(** تفسیر کلامی قرآن کریم با رويكرد به هدف اعتقادى آيات قرآن **)

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

تفسير کلامی

تفسير كلامى: گرايشى در تفسير قرآن با رويكرد به هدف اعتقادى آيات قرآن است .

در گرايش كلامى، مفسر از آيات قرآن براى دفاع از باورهاى مذهبى خويش يا پاسخ به شبهات مخالفان استفاده مى كند و در اين راه از استدلال هاى عقلى و كلامى نيز بهره مى گيرد. تفسير كلامى از شاخه هاى تفسير عقلى و اجتهادى است.[1]

گستره و اهميت تفسير كلامى:

بخش مهمى از آيات قرآن را آيات اعتقادى آن تشكيل مى دهد. توجه ويژه به اين آيات، تفسير كلامى را شكل مى دهد. اين آيات دو دسته اند:
1. آياتى كه افكار و عقايد اديان و مكاتب گوناگون مانند يهوديان، مسيحيان، صابئان ومشركان را نقل مى كنند و با استدلال هايى متين به نقد آن ها مى پردازند؛ مانند داستان حضرت ابراهيم(عليه السلام) در احتجاج با پرستشگران خورشيد، ماه و ستاره (انعام /6، 76 - 81) و نقد انديشه هاى دهريان. (جاثيه /45، 24 - 27)

2. آيات بيانگر اصول اعتقادى اسلام؛ مانند توحيد، نبوت، معاد و همچنين آيات در بردارنده مباحثى نظير جبر و اختيار، قضا و قدر، صفات الهى، رؤيت، عصمت و ايمان.

در تفسير كلامى مصطلح تأكيد بر دسته دوم است و به مباحث اختلافى ميان فرق اسلامى و مستندات قرآنى آن ها مى پردازد تا عقايد كلامى خود را ثابت كند، هرچند در كتب متقدمان به تفسير كلامى به معناى نخست و دفاع از مبانى دين اسلام در برابر اديان ديگر به تفصيل بيشترى پرداخته شده است.[2]

رسالت اصلى قرآن هدايت آدميان و مبارزه با انديشه هاى خرافى و نادرست است، از اين رو بخش مهمى از آيات آن را آيات اعتقادى تشكيل مى دهد. پيروان فرق و مذاهب، هر يك با رويكرد خاص مذهبى خود به تفسير آيات اعتقادى پرداخته، استدلال هايى را مطرح كرده اند. شناخت اين استدلال هاى مستند به آيات قرآنى نقش مهمى در فهم صحيح از قرآن دارد. از سوى ديگر رويكردهاى كلامى نادرست در حوزه تفسير در معرض سوء استفاده برخى جريان هاى سياسى قرار گرفته است، چنان كه حاكمان بنى اميه براى سرپوش نهادن بر جنايات خود از ظاهرگرايان جبرى مسلكى حمايت مى كردند كه با استناد به قرآن، به مجبور بودن انسان ها در افعال خود و در نتيجه ظلم پذيرى و گردن نهادن به وضع موجود معتقد بودند[3] يا وهابيان سلفى كه در تكفير بخشى از مسلمانان و اقدامات خشونتبار بر ضدّ آن ها[4] با تكيه بر عقايد خاص خود و عمدتاً با استدلال به ظواهر برخى آيات و روايات تحت حمايت پنهان بيگانگان اند.

با توجه به همين اهميت است كه مفسران در تفسير آيات اعتقادى به تفصيل يا اجمال به بيان ديدگاه هاى خود پرداخته، افزون بر تفسير، در علم كلام نيز به تبيين عقايد خود مى پردازند.