگدست ترین مردم جنوب شهر و منطقه شهرری بودند با پای برهنه و پیراهن ژنده در گرمای سوزان نیمه تابستان با تانکها و رگبارهای سر نیزه داران روبه رو و تعداد زیادی کشته و زخمی شدند.


حسین کاوشی -حاج عبدالمجید مساحتی درباره وقایع سی تیر در شهرری می گوید:« مردم شهرری شورش­کردند، رفتند داخل صحن حرم حضرت عبدالعظیم(ع) و از داخل صحن رفتند داخل صحن ناصر الدین شاه و از آن جا رفتند تا آرامگاه رضا شاه را خراب کنند.

نخست وزیری قوام السلطنه

روز 27 تیر ماه که خبر نخست‌وزیری قوام به همه جا رسید اعلامیه‌ای شدیداللحن به نام او از رادیو انتشار یافت که در آن ضمن ایجاد رابطه با انگلیس به قلع و قمع گروههای سیاسی، تهدید گروههای اسلامی و ایجاد دادگاههای انقلابی و اعدام مخالفان تأکید شده بود. علاوه بر این که صدور این اعلامیه پر طمطراق بگومگوهای زیادی را به دنبال آورد و مخالفت بسیاری را برانگیخت، قوام مرتکب اشتباهی دیگر شد و آن تصمیم به توقیف آیت‌الله کاشانی بود. این تصمیم در حالی بود که هنوز مجلس منحل نشده بود و آیت‌الله کاشانی در سمت نمایندگی مجلس مصونیت داشت. این اقدام قرار بود 4 بعد ازظهر 29 تیر ماه عملی شود، اما ساعتی قبل رادیو لندن خبر توقیف را افشا کرد و بلافاصله از دربار پیغام رسید که از توقیف صرف‌نظر شود. به این ترتیب پرده از کار قوام برافتاد و عجز و درماندگی او در مقابله با اوضاع بر همه روشن گشت.

اعلامیه آیت الله کاشانی و نهضت ملی

در همان روز 28 تیر ماه آیت‌الله کاشانی اعلامیه‌ای خطاب به افسران ارتش و سربازان انتشار داد و از آنان خواست که به روی برادران خود اسلحه نکشند. در 29 تیر ماه اعلامیه دیگری از سوی ایشان منتشر شد که در تهییج مردم و مبارزه با قوام نقش بسیار سازنده‌ای داشت. در پی صدور اعلامیه آیت‌الله کاشانی، اعلامیه دیگری نیز از سوی نهضت ملی خطاب به سربازان و افسران ارتش و نیروهای انتظامی صادر گردید. رفته رفته کارخانه‌ها و تجارتخانه‌ها تعطیل کردند و در خیابانهای اصلی شهر و میدان بهارستان تظاهرات به راه افتاد و مردم شعار مرگ بر قوام و زنده باد مصدق سر دادند. در پایان 29 تیر مردم آمادگی زیادی پیدا کرده بودند تا روز بعد در برابر قدرت دربار و قوام به مقابله برخیزند.

قیام سی تیر و عزل قوام

در روز 30 تیر اقشار مختلف مردم و گروه‌های سیاسی در میادین و خیابانهای تهران به حمایت از دکتر مصدق به تظاهرات پرداختند. در این تظاهرات که به درگیری شدید میان نیروهای نظامی و مردم منجر گردید عده‌ای مقتول و مجروح شدند. در این روز عده‌ای از نمایندگان مجلس شورا با شاه ملاقات و خطر سقوط رژیم پهلوی را اعلام کردند، شاه قوام را از نخست‌وزیری معزول و فرمان نخست‌وزیری مصدق را مجدداً صادر نمود. روز بعد پس از قیام سی تیر، دیوان لاهه اعلام کرد که در رسیدگی به اختلاف ایران و انگلیس در مورد مسئله نفت صلاحیت ندارد.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

تجلیل از شهدای سی تیر

دکتر مصدق به مناسبت تجلیل از شهدای روز سی تیر کلیه ادارات دولتی را تعطیل عمومی نمود و مجلس قیام سی تیر را «قیام ملی» و شهدای آن روز را «شهدای ملی» نامید. قیام سی تیر و رأی دیوان لاهه به منزله شکست انگلیس در ایران تلقی شد و تجربه این قیام نشانه همبستگی ملی و پیروزی مردم بر استبداد و استعمار بود.

جبهه ملی دوم برا ی بزرگداشت روز سی تیر تدارک مفصلی دید اما دولت امینی هشدار داد که با شدت با هر نوع تظاهراتی مقابله خواهد کرد. سرانجام با وجود حرکت سران جبهه ملی به طرف ابن بابویه مزار شهدای سی تیر 1331 دولت دستور داد درهای ورودی قبرستان ابن بابویه بسته شود و سران جبهه ملی در بین راه دستگیر شدند. پس از جلوگیری دولت امینی از برگزاری مراسم30 تیر، نمایندگان دانشجویان دانشگاه تهران وابسته به جبهه ملی با دکتر امینی به عنوان اعتراض گفتگویی داشتند. نمایندگان دانشجویان در این گفتگو ابوالحسن بنی صدر، حسیبی، یحیی زاده، جمشیدی زرکشوری و پروانه اسکندری بودند که ضمن مذاکره و اعتراض دکتر امینی را به مناظره با رهبران جبهه ملی دعوت کردندکه وی نیز پذیرفت.(1)

حزب توده و کارشکنی در برگزاری تظاهرات در شهرری

یکشنبه 29 تیر ماه 1331 نیز چون روزهای قبل مردم با تعطیل عمومی به تظاهرات بر ضد دولت قوام و در حمایت از دکتر مصدق پرداختند. شهرری دارای محیط کارگری بود و شمار زیادی از کارگران در جنوب شهر تهران و منطقه شهرری به کار مشغول بودند. حزب توده که در این زمان با توجه به آزادی موجود در دوران حکومت مصدق به توسعه تشکیلات خود پرداخته بود نفوذ زیادی بین کارگران داشت. در سه روز نخستین 26و 27 و 28 تیر حزب توده بی طرف بود و اعضا و هواداران آن نیز از درگیری ها و مشارکت در تظاهرات و اقدامات به نفع دولت مصدق بر کنار ماندند. گرچه حزب توده سرانجام اعلامیه ای با امضای «هیئت مدیره جمعیت ملی مبارزه با استعمار» در 29 تیر ماه 1331 منتشر کرد اما بازهم کارخانه های بزرگ دولتی تهران که هریک بیش از هزار کارگر همبسته داشتند و همگی آنها در سازمانهای سندیکایی با رهبری حزب توده ایران گرد آمده بودند به اعتصاب نپیوستند. بر روی هم رفته بیش از 15 هزار کارگر راه آهن ، دخانیات ، سیلو، سیمان، انبار نفت، چیت سازی ری (که 95% کارگران آن عضو حزب توده بودند) و دیگر کارخانه های شهرری ، ونک و برق و دیگر کارخانه های دولتی که همگی با رهبری حزب توده یگانه و همبسته بودند و می توانستند با پیوستن به اعتصاب همگانی حرکت بزرگی پدید آورند، پایی در جنبش پیش نگذاشتند . هزاران کارگر که در کارگاههای متعدد بلورسازی، صابون سازی، چاپخانه، چرم سازی، پارچه بافی و کوره پز خانه ها تحت نفوذ حزب توده قرار داشتند نیز به اعتصاب یکپارچه نپیوستند.(2)

بنابراین در شهرری که دارای کارگران پرشماری بود به علت خط مشی حزب توده اقدامی از سوی کارگران در حمایت از دکتر مصدق صورت نگرفت و اعضای حزب توده در سه روز نخست خیزش بی هدف بودند و در روزهای 29 و 30 تیر پس از دادن اعلامیه حزب دست به کاری نزدند.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

قطعنامه گارگران کارخانه سیمان ری

با وجود این کارگران کارخانه سیمان ری در ساعت 3 بعدازظهر یکشنبه 29/4/31 در کلوپ کارگران اجتماع و قطعنامه ای صادر نمودند و خواسته های زیر را مطرح کردند:

1ـ حکومت قوام السلطنه که به دست عمال امپریالیزم که برای جلوگیری مبارزه ضد استعماری ملت ایران روی کار آمده ساقط گردد.

2ـ لغو حکومت نظامی در تمام کشور و اعلام آزادی مطبوعات و تظاهرات در تمام کشور تامین شود.

3ـ اخراج کارشناسان امریکایی از ارتش و ادارات دولتی و به منظور ابراز تنفر نسبت به حکومت قوام واجرای خواسته های فوق از ساعت 7 صبح دوشنبه 30/4/31 الی 3 بعداز ظهر دست از کار کشیده و تعطیل می نماییم.(3)

حضور مردم شهرری در قیام

در 30 تیر 1331 هزاران نفر از مردم تهران که بیشتر آن از تنگدست ترین مردم جنوب شهر و منطقه شهرری بودند با پای برهنه و پیراهن ژنده در گرمای سوزان نیمه تابستان با تانکها و رگبارهای سر نیزه داران روبه رو و تعداد زیادی کشته و زخمی شدند.(4) حاج عبدالمجید مساحتی درباره وقایع سی تیر در شهرری می گوید:« مردم شهرری شورشکردند، رفتند داخل صحن حرم حضرت عبدالعظیم(ع) و از داخل صحن رفتند داخل صحن ناصر الدین شاه و از آن جا رفتند تا آرامگاه رضا شاه را خراب کنند. آقای سید محمد موسوی که واعظ بود و در رادیو صحبت می کرد، چون خودش اهل شاه عبدالعظیم بود و مردم دوستش داشتند بالای منبر رفت و گفت : آقایان من خواهش می کنم این کار را نکنید، خطرناک است، من به شما قول می دهم که این کار بهتر است و مردم نیز به علت اعتماد و احترامیکه برای آقای موسوی قائل بودند، از خراب کردن آرامگاه صرف نظر کردند چون اگر داخل آرامگاه می ریختند کشت و کشتار زیادی می شد و بالاخره خیلی ها کشته می شدند ».(5)

تدفین شهدای سی تیر در شهرری

از حوادث دیگر مربوط به شهرری در قیام سی تیر تدفین شهدای قیام در ابن بابویه شهرری و مراسم بزرگداشت برای آنها بود. در شهرری مراسمی جهت سوگواری و بزرگداشت شهدای سی تیر برگزار شد. آیت الله حاج سیدرضا فیروزآبادی در اطلاعیه ای در تاریخ 2 مرداد 31 مردم را به حضور در مراسم سوگواری دعوت کرد. در این اطلاعیه آمده بود:« لا تحسبن الذین قتلوا فی سبیل الله امواتاً بل احیاء عندربهم یرزقون با نهایت تاسف و تالم تسلیت خود را به خانواده مقتولین مظلومین دلخراش که در راه استقلال وطن و حفظ دین مبین اسلام جان خود را فدا نموده اند به خانواده آنها و جامعه مسلمین تقدیم می دارم و مجلس ختمی در روز جمعه 2 ذیقعده در حضرت عبدالعظیم از ساعت 8 صبح الی 11 در صحن مطهر (مسجد جامع) منعقد می شود. برادران دینی را برای شرکت در این مجلس سوگواری دعوت می نمایم. حاج سید رضا فیروزآبادی»(6)

[ملکوت* گامی تارهایی *]

حضور 200 هزار نفر بر سر مزار شهدای سی تیر در ابن بابویه

به مناسبت هفتمین شب شهادت شهدای سی تیر بیش از 200 هزار نفر مردم از تهران و حضرت عبدالعظیم بر سر مزار شهدا در ابن بابویه حاضر شدند. حدود 500 اتوبوس به طور رایگان در اختیار احزاب و دسته جات قرار گرفته بودند و مردم رشید تهران را به ابن بابویه رساندند. در مراسم مذکور پس از نثار تاجهایگل، سید مصطفی کاشانی به نمایندگی از طرف آیت الله کاشانی بیاناتی ایراد کرد و سپس مولایی از طرف مجمع مسلمانان مجاهد و پس از آن فروهر و پزشکپور از طرف حزب ملت ایران سخنرانی های مهیجی ایراد نمودند. سپس خسرو قشقایی به نمایندگی از ایل قشقایی سخنرانی کرد. آنگاه مهندس حسیبی از طرف حزب ایران و لاجوردی از طرف دانشگاه و جلالی از طرف هیئت تحریریه روزنامه شاهد و سید شمس الدین قنات آبادی رهبر جمعیت مسلمانان مجاهد و دکتر بقایی رهبر حزب زحمتکشان ملت ایران و مهندس رضوی به نمایندگی از طرف وکلای طرفدار نهضت ملی سخنرانی نمودند.(7) مراسم چهلم شهدای سی تیر نیز در ابن بابویه برگزار شد. آیت الله زاده کاشانی طی اطلاعیه ای در تاریخ 6/6/1331 کلیه اهالی پایتخت را برای برگزاری مراسم چهلم شهدای راه آزادی در روز بعد ساعت چهار بعد ازظهر به ابن بابویه شهرری دعوت کرد.(8)

شهدای قیام سی تیر

در قیام سی تیر 63 نفر به شهادت رسیدند تعداد شهدای هر شهر به شرح زیر بود: تهران 29، کرمانشاه 5 نفر، اهواز 27 نفر، اصفهان یک نفر و همدان یک نفر. مجروحین قیام سی تیر مجموعاً 172 نفر بودند که 133 نفر متعلق به تهران، 22 نفر متعلق به کرمانشاه، 5 نفر متعلق به اصفهان و دو نفر اهل اهواز بودند 151 نفر هم در قیام سی تیر مفقود شدند.(9)

سالگرد شهدای سی تیر نیز در ابن بابویه شهرری

اولین سالگرد شهدای سی تیر نیز در ابن بابویه شهرری برگزار شد از روزهای قبل گروهها، احزاب دسته جات، شخصیتهای سیاسی و مذهبی و ... با اعلامیه هایی خواستار حضور مردم و اقشار مختلف در مراسم شدند. ساعت 5/8 بعد از ظهر 29/4/1332 دکتر مصدق در آرامگاه شهدای 30 تیر در ابن بابویه(10)حضور یافت و پس از خواندن فاتحه تاج گل بزرگی بر مزار شهدا گذارد و این شرح را در دفتر مخصوص آرامگاه نوشت:« ... بیاد بود شهدای ملی قیام مقدس سی ام تیر ماه 1331 به روان تابناک آن رادمردانی که جان خود را در راه حفظ استقلال و اعتلای کشور نثار نموده و دیباچه و فصل نوینی که در تاریخ حیات اجتماعی ما گشوده است به خون رنگین ساخته اند، مراتب تکریم و تجلیل و احترام قلبی خود را تقدیم می دارم و به پاس همت مردانه آن شهیدان راه حریت و آزادی در ادامه مبارزه و نیل به هدف مقدسی که آن مجاهدین در راه حصول آن شربت شهادت نوشیده اند، هیچگاه از بذل جان دریغ ندارم. شادی ارواح پاک شهیدان آزادی و توفیق عموم هموطنان را در خدمت به وطن از خدای بزرگ مسالت می نمایم. 29 تیر ماه 1332 ـ دکتر مصدق».(11)

پی نوشتها:

[1] ـ محمد علی سفری، قلم و سیاست، تهران: نشر نامک،1381 ج2، ص419.

2 ـ محمد ترکمان، قیام ملی سی ام تیر به روایت اسناد و تصاویر، تهران: انتشارات دهخدا،1361،ج 3،ص265ـ243.

3 ـ همان، ص266 و روزنامه دژ29/4/1331.

4 ـ همان، ص290.

5 ـ مصاحبه با عبدالمجید مساحتی ، 23/10/87، شهرری.

6 ـ روزنامه شاهد، شماره 713، 2/5/1331.

7 ـ باختر امروز، شماره 871، 5مرداد 1331.

8 ـ همان، شماره 898 ، 6/6/1331.

9 ـ کیهان، 23/4/1332.

10ـ ساختمان آرامگاه شهدای سی تیر ، در 28 تیر ماه 1332 پایان یافت. طبق دستور دکتر مصدق سه قطعه فرش برای سالن موزه آرامگاه اختصاص داده شد. کیهان 27 تیر 1332.

11 ـ ترکمان ، پیشین، ص