♡๑۩๑♡ سوء ظن و بدگمانی ♡๑۩๑♡

[*آیه های انتظار*]

این صفت رذیله نتیجه ترس و ضعف نفس است، زیرا كه هر ترسوی ضعیف النفسى، هر فكر فاسدى كه به خاطرش مى‏گذرد و به قوه واهمه او در مى‏آید اعتقاد مى‏كند و پى آن مى‏رود. و این صفت خبیثه از مهلكات عظیمه است.
خداوند عالم مى‏فرماید: «یا ایُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثیرا مِنَ الظَّنِّ انَّ بَعْضَ الظَّنِّ اثْمٌ»[1] یعنى: اى گروه مؤمنین، اجتناب كنید از بسیارى از گمان به درستى كه بعضى از گمانها گناه است.
و در جای دیگر مى‏فرماید: «وَ ظَنَنْتُمْ ظَنَّ السُّوْءِ وَ كُنْتُمْ قَوْما بُورا»[2]
یعنى: گمان بد بردید، و شما قومى بودید به هلاكت رسیده».
و حضرت امیر المؤمنین - علیه السّلام - مى‏فرماید: «باید امر برادر مؤمن خود را به بهترین محامل حمل كنى. و باید به سخنى كه از برادر تو سرزند گمان بد نبرى مادامى كه محمل خوبى از براى آن بیابى».
و مروى است كه: «خداوند متعال حرام كرده است از هر مسلمى خون او را و عرض او را و ظن بد به او بردن را». و همین مذمت از براى ظن بد كافى است كه آن را قرین كشتن مسلم و دست‏اندازى به حریم و عرض او نموده.
و شكى نیست كه هر كس در باطن، بد به دیگرى برد و او را به شر و فساد نسبت دهد در ظاهر به نظر حقارت او را مى‏بیند، و اكرام او را آنگونه كه سزاوار است بجا نمى‏آورد. و در حقوق او كوتاهى مى‏كند. بلكه مضایقه از غیبت، و اظهار آنچه گمان به او برده نمى‏كند.
و همه این امور منشأ هلاكت او مى‏شود.
و شبهه‏اى نیست در اینكه هر كه ظن بد به مسلمانان مى‏برد خبیث النفس و بد باطن است، و هر كسى را مثل خود مى‏داند.
و خباثت باطن او به ظاهرش نیز سرایت مى‏كند. و دل هر مؤمن پاك طینتى نسبت به همه خلایق، پاك و صاف است و ظن بد به احدى نمى‏برد.
آرى، آرى: از كوزه همان برون تراود كه در اوست.
مرا پیر دانایی دو اندرز فرمود بر روى آب یكى آنكه:
بر خویش خوش بین مباش دگر آنكه: بر خلق بدبین مباش.
و سرّ اینكه ظن بد به مردم بردن، علامت خباثت نفس است و شارع از آن نهى فرموده آن است كه: ظن بد چیزی نیست مگر القاى شیطان خبیث، زیرا كه بجز خداوند متعال احدى از باطن دیگرى آگاه نیست، و هیچ دلى را به دل دیگر راه نمى‏باشد.

[*آیه های انتظار*]

پس چگونه مى‏تواند شد كه: كسى چیزى را ندانسته، و به چشم خود مشاهده نكرده، و از گوش خود نشنیده، در حق غیر اعتقاد كند؟ پس ظن بدى كه آدمى مى‏كند امرى است كه از راهى كه نمى‏داند به دل او افتاده.
و نیست آن راه، مگر راه شیطان. پس شیطان آن گمان را به دل او انداخته و به آنچه گمان برده و خبر داده. و آدمى چگونه خبرى كه شیطان داده باشد قبول مى‏كند و حال آنكه شیطان از هر فاسقى فاسق‏تر است.
و خداوند متعال مى‏فرماید:
«انْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبِیَّنُوا»[3] یعنى: اگر فاسقى شما را خبرى آورد تبین كنید و آن را قبول نكنید. پس از براى اهل ایمان جایز نیست كه تصدیق آن لعین را كنند - اگر چه بعضى قراین و علائم دیگر به آن اضافه شود - تا به سرحد یقین رسد.
پس هر گاه عالمى را در خانه امیر ظالمى ببینى شیطان به گمان تو مى‏اندازد كه: او به جهت طمع به آنجا رفته، تو باید آن را به دل خود راه ندهى، زیرا كه شاید باعث رفتنش اعانت مظلومى باشد. و اگر از دهن مسلمانى بوى شراب یابى باید جزم به اینكه او شراب حرام نوشیده است نكنى، زیرا كه مى‏شود كه مزمزه كرده باشد و ریخته باشد، یا بر آشامیدن آن مجبور بوده باشد، یا به تجویز طبیب حاذقى به جهت مداوائى آشامیده باشد.
و بالجمله باید حكم تو بر افعال مسلمین چون حكم و شهادت بر اموال ایشان باشد. و همچنان كه در مال حكم نمى‏كنى مگر به آنچه دیده‏اى، یا با اقرار شنیده‏اى، یا دو شاهد عادل در نزد تو شهادت داده‏اند، همچنین در افعال ایشان باید چنین باشى.
و اگر عادل، بدى از مسلمى نقل كند باید توقف كنى نه تكذیب آن عادل را كنى، و حضرت امیر المؤمنین - علیه السلام - فرمودند كه: «هر كه خود را در محل تهمت در آورد ملامت نكند كسى را كه به او بدگمان شود».
و از حضرت امام زین العابدین - علیه السلام - مروى است كه: صفیّه دختر حى بن اخطب، حرم محترم حضرت رسول - صلّى اللّه علیه و آله - حكایت كرد كه: «وقتى حضرت پیغمبر - صلّى اللّه علیه و آله - در مسجد معتكف بودند من به دیدن او رفتم و بعد از شام از پیش آن حضرت مرخّص شده روانه منزل شدم.
آن حضرت قدرى راه همراه من آمد و تكلم مى‏كرد، شخصى از انصار برخورد و گذشت، حضرت او را آواز داده فرمود: این زن من صفیّه است.
آن شخص عرض كرد چه جاى این سخن بود، حاشا كه من به شما ظن بد برم، حضرت فرمود: شیطان در رگ و خون بنى آدم جا دارد ترسیدم بر شما داخل شود و باعث هلاك شما شود».
آری در این برخوردئ پیغمبر - صلّى اللّه علیه و آله - دو ارشاد مهم براى ما است: یكى اینكه: باید نهایت دوری را از ظن بد كرد.
دوم اینكه: هر كسى اگر چه مثل پیغمبر خدا باشد باید خود را از محل تهمت دور نگاه دارد.
پس كسى كه عالم پرهیزكار باشد و در میان مردم معروف به صلاح و دیانت باشد مغرور نشود كه كسى به من ظن بد نمى‏برد، و به این جهت خود را از محل تهمت محافظت نكند، زیرا كه: هر فردى از انسان اگر چه اورع و اعلم جمیع مردم باشد همه كس او را به یك نظر نمى‏بیند. بلكه اگر جمعى كثیر او را در ظاهر و باطن خوب دانند و همه افعال او را حمل بر صحت نمایند، جمعى دیگر هستند كه به دنبال عیب او باشند و اعتقاد تمام به او نداشته باشند و ایشان البته در محل تهمت زدن به او مى‏باشند.
و عین الرضا عن كل عیب كلیله و لكن عین السخط تبدى المساویا ؛ یعنى: چشم دوستى از دیدن هر عیبى كند است، اما چشم عداوت و دشمنى، بدی‎ها را ظاهر مى‏كند.

[*آیه های انتظار*]

و هر دشمن حسودى نگاه نمى‏كند مگر به چشم دشمنى. پس آنچه خوبى كه از آدمى دید مى‏پوشاند و در تجسّس بدی‎ها برمى‏آید.
و هر بدى، البته به دیگران گمان بد مى‏برد و ایشان را چون خود مى‏داند. و هر معیوب رسوائى، دیگران را مانند خود رسوا و عیبناك مى‏خواهد، عیوب ایشان را در میان مردم ظاهر مى‏كند تا مردم از فكر او بیرون روند و زبان ایشان از او كوتاه گردد.
«و البلیّه اذا عمّت طابت» یعنى: هر بلائى كه عمومیت هم مى‏رساند گوارا مى‏شود.
پس بر هر مؤمنى لازم است كه خود را از مواضع تهمت دور دارد تا بندگان خدا گمان بد به او نبرند و به معصیت نیفتند و این شخص هم در معصیت ایشان شریك باشد، زیرا كه هر كه سبب معصیت دیگرى شود او هم در گناه با او شریك خواهد بود.
و از این جهت خداوند عالم فرموده: «دشنام ندهید به كسانى كه غیر خدا را مى‏خوانند، كه ایشان هم خدا را دشنام دهند».
و حضرت پیغمبر - صلّى اللّه علیه و آله - فرمود: «چگونه مى‏بینید حال كسى را كه پدر و مادر خود را دشنام مى‏دهد؟ عرض كردند كه: آیا كسى پدر و مادر خود را دشنام مى‏دهد؟ فرمود: بلى كسى كه پدر و مادر غیر را دشنام دهد، آن غیر هم پدر و مادر او را دشنام دهد».

طریقه معالجه بدگمانى به خدا و خلق
و طریق معالجه بدگمانى به خدا و خلق آن است كه: بعد از ملاحظه فساد ،آنچنان كه گذشت و شرافت ضدّش ؛كه گمان نیك باشد،
هرگاه گمان بدى از كسى به خاطر تو بگذرد اعتنائى به آن نكنى و دل خود را به آن شخص بد نسازى، و رفتار خود را با او تفاوت ندهى، و تفقّد و اكرام و احترامى كه نسبت به او به عمل مى‏آوردى كم ننمائى.
بلكه بهتر آن است كه در تعظیم و دوستى او بیفزائى. و در خلوت او را دعا كنى، تا به این سبب شیطان به غیظ آید و از ترس زیادشدن احترام و دعاى به او، دیگر گمان بد را به خاطر تو نیفكند.
و اگر به خطائى و لغزشى از شخصى برخوردى باید او را در خلوت نصیحت كنى، نه اینكه ابتدا غیبت و بدگوئى او نمائى.
و باید از خطا كردن او محزون باشى، همچنان كه از لغزش خود محزون مى‏شوى. و غرض تو از نصیحت او خلاص كردن او از هلاكت باشد.
و هر گاه چنین رفتار نمائى ، براى تو ثواب ناراحتی و حزن بر خطاى او و ثواب نصیحت كردن او و نیز ثواب نجات او، هر سه جمع خواهد شد.

[*آیه های انتظار*]

---

[1] . سوره حجرات، آیه 12.
[2] . سوره فتح، آیه 12.
[3] . سوره حجرات، آیه 6.
ملا احمد نراقي ـ معراج‎السعادة (با تلخيص)، ص162
اندیشه قم