نیایش های سحرگاه

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

سحرخیزی در قرآن کریم

آیات قرآن در موضوع سحر و سحرخیزی ، فراخوانی است که گاه از برتری وقت سحر و شکوه سحرخیزی و نشانه ها و یادگارها و نکات باریک و حقیقت های آن به گونه آشکار و بی پرده یاد کرده و همه را به شب خیزی فراخوانده و نیز در آیاتی با اشاره به سحرخیزی پیروان دیگر ادیان ، آن را فضیلتی آسمانی و فرابشری دانسته است . ما با بهره جویی از تفسیرهای روایی به هر دو دسته این آیات اشاره خواهیم کرد :
1 یا ایها المزمل ، قم الیل الا قلیلا ، نصفه او انقص منه قلیلا ، او زد علیه و رتل القرآن ترتیل ؛ ای جامه به خود پیچیده ، شب را جز اندکی بپاخیز ، نیمی از شب را یا کمی از آن کم کن ، یا بر نصف آن بیفزا ، و قرآن را با دقت و تأمل بخوان . [1]
2 ان ناشئه اللیل هی اشد وطأ و اقوم قلیل ؛به یقین نماز و عبادت شبانه پابرجاتر و گفتاری ماندگارتر است . [2]
مرحوم کلینی ، شیخ صدوق و شیخ طوسی با سندهای معتبر به نقل هشام بن سالم از امام صادق(علیه السلام) روایت کرده اند که مقصود از این آیه ، سحرخیزی کسی است که قصد او از آن جز الله عزوجل نیست . [3]
مرحوم طبرسی می گوید : مقصود از «ناشئه اللیل» ساعات شبانه است که پی در پی پدید می آیند . از امام باقر(علیه السلام) و امام صادق(علیه السلام) نقل است که مقصود از این آیه ، سحری خیزی برای نماز شب است . [4] و
نماز شب «اشد وطأ» بسیار عمل سنگین و پرمشقت است؛ زیرا شب ، زمان استراحت است و عمل عبادی در آن زحمت دارد .
سپس می گوید : برخی نیز «وطأ» را «وطاءا» به کسر واو و با مد خوانده اند . بنابراین ، قرائت «اشد وطاءا» یعنی بین گوش و چشم ، موافقت است و دل و زبان و گوش نمازگزار برای فهمیدن و اندیشیدن هماهنگ است؛ زیرا قلب انسان در دل شب به چیزی از امور دنیا ، اشتغال ندارد و نماز شب ، سخن استواری است . از امام صادق(علیه السلام) ذیل این ایه نیز روایت است که مقصود سحرخیزی کسی است که جز الله تعالی را نمی خواهد . [5]
پس عبادتی در دل شب پابرجاتر و پایدارتر است که هدف از آن خود الله جل و علا باشد .
حضرت آیت الله جوادی آملی در این باره می گوید :
«معنای آیه شریفه (ان ناشئه اللیل . . . ) این است که تو در روز کارهای فراوانی داری ، ولی شب هنگام ، مزاحمی نداری و کسب پایگاه محکم و سخن مستحکم تنها در سحر میسر است . [6]
3 و من اللیل فتَهَجَّد به نافله لک عسی ان یبعثک ربک مقاما محمود؛ و پاسی از شب را برای برپایی نافله شب (افزون بر دیگر واجبات ، از خواب) برخیز؛ امید است که پروردگارت تو را به مقام محمود رساند» . [7]
واژه تهجد هم خانواده هجود است . هجود به معنی خواب است و تهجد (از باب تفعل) بنابر نظر بسیاری از اهل لغت به معنای بیداری پس از خواب[8] برای عبادت و اقامه نماز است . کلمه
«نافله» نیز از ماده «نفل» به معنای زیادی می باشد . [9]
پس متهجد کسی است که از خواب شبانه برای بپاداشتن نماز شب که افزون بر نمازهای واجب است برخیزد .
همه مفسران بر این باورند که این آیه درباره پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) است . ای محمد برای برپایی نماز شب که زیادی بر واجبات بر تو واجب است پاسی از شب را بیدار باش . [10] از امام صادق(علیه السلام) نیز روایت است که نماز شب بر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) واجب بود . [11]
درباره مقام محمود در یکی از بخش های آتی سخن خواهیم گفت .
4 المستغفرین بالاسحار؛ (پرهیزکاران) آمرزش طلبان در سحرگاه . [12]
5 کانوا قلیلا من اللیل ما یهجعون و بالاسحار هم یستغفرون؛ و آنان (پرهیزکاران) کمی از شب را به خواب می روند و سحرگاهان آمرزش می طلبند .
لازمه استغفار سحری ، بیداری در پایان شب است و سنت مطهر از آن به نماز شب و استغفار در قنوت نماز وتر تفسیر می کند . [13] در برخی از روایت های دینی آمده است که مقصود از استغفارکنندگان در دو آیه یاد شده ، همان نمازگزاران گاه سحراند . [14] نیز از امام رضا(علیه السلام) نقل است که پیامبر(صلی الله علیه و آله) در قنوت نماز وتر ، هفتاد مرتبه استغفار می کرد . [15] مقصود از پوزش طلبان در آیه هجده سوره ذاریات ، کسانی اند که در پایان شب ، هفتاد مرتبه در قنوت نماز وتر استغفار کرده و از خداوند پوزش می طلبند . [16] از امام صادق (علیه السلام) روایت است که : هر کس در گاه سحر استغفار کند از اهل این
آیه به شمار می آید . [17]
از اهل بیت(علیهم السلام) روایت است که :
آگاه باشید ، درودهای خداوند شامل حال اهل سحر و پوزش طلبان سحری است . [18]
رسول خدا می فرماید : همانا خدای تعالی صدای کسانی را که سحرگاهان استغفار می کنند دوست می دارد . [19]
از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل است که : سه گروه از (وسوسه های) ابلیس و لشکریانش ، پاک (و در امان)اند : 1 آنان که خداوند را یاد می کنند؛ 2 کسانی که از بیم (عذاب) خدا ، گریه دارند؛ 3 گروهی که سحرگاهان استغفار می کنند . [20]
امام صادق(علیه السلام) می فرماید : هرگاه بنده (در روز) گناهی انجام دهد تا شب او را مهلت دهند ، پس اگر استغفار کند بر او ننویسند . [21]
و باز از امام صادق(علیه السلام) نقل است که : هر کس کار بدی مرتکب شود تا هفت ساعت از روز او را مهلت دهند ، پس اگر سه بار بگوید : «استغفرالله الذی لا اله الا هو الحی القیوم» چیزی بر او ننویسند . [22]
6 پهلوهایشان دل شب از بستر خواب دور می شود و با بیم و امید پروردگارشان را می خوانند و از آنچه به آن داده ایم انفاق می کنند . و هیچ کس نمی داند چه پاداش های مهمی که مایه روشنی چشم هاست برای آن ها نهفته شده ، این پاداش کارهایی است که انجام می دادند . [23]
از امام باقر(علیه السلام) و امام صادق(علیه السلام) روایت است که مقصود از تهی کنندگان پهلو در آیه یاد شده ، همان کسانی اند که برای خواندن نماز شب از رختخواب خود برمی خیزند . [24]
7 أ من هو قانت آناء اللیل ساجدا و قائما بحذر الآخره و یرجو
رحمه ربه؛ یا کسی که در ساعات شبانه به عبادت می پردازد و در حال سجده و قیام از عذاب خداوند می ترسد و به رحمت پروردگارش امیدوار است (با دیگران یکسانند) ؟ [25]
از امام باقر(علیه السلام) روایت است که مقصود از این آیه ، نماز شب است . [26]
8 فاصبر علی ما یقولون و سبح بحمد ربک . . . من آناء اللیل . . . لعلک ترضی؛ پس در برابر آنچه می گویند صبر کن ، . . . و برخی از ساعا شب (پروردگارت) را تسبیح گو ، باشد که (از الطاف الهی) خشنود شوی . [27]
9 و سبح بحمد ربک حین تقوم؛ و چون از خواب برمی خیزی پروردگارت را تسبیح و حمد گو . [28]
برخی از مفسران ، تسبیح و حمد در این آیه را همان نماز شب دانسته اند . [29]
10 و من اللیل فسبحه و ادبار النجوم؛ پاسی از شب و به گاه پشت کردن ستارگان (و طلوع صبح) او (پروردگارت) را تسبیح گو . [30]
صاحب تفسیر مجمع الیبان ، ذیل این آیه ، مقصود از آن را نماز شب دانسته است . از امام باقر(علیه السلام) نیز نقل شده است که از «ادبار النجوم دو رکعت نماز ، پیش از صبح مقصود است . [31]
11 و من اللیل فسبحه و ادبار السجود؛ پاسی از شب و پس از سجده ها او (پروردگارت) را تسبیح گو . [32]
از امام صادق(علیه السلام) روایت است که مقصود از این آیه ، نماز وتر است که در آخر شب قرار دارد . [33]
12 و من اللیل فاسجد له و سبحه لیلا طویل؛ پاسی از شب را بر او سجده
کن و مقداری طولانی از شب او را تسبیح گو[34]
امام رضا (علیه السلام) می فرماید : تبسیح در این آیه همان نماز شب است . [35]
13 و عبادالرحمن . . . والذین یبیتون لربهم سجدا و قیام؛ و بندگان خدای مهربان . . . کسانی اند که شب هنگام برای پروردگارشان سجده و قیام می کنند . [36]
سجده و قیام در شب از ویژگی های عبادالرحمن است و مقصود از بیتوته و سجده و قیام شبانه همان نماز شب است و این ویژگی اختصاصی بدان خاطر است که اطاعت شبانه سخت تر و پسندیده تر و از ریا دورتر است .
ابن عباس می گوید : هر کس در دل شب دو رکعت یا بیش تر نماز بگزارد از عبادالرحمن به شمار می آید . [37]
امام صادق(علیه السلام) درباره آیه «ان الحسنات یذهبن السیئات؛[38] همانا نیکی ها بدی ها را از میان می برد» . فرمود : نماز شب مؤمن ، گناه روز او را از بین می برد . [39]
14 لیسوا سواء من اهل الکتاب امه قائمه یتلون آیات الله آناء اللیل و هم یسجدون؛ آنان مساوی نیستند؛ از اهل کتاب گروهی هستند که قیام می کنند و پیوسته در اوقات شب ، آیات خدا را می خوانند ، در حالی که سجده می کنند . [40]
مقصود از اهل کتاب کسانی اند که به راهنمایی اسلام ، ره یافتند و شبانه به گاه تهجد ، کتاب خدا را تلاوت می کنند و به سجده می روند؛ یعنی به نماز شب می ایستند . [41]
ولی وجه تعبیر سجود از نماز شب این است که سجده با شکوه ترین رکن در فروتنی و رساترین حالت نمازگزار در ستایش خداست . امام صادق(علیه السلام) می فرماید : نزدیک ترین حالات بنده به پروردگار ،
گاهی است که او در سجده می گرید . [42]
مرحوم طبرسی می گوید : این آیه خود بیانگر آن است که نماز شب نزد خداوند چه عظمتی دارد . [43]
15 و رهبانیه ابتدعوها ما کتبناها علیهم الا ابتغاء رضوان الله؛ رهبانیتی را که (پیروان مسیح) ابداع کرده بودند ، ما بر آنان مقرر نداشته ایم گرچه هدف شان جلب رضایت خداوند
بود . [44]
مقصود از رهبانیت در این آیه ، نماز شب است . چنان که از ابی الحسن(علیه السلام) روایت شده است . [45] و بنابر اجماع مفسران ، رهبان صیغه مبالغه از رهب و به معنی کمال خشیت و انقطاع در عبادت و تنها برای به دست آوردن رضایت خدا است . [46]
شکوه و ارزش سحرخیزی
هر چند در ذیل آیات یاد شده به روایتی متناسب با آن ها نیز اشاره شده است ، ولی در این بخش به برخی از احادیثی (که روایات در این باب ، متظافر[47] است و یا به حد تواتر می رسد[48] و) جداگانه و آزاد در شکوه و فضیلت و اهمیت و ارزش و آثار و نتایج سحر و سحرخیزی وارد و در اهتمام به آن سفارش شده است می پردازیم و لحظه هایی میهمان سفره کلام اهل بیت(علیهم السلام) می شویم و به قدر استعداد جانمان از آن لقمه برمی گیریم :
نماز شب از جمله نمازهای نافله است که بر آن اصرار و ابرام شده است و همواره و بر تارک تمام مستحبات می درخشد .
چند اندرز و سفارش از رسول گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) .
1 فضیلت نافله شب بر نافله روز ، مثال برتری انفاق پنهانی بر انفاق آشکار است . [49]
2 بافضیلت ترین نمازهای مستحب نماز شب است و
چه اندک است بر دارنده آن . [50]
3 دو رکعت نمازی که بنده خدا در پایان دل شب به جا می آورد ، برای او از دنیا و آنچه در آن است نیکوتر و سودمندتر است و اگر سخت گیر می بودم ، هر آینه نماز شب را بر امتم واجب می کردم . [51]
4 دو رکعت نماز در دل شب را از دنیا و هر آنچه در آن است ، بیش تر دوست می دارم[52]
5 بهترین و بابرکت ترین وقتی که بتوانید خداوند را بخوانید ، اوقات سحری است . یعقوب (علیه السلام) که به فرزندانش گفته بود : «به زودی از پروردگارم برایتان استغفار می طلبم[53]» درخواست آنان را تا سحر وانهاد .
6 بر شما باد به سحرخیزی ، زیرا این عمل دأب صالحان پیش از شما بوده است . در حقیقت ، سحرخیزی نزدیک شدن به خداوند و دور بودن از گناه است . [54]
7 فرد نباید بخوابد در حالی که نماز وتر بر اوست . [55]
امام باقر(علیه السلام) می فرماید : هر کس خدا و روز واپسین را باور داشت ، شب را خواب یا بیدار به صبح نمی رساند جز آن که نماز وتر را بخواند . [56]
از یکی از صالحان نقل است که : شبی ، از نماز شب باز ماندم ، در خواب شنیدم که هاتفی فریاد کرد :
آیا بندگان حق تعالی به خوابند؛در حالی که جنت رضوان در میان آنان قسمت می شود ؟ پس هر که افزون بخوابد شب را با خواب ، کوتاه نکند و به خردی از بهشت ، رضا ندهد . [57]
از امام صادق(علیه السلام) روایت است که : سحرخیزی را از دست مده؛ چه مغبون (فریب
خورده و زیان دیده) کسی است که از آن بازمانده محروم شود . [58]
8 جبرئیل پیوسته مرا به شب زنده داری سفارش می کرد؛ چونان که من گمان بردم بهترین های امتم شب را جز اندکی نمی خوابند . [59]
امام صادق(علیه السلام) می فرماید : جبرئیل(علیه السلام) نزد پیامبر(صلی الله علیه و آله) آمد ، آن حضرت فرمود : ای جبرئیل ، مرا موعظه کن . جبرئیل عرض کرد :
ای محمد ! هرگونه که می خواهی زندگی کن ، ولی بدان که می میری ، هر گونه که می خواهی دوست بدار ، ولی بدان پایان آن جدایی است و هر گونه که می خواهی عمل کن ، ولی بدان برای کردارهایت جزایی است ، ولی بدان و به خاطر بسپار که شرف هر کس به سحرخیزی و بی نیازی او از مردم است . [60]
9 سه چیز فخر مؤمن و زیور او در دنیا و آخرت است؛ اقامه نماز در پایان شب؛ نا امیدی از آنچه در دست مردم است و پذیرش ولایت امام از آل محمد(صلی الله علیه و آله) . [61]
10 شرف مؤمن ، نماز شب و عزت او خودداری از تعرض به آبرو (و آزار رساندن به) مردم است . [62]
امام صادق(علیه السلام) می فرماید :
خدای عزوجل فرمود : «مال و فرزندان ، زینت زندگی دنیا هستند» ، (اما) بی گمان هشت رکعت نمازی که بنده در پایان شب به جا می آورد زینت آخرت است . [63]
11 . جابر بن عبدالله از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) روایت می کند که آن حضرت در خطبه ای پس از سفارش اکید به نمازهای واجب روزانه و اثر مداومت بر آن در پاک شدن انسان از گناهان فرمود :
ای مردم
، چنین نیست که دست و پای شما آزاد باشد . هیچ بنده ای نیست جز آن که ریسمانی چند بر اعضای او گره خورده و محکم بسته است و آزاد نیست ، [هر علاقه ای که انسان به غیر خدا پیدا می کند گره ای است که بر خویشتن خویش می زند و حزام[64] تنگ اسب است] . هر شب در ثلث آخر شب فرشته ای به بالین انسان می آید و می گوید : برخیز به یاد خدا باش که [وقت] نماز شب [و صبح] نزدیک است ، پس اگر از جای خود حرکت کرده برخیزد و خدا را یاد کند یک گره از گره ها باز می شود و اگر به پا خیزد و وضو بگیرد به نماز بایستد همه گره ها گشوده می شود تا این که با چشمی شاد و روشن پای به عرصه صبح می نهد . [65]
12 هر که (در راه سفر از خطر) بترسد ، تمام شب را در حرکت خواهد بود و آن که همه شب را پیش رود به منزل می رسد . آگاه باشید که کالای تجارتی خداوند گران بها ، خوش بو و آرام بخش دل هاست؛ آگاه باشید که کالای تجارتی او بهشت است . [66]
اگر شب کاروان در ره شتابد سحر سر منزل مقصود یابد
گویند کسی از مردان خدا با همراهانش در یکی از منزل های میان راه مکه و نزدیک منی ، اتراق کرده بود ، چون پاسی از شب گذشت برای نماز سحری از خواب برخاست ، دید همه خوابند ، آنان را آواز داد : ای راهگذاران که برای آسودن کوتاه ، درنگ کرده و دم گرفته اید ، آیا برآنید که همه شب را در
خواب بمانید ؟ پس چگونه کوچ می کنید و از این منزل می گذرید ؟
تا شب نروی روز به جایی نرسی
از بانگ او همه از خواب بیدار شدند ، وضو گرفته در دامن سحر به نماز ایستادند و بر رحمت خدایی دست رساندند .
و چون سپیده سر برآ ورد گفت : «عند الصباح یحمد القوم السری؛ صبح هنگام ، شبروان ستایش می شوند» . [67]
امام حسن عسگری(ع) می فرماید :
ان الوصل الی الله سفر لا یدرک الا بامتطاء اللیل ، من لم یحسن ان یمنع لم یحسن ان یعطی؛[68] سیر الی الله و وصول به خدای سبحان سفری است که مرکوب راهوار آن ، شب زنده داری است ، برای کسی که مشتاق لقای حق است بهترین وسیله ، شب زنده داری است . [69]
13 پیامبر اکرم(ص) به امام علی(علیه السلام) وصیت فرمود که : یا علی ، چند چیز را به تو سفارش می کنم ، آن ها را از من به خاطر بسپار . سپس فرمود : بار خدایا ، علی را یاری رسان تا آن جا که فرمود : بر تو باد به نماز شب ، بر تو باد به نماز شب ، بر تو به نماز شب . [70]
و در برخی از نقل هاست که چهار بار تکرار فرمود . [71]
14 [یا علی] سه شادمانی ویژه مؤمنان است : 1 دیدار با برادر دینی؛ 2 روزه دار را میهمان کردن؛ 3 سحرخیزی . [72]
امام علی(علیه السلام) این آموخته مکتب و تربیت یافته دامان پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) نیز می فرماید :
1 برترین عبادت ، شب زنده داری برای ذکر خدای سبحان است . [73]
2 شب زنده داری بهشت و گلزار آرزومندان است . [74]
3
بیداری شبانه و شب زنده داری به خاطر ذکر و فرمان بری و بندگی خداوند ، زمانی مناسب برای سعادت مندان و پاکیزگی و خرمی[75] و بهار دوستان خدا و گلستان افراد خوش بخت ، [76] نشان خود نگه داران خوی و عادت آرزومندان[77] و دوست ویژه ای برای عارفان و مژدگانی مقربان درگاه خداوند است . [78]
از امام زین العابدین(علیه السلام) روایت است که : همانا بین شب و روز باغ و گلستانی است که نیکان در شکوفه های آن می گردند و خودنگهداران در آن بهره مندند . [79]
مقصود از باغ و گلستان ، بین طلوعین و هنگامه سحر است .
4 چشمانتان را (برای نماز شب بیدار کنید) و شکم هایتان را گرسنه نگاه دارید و از کالبدتان بستانید و به جان هایتان ببخشید . [80]
5 از (عذاب) خداوند چونان خردمندی بترسید که دل را به اندیشیدن مشغول داشته و هراس (از عقاب رنج آور) خدا ، بدنش را فراگرفته و شب زنده داری خواب را از چشمانش ربوده است . [81]
6 ای بندگان خدا ، همانا تقوای خدایی ، دوستان خدا را از انجام محرمات باز می دارد و قلب هایشان را از ترس خدا پر می سازد . تا آن که شب های آنان با بی خوابی و روزهایشان با تحمل تشنگی و روزه داری سپری می گردد . [82]
7 همانا خدای عزوجل هر گاه بخواهد اهل زمین را به عذابی دچار کند ، می فرماید : اگر نمی بودند کسانی که با جلالم دوستی دارند و مساجدم را آباد می سازند و سحرگاهان استغفار می طلبند ، بی شک عذابم را فرو می فرستادم . [83]
8 سحرخیزی صحت بخش بدن و چنگ زدن به اخلاق پیامبران است و رضای پروردگار عالمیان را در پی دارد . [84]
9 «نبه بالتفکر قلبک ،
و جاف عن النوم[85] جنبک و اتق الله ربک؛ با تفکر دلت را بیدار کن و شب هنگام برای نماز برخیز و از خدای خویش بهراس» . [86]
انتبه قبل السحر یا ذالمنام نوبت عشرت بزن پیش آر جام
تا سوار عقل بر دارد دمی طبع شورانگیز را دست از لگام
دوری از بط[87] در قدح کن پیش از آنک در خروش آید خروس صبح بام[88]
سال ها مر خواب را گشتی اسیر یک شبی بیدار شو دولت بگیر[89]
10 شخصی خدمت آن حضرت رسیده و از فضیلت برپایی نماز و تلاوت قرآن در شب پرسیده ، آن حضرت فرمود :
مژده باد تو را که هر کس یک دهم شب را یک دله و با اخلاص برای خدا نماز گزارد و تنها خشنودی او را قصد کند ، حق تعالی به فرشتگان خود می فرماید تا به عدد دانه ها ، برگ ها ، درختان ، ریشه ها و شاخه هایی که از رود نیل بر زمین می روید برای او پاداش بنویسند .
و هر کس یک نهم شب را به نماز بایستد ، حق تعالی ده دعای او را به اجابت رساند و در روز واپسین نامه اعمالش را در دست راستش قرار می دهد . [90]
و چنان چه کسی یک هشتم شب را نماز گزارد ، خداوند عالم پاداش کسی را که در جهاد ثابت قدم مانده و با نیتی راستین جنگ کرده و شهید شده است به او مرحمت می فرماید؛ و شفاعت او از کسان و یارانش را پذیرا می شود .
و اگر کسی یک هفتم شب را به نمااز بایستد ، چون از قبرش برانگیخته شود چهره اش مانند ماه شب چهارده می درخشد و بی خطر از پل
صراط بگذرد .
و هر که یک ششم شب را نماز بخواند ، حق تعالی نام او را در زمره توبه کنندگان می نویسد و گناهانش را می آمرزد .
و آن که یک پنجم شب را نماز بگزارد ، خداوند او را در بهشت ، زیر قبه و سایه ابراهیم خلیل الرحمان بنشاند .
و هر که یک چهارم شب را نماز بپادارد ، حق تعالی او را در روز واپسین از رستگاران قرار دهد و چونان تندباد از صراط بگذرد و بی حساب وارد بهشت شود .
و هر که یک سوم شب را به نماز بایستد ، هیچ فرشته ای نماند جز آن که ارج و جایگاهش در نزد خداوند را آرزو کند و در روز رستاخیز به او خواهند گفت : از هر در بهشت که می خواهی وارد شو .
و اگر کسی نیمی از شب را نماز بخواند ، چنانکه هفتاد بار زمین را از طلا و جواهر پر سازند و به او بدهند هرگز با پاداش نماز برابری نمی کند و این عملش نزد خداوند از آزادسازی هفتاد بنده از فرزندان اسماعیل پیامبر(علیه السلام) بهتر است .
و هر کس دو سوم شب با نماز بپا دارد ، حق تعالی به او حسنه ای به عدد ریگ های بیابان عالج که کم ترین آن از کوه احد ده برابر سنگین تر است کرامت می فرماید .
و هر که یک شب تمام را نماز بگزارد و قرآن تلاوت کند و به رکوع و سجده و ذکر خدا مشغول باشد ، مانند روزی که از مادر به دنیا آمده از گناهان پاک شود و (فرشتگان) به عدد آفریده های خداوند در نامه عملش حسنات بنویسند و بر همین اساس او را
درجات دهند و بلند آوازه سازند ، حق تعالی قبر او را نورانی سازد و گناه و حسادت را از دل و جانش بردارد و او را از عذاب قبر ایمنی دهد و دوری از آتش دوزخ را برای او بنویسد و در روز رستاخیز با کسانی که از دهشت های آن در امانند محشور شود و حق تعالی به فرشتگان خود می فرماید : ای فرشتگان من ، بنده ام را بنگرید که برای خشنودی من یک شب را با عبادتم زنده نگاه داشته است ، او را (به دقت) در بهشت ویژه جای دهید و در آن به او صد هزار شهر و در هر شهر هر آنچه دل خواهش کند و دیده از آن لذت برد و به خاطر کسی خطور نکرده است ، بدهید و برای او جز آنچه من برای او از کرامت ها و الطاف فراوان و قرب مقدس خود مهیا کرده ام ، مقرر کنید . [91]
آثار سحرخیزی در نشانه های وضعی گفتار و کردار
اثرها و نشانه های وضعی گفتار و کردار آدمی ، به یک باره ظاهر نمی شود ، بلکه آهسته آهسته جای خود را به یکدیگر می دهند؛ چه گفتارها و رفتارهای پسندیده و یا ناپسند . سخنان ، کردارها و رفتارهای شایسته و ناشایست در روح و روان آدمی اثر ضد و عکس هم دارند و گویا هر کدام با سپاه خویش برآنند که دیگری را شکست دهند و دست آوردهای او را نابود سازند . یکی می کوشد دل و جان انسان را فرود آرد ، سنگی و دست و پا بسته ، دژم ، با فهم و نگاهی در هم ریخته و کژ ، و با دیدگان کم
سو و بی فروغ بدون چراغ و بلد راه ، او را زبون و پست ساخته از حقایق انسانی و فراسویی ، گمراه و گریز پا بپروراند و آن دیگری چنان است که زنگار پلیدی را از قلب او پاک کرده ، درونگاه او را جلا دهد؛ وجودش را بر فراز برده از دنیای سه بعدی بیرونش کرده ، پرواز دهد و بر سفره افاضه و اشراق و خلسه و جذبه و لذت های بهجت انگیز میهمان کند و از تهذیب و یقین ، اثری آسمانی اش بخشد؛ روشنایی ظاهر و باطن را به او هدیه کند و وجودش را سعه داده ، ادراکاتش را گسترش دهد و دیده اش را بینا و گوشش را شنوا سازد؛ به گونه ای که از این ربایش و کشش روح مستعدش بتواند در باطن این عالم ، سرک بکشد و دیدنی ها را ببیند و از آن ها باخبر شود و به سبب آمادگی و استعدادش و ارادت قلبی اش افزایش یابد و دریافت های تازه داشته باشد و حقایقی را کشف بنماید . و هر چند دیگران بدانند یا ندانند او خود را موظف خواهد دانست که کر و لال و دهان دوخته بگذراند و هماره از نامحرم ، هر که باشد حذر کند و چونان لحظه های نخست این راه ، بلکه بیش از آن به هوش باشد که دل به هیچ نسپارد .
در خلوت شب های تارت می توانی آری به کف ، سرچشمه آب بقا را[92]
نور نماز شب
پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) می فرماید : نماز شب ، نور است . [93]
نور آن است که در ظهور و ظاهر بودن به غیر نیاز ندراد ، بلکه دیگر چیزها
را نیز برای بروز و برآمدن ، بهره رساند . نور چنین است که هماره هم خود را شناسا کند و هم شناسایی اشیایی را که از این ویژگی برخوردار نیستند و پرده نشین عدم و برکنار از جوار وجودند و بر دامن تاری و سیاهی منزل دارند عهده دار است . نماز شب نور است؛ یعنی در بودن و نموداری بر خود تکیه دارند و نمازگزار را نیز برآورده ، به بود و وجود و فروزش و درخشش رساند و در جهانی دیگر میهمانش کند؛ بر فرازش برده تا راه را از بی راهه بازشناسد ، دیدگانش را پرفروغ و شعاع دید او را فراخ گرداند و آنچه را پیش تر نمی دیده از برکت نماز شب ، در آینه و منظر خویش بیاید و به قدر هوش و گنجایش و آمادگی اش ، از حقیقت انواع بر او پرده بردارند . علاوه بر آن ، نماز شب با توان بازدارنده و پس زننده ، تیرگی و رنجش روح و روان را کنار زده و خیرگی و چموشی دل و تمایلات نفسانی را مهار کند و با نیروی ربایش و کشش ، دارایی و ارزاق مادی و معنوی سحرخیز را ضمانت کند .
مرا در این ظلمات آنکه رهنمایی کرد نیاز نیم شبم بود و گریه سحری
حضرت عیسی(علیه السلام) در موعظه هایش به مسیحیان می فرماید :
شما را سخنی راست و درست می گویم : سعادتمند آنانند که سحرخیزند؛ آن ها کسانی اند که نور ماندگار را به ارث می برند؛ زیرا در تاریکی شب برمی خیزند . [94]
«چرا تهجد و شب زنده داری و دعا از اسباب تحصیل علم است . بدین خاطر است که علم همان گونه که
در بعضی از روایات به این مطلب تصریح شده است به کثرت تعلم و مطالعه نیست ، بلکه علم نوری است که خدا در دل هر یک از بندگان خود که بخواهد می افکند و شب زنده داری و مناجات در دل شب ، دل را نورانی می گرداند و باعث ثبات نور در دل مؤمن می شود . . . بسیاری از محصلین را می شناسم که اهل تهجد و شب زنده داری بودن و همین امر سبب استقامت فهم و باروری ذهن آن ها در وصول و دست یابی به مطالب حقه در مسایل علمی گشت و به مراتب عالیه علمی نائل آمدند و به خلاف طلابی که پیوسته به مطالعه کتب علمی مشغولند که کم تر می شود فرد صاحب نظری از میان آن ها برخیزد» . [95]

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

پاداش بی کران

از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که برای هر عملی که بنده خدا انجام می دهد ، در قرآن پاداشی هست؛ جز نماز شب ، زیرا خداوند برای آن به دلیل شکوه و عظمتی که دارد هیچ پاداشی ذکر نکرده است . [96]

به چند دلیل :

الف) حقیقت و ارزشمندی برخی از مسائل فرازین در واژه های این سویی نمی گنجد و در واقع این جامه بر آن قامت ، کوتاه است و راست نمی آید .

ب) پنهان بودن پاداش برخی از کردارها ، شعف انگیز و با فصاحت و بلاغت سازگارتر است .

ج) جزا و سزای نماز شب با خود این عمل و زمان برگزاری آن ، یعنی تاریکی همگون است .

د) ظرف دنیا ، تنگ و گنجایش آن کم و اندک است . از این رو ، ممکن نیست بتواند پذیرای عظمت پاداش نماز شب باشد .

و) ویژگی های ثواب نماز شب

، فراتر از نفوذ دانش و تیزبینی خرد و درک انسان است . [97]

«و لهم فیهما ما یشائون و لدینا مزید؛ و در بهشت هر چه را بخواهند از آنِ آنان خواهد بود و نزد ما افزون بر آن است» . [98]

«و فیهما ما تشتهیه الانفس و تلذ الاعین؛ و در بهشت است آنچه دل ها هوس کنند و دیده ها لذت برند» . [99]

پس دور نیست که به تعبیر روایات دینی ، دو رکعت نماز و سرشک و گونه تر در دل شب آن هم تنها برای پرواز از خداوند و خرسندی آن عزیز ، از دنیا و هر چه در آن است سودمندتر باشد و پاداشی بی نهایت به فراخور جهان بی کرانه به خود گیرد و حتی زندگی دنیایی نمازگزار را ممتاز و متعالی سازد و به نور خویش بیفروزد .

همدمی با اهل سحر و هم نشینی با سرخوشان مست جام لدینا مزید و به نظاره نشستن نشانه های رحمت خدایی و استشمام بوی دلآویز بهشت گونه و نسیم خنکی که از جان و حکمت های دهان ملکوتی آنان می وزد و معرفت انسان را می نوازد ، گواه این مدعاست .

چو شو گیرم خیالش را در آغوش سحر از بسترم بوی گل آیو[100]

سلیمان بن خالد از امام باقر(علیه السلام) روایت می کند که امام به او فرمود :

آیا می خواهی تو را از دروازه های خیر آگاه سازم ؟

سلیمان : فدایتان گردم بفرمایید .

امام : روزه ، سپری در برابر آتش دوزخ است؛ صدقه (کمک رایگان به دیگران) ، گناه و اشتباه را از بین می برد؛ و بیداری در دل شب برای ذکر خداوند (هفتاد مرتبه طلب مغفرت در نماز وتر[101]) سپس آیه یاد

شده (تتجافی . . . ) را خواندند . [102]

البته امام باقر(علیه السلام) نیز با پیروی از قرآن ، برای نماز شب ، پاداشی ذکر نکرده است .

از امام باقر(علیه السلام) نقل شده است که آیه یاد شده درباره امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) و شیعیان ما نازل شده است ، آنان که در ابتدای شب به خواب می روند و چون از شب دو سوم یا به مقداری که خدا خواست بگذرد از خواب برمی خیزند و به سوی پروردگارشان ناله و زاری می کنند؛ در حالی که با میل و امید و هراس اند و در عطایایی که خداوند در کتابش برای پیامبر خویش یاد کرده ، از اقامت در جوار او ، ورود به بهشت ویژه و امان از ترس و وحشت ، حرص می ورزند . [103]