آیه‏ های ویژه حضرت علی علیه السلام

[ملکوت* گامی تارهایی *]

فضایل اهل بیت‏علیهم السلام در قرآن گاهی به صورت گروهی که شامل تمامی چهارده معصوم‏علیهم السلام است و در مواردی در خصوص پنج تن آل عبا و... بیان شده که شامل حضرت علی‏علیه السلام نیز هست و تنها چند مورد ویژه امام علی‏علیه السلام است، آقای دکتر نقی‏پورفر با برشماری 16 مورد، بیشترین آیه‏های ویژه را بر شمرده (3) ،ولی نمی‏توان ادعا کرد که همه دانشمندان بر تمامی این 16 مورد اجماع و اتفاق دارند. اختصاص برخی از این آیه‏ها به شخص حضرت علی‏علیه السلام قابل بحث و بررسی است، به هر حال عصاره شش آیه از آن‏ها - که در اختصاص به امام علی‏علیه السلام روشنتر است- با اندک توضیحی بیان می‏شود:
1) جان برکف

«و من‏الناس من یشری نفسه ابتغاء مرضات الله و الله رؤوف بالعباد (4) »
و از مردم کسی است که جانش را در برابر خشنودی خدا می‏فروشد و خداوند به بندگانش بسیار دلسوز است.
این آیه شریفه اندکی پس از هجرت درباره امیرمؤمنان نازل شده که در شب هجرت پیامبرصلی الله علیه وآله (لیلة‏المبیت) به جای پیامبرصلی الله علیه وآله آرمید و جان خویش را سپر بلای حضرت کرد. روایات شیعه و سنی در خصوص ایثار آن حضرت و ویژگی این آیه به امیرمؤمنان گزارش‏های مفصل و مکرری دارند (5).
از شش آیه قبل مسلمانان مهاجر را به چهار گروه تقسیم می‏کند که دو به دو شخصیتی متقابل یکدیگر دارند.
الف: گروهی که می‏گویند: پروردگارا در دنیا همه چیز را به ما عطا نما، در حالی که او را در آخرت هیچ بهره‏ای نیست.
ب: کسانی که می‏گویند: «پروردگارا به ما در دنیا حسنه و در آخرت نیز حسنه عطا فرما و از عذاب آتش دوزخ حفظ نما».
ج: «و از مردم کسی هست که سخن او در زندگی پست دنیا، تو را به شگفتی می‏آورد و خشنود می‏کند [ولی در باطن چنین نیست] و خداوند بر آنچه در قلب او است گواه می‏گیرد و او سرسخت‏ترین دشمنان است. نشانه دشمنی باطنی او این است که وقتی روی بر می‏گرداند و از نزد تو می‏رود، می‏کوشد تا در زمین فساد به راه اندازد و حرث و نسل را نابود کند...».
د: شهادت طلب که در خصوص حضرت علی‏علیه السلام است و پاداشش رضای خدا است نه اجر مادی.
2) سخنگوی محشر

«... فاذن مؤذن بینهم ان لعنة‏الله علی الظالمین (6) »
در هنگامه محشر ندا دهنده‏ای در میان بهشتیان و دوزخیان ندا می‏دهد -به گونه‏ای که همگان می‏شنوند- که: لعنت‏خدا بر ستمگران.
در روایات اسلامی، این مؤذن و سخنگو به امیر مؤمنان تفسیر شده است. و در روایات اهل سنت آمده که علی‏علیه السلام می‏فرمود:
انا ذلک المؤذن;
آن که آن روز ندا سر می‏دهد منم.
از ابن عباس روایت است که علی‏علیه السلام می‏فرماید:
لعنت‏خدا بر آنان باد که ولایت مرا تکذیب کردند و حق مرا کوچک شمردند.
آقای نقی‏پورفر در این‏باره از شواهد قرآنی نیز استفاده کرده است.
3) منادی برائت از مشرکان

برخی از طوایفی که در حدیبیه با پیامبرصلی الله علیه وآله پیمان بسته بودند، یک جانبه و بدون هیچ مجوزی پیمانشان را - به خاطر همکاری آشکار با دشمنان اسلام- شکستند و یا در صدد از بین بردن رسول خدا برآمدند. پس از خیانت اینان، سوره رائت‏به‏ویژه آغاز آن که مظهر غضب الهی است نازل شد.
به اتفاق شیعه و اکثر اهل سنت، حدود ده آیه آغازین سوره به ابوبکر سپرده شد، تا در روز عید قربان در اجتماع مردم به عنوان اعلامیه عمومی بخواند. پس از رفتن ابوبکر، جبرئیل نازل شد و اعلام کرد:
«لن یؤدی الا انت او رجل منک‏»
رسالت اعلان به مشرکان را کسی جز تو یا مردی از اهل بیت تو ادا نخواهد کرد.
ابوبکر را برگرداندند و علی‏علیه السلام این سوره را بر مشرکان مکه خواند. (7)
توجه به موارد مشابه، به روشنی گویای معرفی شخصیت علی‏علیه السلام در مقایسه با رقبای آینده است، در این ماجرا علاوه بر این نکته، قرابت میان علی‏علیه السلام و پیامبرصلی الله علیه وآله را به عموم اعلام می‏دارد. نظیر تعبیر «انفسنا» در قضیه مباهله.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

4) شاهد همگام با پیامبرصلی الله علیه وآله

«افمن کان علی بینة من ربه و یتلوه شاهد منه (8) »
این آیه در حقانیت و صداقت پیامبر اکرم‏صلی الله علیه وآله است. و «بینه‏» و دلیل روشن صدق او قرآن است و شاهد صدق نبوتش، حضرت علی‏علیه السلام است که پیش از او در تورات نشانه‏هایش آمده است. مضمون آیه چنین است:
آیا کسی که (پیامبرصلی الله علیه وآله) دلیل روشنی از پروردگار خویش (قرآن) در اختیار دارد و در پی آن شاهد و گوا از سوی خدا آمده و قبل از آن کتاب موسی (تورات) به عنوان پیشوا و رحمت و بیانگر عظمت او آمده است.
امیر مؤمنان از شان ملکوتی خویش در آغاز رسالت‏خبر می‏دهد- که می‏تواند توضیحی بر آیه شریفه باشد:
«ولقد کنت اتبعه اتباع الفصیل اثر امه... (9) »
من همواره پیامبر را دنبال می‏کردم، همچون در پی آمدن بچه شتر از شیر گرفته، در پی مادرش. هر روز برای من از اخلاق خود نشانه‏ای برپا می‏داشت و مرا به پیروی آن می‏گماشت...
من نور وحی و رسالت را می‏دیدم و نسیم نبوت را استشمام می‏کردم، و به خدا سوگند هنگام نزول وحی، من نعره شیطان راشنیدم، پرسیدم یا رسول‏الله! این نعره چیست؟ پس پاسخ فرمود: این شیطان است که - با بعثت و نزول وحی - از این که معبود مردم باشد مایوس گشته، یا علی تو می‏شنوی آنچه را من می‏شنوم و می‏بینی آنچه را من می‏بینم. جز آن که تو پیامبر نیستی و لیکن تو وزیری و بر راه خیر می‏روی... (10).
نور وحی، امری محسوس نیست که به رؤیت در آید، بلکه چشم ملکوتی می‏طلبد تا آن را ببیند و شنیدن نعره شیطان نیز گوشی برزخی می‏خواهد، این ویژگی‏های ملکوتی برای آن حضرت در دهه اول عمر رخ داده است.
5) علی معجزه هم‏تراز قرآن

«و یقول الذین کفروا لست مرسلا، قل کفی بالله شهیدا بینی و بینکم و من عنده علم‏الکتاب (11) »;
کافران می‏گویند: «تو پیامبر نیستی‏» بگو: همین بس که دو کس میان من و شما گواه باشد، یکی الله و دیگری کسی که علم کتاب در نزد او است.
یعنی هم خدا می‏داند که من فرستاده اویم و هم کسانی که از قرآن آگاهی دارند.
مقصود از «شهادت خداوند» شهادت از طریق قرآن کریم است، که سند حقانیت قطعی ادعای نبوت است. نظیر آیه 51 سوره عنکبوت. و مصداق «من عنده علم‏الکتاب‏» علی‏علیه السلام است.
«ابن ماجه‏» از بزرگان اهل سنت در فضایل علی‏علیه السلام از آن حضرت نقل می‏کند:
«انا عبدالله، و اخو رسوله‏صلی الله علیه وآله و انا الصدیق الاکبر لایقولها بعدی الا کذاب‏»;
یعنی من بنده خدا و برادر رسول خداصلی الله علیه وآله و من بزرگترین تصدیق کننده رسالت هستم، پس از من این اوصاف (مثل صدیق) را جز کذاب ادعا نمی‏کند. (12)
6) هارون امت اسلام

هنگامی که حضرت موسی‏علیه السلام به رسالتی عظیم و گسترده مبعوث و به مبارزه با قدرت فرعونی مامور شد، دست‏به دعا برداشت و نیازهایی را مطرح کرد. از جمله تقاضا کرد; خدا برادرش هارون را به وزارت او نصب کند، تا پشتش به او محکم و شریک کارش باشد. مشخصات هارون علیه السلام چنین است:
«واجعل لی وزیرا من اهلی، هرون اخی...»
«وزیری از خاندانم برای من قرار ده، برادرم هارون را».
پیامبر اسلام‏صلی الله علیه وآله نیز مشابه همین درخواست را از خدا کرد و درباره علی‏علیه السلام مستجاب شد که خلاصه‏اش به «حدیث منزلت‏» معروف است، و علامه طباطبائی می‏فرماید:
این حدیث از صد طریق از اهل سنت و هفتاد طریق از طرق شیعه نقل شده است.× (13)
در همین جا از طولانی کردن این بحث‏خودداری کرده و خوانندگان گرامی را به ماخذ ارجاع می‏دهیم، گفتنی است که آقای نقی‏پورفر جمعا 78 عنوان و آیه، از باب تفسیر قرآن به قرآن را بحث و بررسی کرده است.
جری و تطبیق در آیات ولایت

آیات شامل فضایل ائمه معصومین‏علیهم السلام دو گونه است، برخی - به کمک روایات معتبر- به معصومین‏علیهم السلام و یا تنها به امام علی‏علیه السلام اختصاص دارد. (14) و بعضی دیگر از آیات فضایل که درباره معصومان آمده طبق قاعده «جری و تطبیق‏» عمومیت می‏یابد و شامل دیگران نیز می‏گردد.
از بخش نخست که منحصرا درباره حضرت علی‏علیه السلام یا معصومان‏علیهم السلام است و بیش از یک یا چند مصداق ندارد; آیه اکمال دین (مائده/3)، آیه مباهله (آل‏عمران/ 60) و آیه ولایت (مائده / 55 (15) ) قابل ارایه است. و از بخش دیگر، آیه تاویل که در شرح «والراسخون فی‏العلم‏» (16) از امام صادق‏علیه السلام روایت است:
«والراسخون فی‏العلم هم آل محمد»
«راسخان در علم خاندان پیامبر هستند».
علامه طباطبائی‏قدس سره می‏فرماید:
«این مورد نیز مانند موارد مشابه، از باب جری و انطباق است‏» (17)
یعنی روایت دلالت دارد که راسخان در علم خاندان پیامبرند. ولی روایت‏سبب اختصاص نمی‏شود زیرا آیه شریفه را بر مصداق‏هایی تطبیق کرده و مضمونش بر غیر آنان نیز جریان دارد.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

مفهوم جری و تطبیق

قرآن کریم نور و بیان و تبیان است. ترجمه و برخی مفاهیم قرآن روشن و برای همگان، بشیر و نذیر است. ولی بی عنایت‏به روایات معصومان‏علیهم السلام تمامی آیات و معارف بلند قرآنی مفهوم و مبین نیست. در این زمینه از احادیث‏بی‏نیاز نیستیم، تفکیک تفسیر از حدیث همان تفکر «حسبنا کتاب‏الله‏» است که بر آن اساس کج، ثقلین (قرآن و عترت) از هم جدا شد و این افتراق، امت واحده را در تفسیر قرآن کریم و دین، به فرقه‏های مختلف و حتی متضاد منشعب ساخت.
بی شک روایات معتبر و موثق اهل بیت‏علیهم السلام در تبیین وحی، نقشی تعیین کننده و اساسی دارد و همچون مشعلی فروزان فرا راه مفسران قرار می‏گیرد.
نکته بسیار با اهمیت این جا است که این روایات - که معمولا به تناسب خاصی صادر شده- نباید مورد آیه را در خود منحصر کند زیرا لازمه‏اش این است که قرآن تنها برای زمان خاصی آمده باشد و برای کسانی که در عصر نزول، حضور نداشته‏اند بهره‏ای جز خواندن و تبرک جستن به آن نداشته باشد. بنابراین بدیهی است که سیل معارف قرآنی همواره جاری و ساری است و هر نوروزی بر مصداقی نو قابل انطباق است. به این نکته اصطلاحا «جری و تطبیق‏» گفته می‏شود.
تاریخچه جری و تطبیق

«جری‏» یا «تطبیق‏» آیه بر موردی مشخص، که در روایات به وفور یافت می‏شود، اصطلاحی است‏برگرفته از احادیث ائمه‏علیهم السلام. به کارگیری چنین اصطلاحی در تفاسیر قدما دیده نشده، هر چند ممکن است‏به مضمون آن معتقد بوده‏اند.
گویا اولین مفسری که این موضوع را به روشنی پرورش و رواج داد مرحوم علامه طباطبائی‏قدس سره است. وی در آغاز تفسیر المیزان، بحث کوتاهی درباره جری فرموده و در سراسر تفسیر، روایات مربوطه را به آن مبحث ارجاع داده است. (18)
روایتی که این اصطلاح را در علوم قرآن پدید آورده، در تفسیر عیاشی (م‏320ق) و از امام محمدباقرعلیه السلام است. فضیل بن یسار می‏گوید: از امام درباره این روایت که می‏فرماید:
«مافی‏القرآن الا وله ظهر و بطن و ما فیها الا و له حد مطلع‏»
پرسیدم; منظور از این که قرآن ظهر و بطنی دارد چیست؟ حضرت فرمود:
ظاهرش تنزیل آن است و باطنش تاویل آن، بخشی از آن گذشته و بخشی هنوز نیامده است «یجری کما یجری الشمس والقمر» قرآن به موازات حرکت‏خورشید و ماه و سال; ساری و جاری است (19) و هر روز، تازه و با طراوت است.
اصطلاح «جری‏» از همین روایت‏برگرفته شده است.
مرحوم علامه‏رحمه الله می‏فرماید: روش ائمه‏علیهم السلام این بوده است که آیاتی از قرآن کریم را بر مواردی قابل انطباق، تطبیق می‏کردند; گرچه از مورد نزول آیه خارج باشد. (20)
امام علی‏علیه السلام می‏فرماید:
قرآن، چراغ پر فروغی است که خاموشی در آن راه ندارد: «سراجا لایخبو تو قده‏»... (21)
اهمیت این اصل می‏طلبد که احادیث زیر را در پشتوانه این قاعده نقل کنیم:
1- حضرت امام باقرعلیه السلام - ضمن روایتی- می‏فرماید: «اگر آیه‏ای درباره امتی نازل می‏شد و آنها منقرض می‏شدند و با انقراضشان آیه می‏مرد، چیزی از قرآن باقی نمی‏ماند. قرآن از آغاز تا انجامش و از انتها تا ابتدایش همواره - تا آسمان‏ها و زمین برپا است - جریان دارد. پس برای هر ملتی، آیه‏ای است که آن را تلاوت می‏کند، و آنان به لحاظ آن آیه در خیر یا شر خواهند بود. (22)
2- مردی از امام کاظم‏علیه السلام پرسید: «چگونه است که قرآن در نشر و آموزش جز زیادت و طراوت به دنبال ندارد؟ امام فرمود:
خداوندتبارک و تعالی قرآن را برای زمان خاص و ملت مخصوص، قرار نداده، قرآن پیوسته تا قیامت، نو است و نزد هر امتی، تر و تازه است.
3- ابو بصیر گوید: از حضرت صادق‏علیه السلام درباره آیه:
«انما انت منذر و لکل قوم هاد (23) »
یعنی تو تنها هشدار دهنده هستی و برای هر قومی یک هادی وجود دارد
پرسیدم; امام فرمود:
«رسول خدا -که درود خدا بر او باد- منذر و علی‏علیه السلام هادی است. ای ابوبصیر آیا امروزه هم هادی وجود دارد؟
گفتم: آری، فدایت‏شوم، از خاندان شما پیوسته هادی پس از هادی آمده تا امروز که هدایتگری به شما سپرده شده است. حضرت فرمود:
«ای ابوبصیر خدا تو را رحمت کناد، اگر چنان می‏بود که تا آیه‏ای برای مردی نازل می‏شد و آن مرد وفات می‏کرد آیه نیز می‏مرد، از قرآن و سنت چیزی نمی‏ماند، لیکن قرآن زنده است، همان‏گونه که درباره گذشتگان جریان داشت درباره آیندگان نیز جاری است. (24)
حضرت در نخستین بخش این روایت، کلمه «هادی‏» را بر علی‏علیه السلام تطبیق می‏فرماید و ابوبصیر که پرورش یافته مکتب او است، به خوبی معنای «جری‏» قرآن در همه ادوار تاریخ را آموخته، از این رو در حضور امام، واژه «هادی‏» را بر فرد فرد امامان‏علیهم السلام تطبیق می‏کند و حضرت، علاوه بر تقریر گفته وی: «جری‏» را مدلل می‏سازد.
به جرئت می‏توان گفت: بسیاری از روایاتی که آیه‏های قرآن کریم را در فضایل امام علی‏علیه السلام یا چهارده معصوم‏علیهم السلام بیان می‏کند از همین باب است.
یعنی از مضمون آنها انحصار فهمیده نمی‏شود، بلکه امامان‏علیهم السلام را به عنوان برترین و بارزترین مصداق‏های آن فضایل نشان می‏دهد.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

نمونه‏هایی از جری و تطبیق

الف: ابن عباس گوید: هنگامی که آیه شریفه:
«ان الذین آمنوا و عملواالصالحات اولئک هم خیرالبریه (25) »
نازل شد، پیامبرصلی الله علیه وآله به علی‏علیه السلام فرمود:
آن (مؤمنان دارای اعمال صالح که بهترین آفریدگانند) تو و شیعیان تو هستند، شما با شیعیانت در قیامت راضی و خشنود و مرضی پروردگار وارد محشر می‏شوید و دشمن شما خشمناک و سرافکنده. پرسید یا رسول‏الله! دشمن من کیست؟ فرمود: هموکه از تو اظهار بیزاری دارد و لعنتت می‏کند، سپس فرمود: خدا علی‏علیه السلام را رحمت کند، که رحمت می‏کند. (26)
ب: امام صادق‏علیه السلام در روایتی می‏فرماید:
«یا ایتهاالنفس المطمئنة... (27) »
درباره حضرت علی‏علیه السلام است.
ج: ابن عباس گوید:
«و من یعرض عن ذکر ربه... (28) »
«ذکر ربه‏» ولایت علی بن ابی‏طالب‏علیه السلام است. (29)
د: ابن عباس و گروهی دیگر از راویان می‏گویند:
«والسابقون السابقون × اولئک المقربون‏» (30)
درباره علی‏علیه السلام نازل گشت. (31)
ه : از امام باقرعلیه السلام روایت است:
«و قلیل من الآخرین (32) »درباره علی‏علیه السلام‏است.
و: از حضرت باقرعلیه السلام نقل شده:
«قل هل یستوی‏الذین یعلمون... (33) »ما هستیم و:«والذین لایعلمون‏»دشمن ما است.
بدیهی است مضمون آیه منحصر به حضرت علی‏علیه السلام نیست و هدف این روایات نشان دادن مصداق‏های روشن و مهم است نه انحصار در همین مورد.