☾✯◡✯☽.. علوم قرآنی از دیدگاه آیت الله معرفت ..☾✯◡✯☽

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

علوم قرآنی از دیدگاه آیت الله معرفت




چکیده:


در این مقاله ضمن بیان فرق علوم قرآن و علوم قرآنی، ترکیب علم قرآنی در آراء اندیشمندان به بحث گذاشته شده است و دیدگاه آیت الله معرفت نیز مورد ارزیابی قرار گرفته شده‏است.

قسم دیگر مقاله به بررسی مرزهای علوم قرآن می‏پردازد و گستره مباحث علوم قرآن مطرح شده است. فرق علوم و معارف قرآن نیز بخش دیگر از مقاله را به خود اختصاص داده است.

در این مقاله زوایای مختلف مباحث علوم قرآن چون علوم لفظی و معنوی، تاریخی و تفسیری، برون قرآنی و درون قرآنی، علوم متصل و مستفاد از قرآن از تقسیمات علوم قرآن دانسته شده است.

مؤلف در این مقاله به بحثهای دیگری در این باره به اختصار اشاره کرده‏است که از جمله آنها، ارتباط عترت با علوم قرآن، شیوه بحث در مباحث علوم قرآن، ماهیت، موضوع و جایگاه علوم قرآن و نیز ضرورت بحث در این حوزه می‏باشد.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

کلید واژه ‏ها:


قرآن، علوم قرآن، علوم قرآنی، تفسیر، معرفت.

گستره علوم قرآن


ترکیب دو واژه «علوم» و «قرآن» در زبان فارسی می‏تواند به دو شکل وصفی و اضافی به کار رود، بدین معنی که اگر واژه قرآن نسبت به علوم به عنوان صفت باشد به مقتضای مفهوم وصفی آن، برخی از دانش های مربوط به قرآن را در برمی‏گیرد، یعنی دانش هائی که وجهه قرآنی دارند. ولی اگر کلمه قرآن به عنوان مضاف‏الیه و ترکیب ازنوع اضافی باشد، در این صورت اصطلاح «علوم قرآن» به معنای دانش هائی خواهد بود که در ارتباط با قرآن است، که طبعا دانش‏های بیشتری را دربر خواهد گرفت که در همین مقاله بدان اشاره خواهد شد.

البته در ادبیات قرآنی معاصر در زبان فارسی چندان این دقت‏ها اعمال نشده و هر محققی تعبیری را به کار برده‏است. استاد معرفت تعبیر «علوم قرآنی» را برگزیده است، در حالی که آقایان آیت اللّه‏ میرمحمدی و عبدالوهاب طالقانی و دکتر سعیدی روشن و دیگران تعبیر «علوم قرآن» انتخاب کرده ولی محتوای کلی هر دو یکی است.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

تفاوت علوم قرآنی با علوم قرآن


بی تردید خاستگاه نخست اصطلاح «علوم قرآن» زبان عربی است، که منشأ آن یکی از دو ترکیب وصفی «العلوم القرآنیه» و ترکیب اضافی «علوم القرآن» می‏باشد. حال باید دید در زبان فارسی کدام‏یک از دو ترکیب فوق مورد نظر قرار گرفته‏است، آیا ترکیب «العلوم القرآنیة» ترجمه و بازگردانده شده است، که مناسب‏تر است به «علوم قرآنی» تعبیر شود. یعنی علومی که موضوع آن قرآن است، همانند علوم سیاسی و علوم طبیعی که موضوع آنها سیاست و طبیعت است. یا ترکیب اضافی «علوم القرآن» مورد نظر است که در این صورت اصطلاح «علوم قرآن» مناسب خواهد بود، و طبعا از حوزه دانش هائی متعلق به قرآن فراتر خواهد رفت و همه علوم مقدمی، علوم بر خواسته و دانش‏های برگرفته از قرآن، را نیز دربر خواهد گرفت.
همان گونه که گفته شد استاد معرفت در آثار فارسی خود عنوان «علوم قرآنی» را برگزیده‏اند، در حالی که آثار عربی ایشان معنون به «علوم قرآن» می‏باشد. که به نظر می‏رسد اگر استاد تعبیر «علوم قرآن» را برای آثار خود می‏پسندیدند بهتر بود. و بسا انتخاب عنوان علوم قرآنی به دلیل این باشد که خواسته‏اند بخش خاصی از علوم قرآن را بحث کرده باشند.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

تعریف علوم قرآن


دانشمندان و صاحب نظران حوزه قرآن در روزگاران گذشته، تعریف دقیقی از علوم قرآن ارائه نکرده‏اند، و تنها به ذکر اقسام و عدد آن بسنده نموده‏اند، از جمله زرکشی به نقل از ابن العربی(1)می‏نویسد: علوم قرآنی 77450 علم است. و نیز می‏نویسد: اساس علوم قرآن سه چیز است: توحید و تذکر و احکام، توحید شامل شناخت خدا، اسماء، صفات و شناخت مخلوقات می‏شود. و تذکر شامل وعد و وعید، بهشت و دوزخ و پاک سازی ظاهر و باطن می‏شود. و احکام نیز تکالیف و اوامر و نواحی را در بر می‏گیرد.(2)ولی خود زرکشی مجموع علوم قرآن را چهل و هفت نوع و سیوطی آن را در هشتاد نوع بیان کرده اند.


اما از امروزیانی که کم و بیش در این مقوله قلم زده و سخن گفته‏اند، محمد عبدالعظیم زرقانی است، وی می‏نویسد: علوم قرآن، با ترکیب اضافی خود شامل همه علوم می‏شود، ولی پس از نقل آن از معنی وسیع به فن مدون، تنها شامل مباحث خاصی شده و اصطلاح جدیدی پیدا نموده است.


از این رو، علوم قرآن، مجموعه مباحث مربوط به قرآن از جهت: نزول قرآن، ترتیب، جمع، نگارش، قرائت، تفسیر، اعجاز، ناسخ و منسوخ، دفع شبهات از قرآن و امثال این‏هااست.(3)

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

شهید آیت اللّه‏ محمد باقر صدر نیز در این زمینه می‏نویسد: علوم قرآن عبارت است از همه معلومات و مباحثی که متعلق به قرآن است، هرچند اهداف آن‏ها مختلف باشد.(4) آقای دکتر سعیدی روشن در این زمینه راه دیگری پیموده و در تعریف خود مبانی فهم قرآن را نیز تعبیه نموده است، وی می‏نویسد: علوم قرآن مطابق اصطلاح مرسوم روزگار ما، آن دسته از دانش هایی است که مبانی، ابزارها و راهبردهای فهم قرآن را تسهیل می‏نماید.(5) وی سپس می‏افزاید: مطالعات مربوط به علوم قرآن آمیخته‏ای از مطالعات برون دینی و درون دینی‏است. بدین معنی که پاره‏ای از این مطالعات همچون ضرورت وحی، دلالت اعجاز و حقانیت آن، تحریف ناپذیری وحی، و همینطور ضرورت فهم پذیری آن صرف نظر از جنبه نقلی، جنبه عقلی دارد.
این بدان معنی است که نگاه نویسنده به مباحث عقلی مربوط به علوم قرآن، نگاهی برون دینی است.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

دیدگاه استاد معرفت


به نظر می‏رسد ایشان معتقدند که علوم قرآن و به تعبیر ایشان «علوم قرآنی»، مجموعه «دانش‏های برون قرآنی» است. استاد می‏گوید: علوم قرآنی اصطلاحی است در باره مسائلی مرتبط با شناخت قرآن و شئون مختلف آن. سپس می‏افزاید: مباحثی چون وحی و نزول قرآن، مدت و ترتیب نزول، اسباب نزول، جمع و تألیف قرآن، کاتبان وحی، مکی و مدنی، پیدایش قرائت، پیدایش متشابهات، اعجاز، نسخ و عدم تحریف در علوم قرآنی مطرح می‏شود.(6) و در جای دیگر می‏نویسند: علوم قرآن موضوع خود را قرآن قرار داده و با نگرشی برونی پیرامون آن بحث می‏کند، یعنی مباحثش به محتوای قرآن مربوط نبوده، بلکه به بررسی موضوعاتی همچون تاریخ قرآن، اسباب نزول، کیفیت نزول، مخاطبین قرآن، شبهه تحریف، و نظائر آن می‏پردازد.(7)

در همین راستا استاد در آثار خود به ویژه در موسوعه «التمهید» به مباحثی همچون: پدیده وحی، نزول قرآن، اسباب نزول، تاریخ قرآن، مکی و مدنی، ترتیب سوره‏ها، جمع قرآن، توحید مصاحف، رسم الخط قرآن، قراء و قرائت، محکم و متشابه، نسخ (ناسخ و منسوخ) و اعجاز قرآن می‏پردازد. و کتابی مستقل در مورد تحریف ناپذیری قرآن با عنوان «صیانة القرآن من التحریف» به رشته تحریر می‏آورد.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

مرزهای علوم قرآن


بسا بتوان گفت که علوم قرآن در مجموع به سه مرزبندی در حوزه دانش مربوط به قرآن اطلاق می‏شود:

الف) حوزه گسترده در این تعریف اصطلاح علوم قرآن همه‏ی دانشهائی که در جهت فهم قرآن قرار دارد، یا برخاسته از قرآن است، و یا برگرفته از آن می‏باشد را شامل می‏شود، و به دیگر سخن علوم قرآن، بر اساس این اصطلاح عبارت است از:

1ـ دانش‏های برخاسته از قرآن.

2ـ دانش‏هائی که مربوط به شناخت قرآن است.

3ـ دانش هائی که در فهم قرآن نقش و دخالت دارد.

4ـ دانش هائی که مستفاد از قرآن کریم است.

ب) حوزه متوسط یعنی حوزه‏ای که دانش‏های برونی مربوط به قرآن را دربر می‏گیرد، و شامل تاریخ قرآن اعم از نزول و کیفیت آن، جمع و گردآوری قرآن، توحید مصاحف، اسباب نزول، نویسندگان وحی، رسم الخط قرآن، اعراب و اعجام قرآن و دانش‏های قرآنی چون بررسی پدیده وحی، تحریف ناپذیری، اعجاز قرآن، نسخ (ناسخ و منسوخ)، تأویل و تنزیل، ظهر و بطن، و نیز احکام و تشابه، اطلاق و تقیید و جز آن می‏شود.

ج) حوزه کوچک از دایره این اصطلاح، تاریخ قرآن با همه متعلقاتش از مدار علوم خارج است و تنها شناخت پایه‏ای که دو سویه می‏باشد، یک سوی آن در درون قرآن و سوی دیگر آن در برون قرآن است را دربر می‏گیرد. این اصطلاح در برنامه ریزی درسی نقش مهمی دارد.

استاد معرفت در این زمینه به حوزه متوسط نظر دارد.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

یاد سپاری


شایان ذکر است که محدود کردن دانش‏های قرآنی به محدود خاص مشکلی ایجاد نمی‏کند. چنان که نگرشی به پهنه همه معارف قرآنی نیز مشکل آفرین نخواهد بود. چراکه اصطلاح علوم قرآنی هنوز بر اصطلاح خاصی استقرار نیافته است.و چون ترکیب وصفی (علوم قرآنی)، رجحانی بر ترکیب اضافی (علوم قرآن) ندارد، لذا مناسب‏تر آن است که علوم قرآن با همان گستردگی ذاتیش به کار رود، و چنانچه محدوده خاصی مورد نظر پژوهشگری می‏باشد با تعریف ویژه و ذکر قیود، آن را معین نماید.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

فرق علوم قرآن با معارف قرآن


استاد معرفت در فرق بین علوم قرآنی با معارف قرآنی می‏نویسد: فرق میان علوم قرآنی و معارف قرآنی آن است که علوم قرآنی بحثی بیرونی است و به درون محتوای قرآن از جنبه تفسیری کاری ندارد، اما معارف قرآنی کاملاً با مطالب درون قرآنی ومحتوای آن سر و کار دارد و یک نوع تفسیر موضوعی به شمار می‏رود.

ایشان سپس می‏افزایند: معارف قرآنی یا تفسیر موضوعی، مسائل مطرح شده در قرآن را از حیث محتوائی بررسی می‏کند، بدین ترتیب که آیات مربوط به یک موضوع را از سراسر قرآن در یک جا گردآورده و در مورد آنچه که از مجموع آن‏ها به دست می‏آید سخن می‏گوید، مشروط بر این که از محدوده دلالت قرآنی فراتر نرود. گرچه در تفسیر موضوعی گاه ضرورت دارد به شواهد عقلی و نقلی دیگری نیز استشهاد شود ولی بحث کاملاً قرآنی است.(8)

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

دو نکته


در این جا دو نکته به نظر می‏رسد:

اول اینکه، به نظر می‏رسد آنچه استاد به عنوان معارف قرآن یا تفسیر موضوعی از آن یاد می‏کند در حقیقت بخشی از همان علوم قرآن به معنی عام است که زرقانی بیان نموده است.

دوم اینکه استاد تنها تفسیر موضوعی را جزء معارف قرآن شمرده‏اند، و سخنی از تفسیر ترتیبی که حجم عظیمی از معارف قرآنی به شمار می‏رود به میان نیاورده‏اند. شاید این بدان معنی باشد که چون در تفسیر ترتیبی نمی‏توان به نظر نهایی قرآن رسید نمی‏توان نام معارف بر آن نهاد.