زبان؛ کلید زشت و زیبا

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

زبان به عنوان یک عضو انسانی در دهان،
در مقام ابزار بیان باطن، نقش کلیدی در زندگی بشر دارد
و بسیاری از خوبی‌ها و بدی‌ها به آن نسبت داده می‌شود.

از زبان هر چه بگوییم کم گفته‌ایم؛
زیرا خداوند چنان برای این عضو و ابزار بیانی اهمیت قائل است
که کردار آدمی را به طور مطلق به آن نسبت می‌دهد.

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

زبان، ابزار بیانی انسان


خداوند در آیه ۳ و ۴ سوره رحمن می‌فرماید:

خلق الانسان علمه البیان؛

خدای رحمان، انسان را آفرید و بیان را به او آموخت.
این بدان معناست که یکی از نعمت‌های بزرگ خداوند رحمان
تعلیم و آموزش بیان به انسان است
تا بتواند آنچه در دل و باطن دارد آشکار کند.

این یکی از توانایی‌های انسان است که او را از دیگر آفریده‌های الهی متمایز می‌کند؛
زیرا می‌تواند به صورت آشکار نه گنگ و مبهم هر چیزی را بیان کند
و مطالب و خواسته‌های خویش را هویدا نماید.

البته این توانایی نیازمند ابزاری است
تا بتواند با استفاده از آن، بیانی داشته باشد،
زیرا انسان دارای روان و نفسی است که برای انجام کارهایش
نیازمند اسباب و ابزار است و همانند روح و جان مجرد محض نیست
تا نیاز به ابزارهای مادی نداشته باشد.

پس همان طوری که برای دیدن به چشم و برای شنیدن به گوش نیاز دارد،
برای بیان، نیازمند زبان است.

از همین رو خداوند در آیات ۸ و ۹ سوره بلد می‌فرماید:
الم نجعل له عینین و لسانا و شفتین؛

آیا به انسان دو چشم و زبان و دو لب ندادیم؟

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

این ابزار گوشتی در دهان آدمی به نام زبان که در عربی لسان گفته می‌شود،
کارکردهای چندگانه‌ای چون چشیدن، بلعیدن و گفتار دارد.

ولی آنچه مقصود و منظور ما از زبان در اینجاست همان کارکرد گفتاری آن است
که انسان را قادر می‌سازد تا بیانی داشته و ما فی‌الضمیر و منویات خویش را آشکار کرده
و خواسته‌ها، نیازها، مطالب و مقاصد خود را بدان بازگو کند
و اسرار باطنی را بدان هویدا نماید.

براساس آیات قرآنی، سلامت و نقص این عضو گوشتی به نام زبان،
در رسایی و شیوایی بیان و ابراز کلمات نقش دارد و
به طور طبیعی فصاحت سخن و بیان به آن نیز بستگی پیدا می‌کند.
(طه، آیه ۲۷؛ قصص، آیه ۳۴؛ شعراء، آیه ۱۳؛ روایات تفسیری)

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

البته نقش اصلی در فصاحت زبانی و بیانی از آن قلب است
و قلب مدیریت تفهیم و تفهم را برعهده دارد.

هر چند که سلامت عضو گوشتی در حقیقت، گویای، رسایی و روانی‌ بیان واژگان نقش دارد؛
ولی این قلب است که فصاحت و بلاغت را تحقق می‌بخشد.

به نظر می‌رسد که فصاحت به حوزه انتخاب واژگانی و رسایی آن
در هنگام ادا و بلاغت به ترکیب جملات و شیرینی،
شیوایی و رسایی معانی جمله ناظر است.

لذا می‌توان گفت که رسایی و شیوایی و روانی از یک سو در کنار شیرینی و زیبایی،
بیان مبین خواهد بود. پس می‌توان گفت سلامت زبان ابزاری در کنار قلب سالم
و توانا از درک و فهم فقیهانه است که می‌تواند «بیان مبین» را بیافریند.

پیامبر(ص) در تعریف بهترین نوع سخن گفتن می‌فرماید:
خیر الکلام ما دل و جل و قل و لم یمل؛
بهترین سخن، آن است که قابل فهم و روشن و کوتاه باشد و خستگی نیاورد.
(انوار العلویه، ص ۴۸۹).

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

خداوند در میان اعمال آدمی،
به عمل قولی و زبانی توجه ویژه مبذول داشته
به طوری که آن را جداگانه پس از عام ذکر می‌کند
و یا آنکه دیگر اعمال را حتی به زبان و سخن نسبت می‌دهد
تا چیرگی و غلبه زبان از نظر کثرت در میان اعمال بشری مورد تاکید قرار گیرد؛

زیرا سخن گفتن، آسان‌ترین و راحت‌ترین کار در کارها و اعمال انسانی است
و بیشترین تاثیر مثبت و منفی را به جا می‌گذارد.

از این رو امام سجاد(ع) می‌فرماید:
زبان آدمیزاد، هر روز به اعضای او نزدیک می‌شود و می‌گوید:
چگونه‌اید؟ آنها می‌گویند: اگر تو ما را به خودمان واگذاری، خوب هستیم!

و می‌گویند: از خدا بترس و کاری به ما نداشته باش
و او را سوگند می‌دهند و می‌گویند:
ما فقط به واسطه تو پاداش
می‌یابیم و به واسطه تو،
مجازات می‌شویم.
(خصال، شیخ صدوق، ص۶، ح ۱۵).

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

پیامبر(ص) نیز درباره جایگاه خطیر زبان می‌فرماید:
خداوند! زبان را عذابی دهد که هیچ یک از اعضای دیگر را چنان عذابی ندهد.

زبان گوید: ای پروردگار! مرا عذابی دادی که هیچ‌‌چیز را چنان عذاب ندادی!

در پاسخش گفته شود:
سخنی از تو بیرون آمد و به شرق و غرب زمین رسید
و به واسطه آن خونی بناحق ریخته شد
و مالی به غارت رفت
و ناموسی هتک شد.
(کافی، ج ۲ ص ۱۱۵، ح ۱۶)

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

اهمیت و ارزش زبان و بیان

خداوند در آیات قرآنی از جمله آیه ۱۸ سوره ق می‌فرماید:
ما یلفظ من قول الا لدیه رقیب عتید؛

آدمی هیچ سخنی را به لفظ درنمی‌آورد مگر اینکه
مراقبی آماده نزد او، آن را ضبط می‌کند.

در اینجا مطلق کردار و اعمال به لفظ و سخن نسبت داده شده
در حالی که فرشتگان همه کردارها و اعمال انسانی را
که از او خارج می‌شود و به لفظ عمل در می‌آید می‌نگارند.

پس انسان هیچ کردار و گفتاری ندارد
مگر آنکه فرشتگان آماده و مراقب، آن را می‌بینند و می‌نگارند.

مفسران تفسیر نمونه می‌نویسند:
در آیه گذشته سخن از ثبت تمامی اعمال آدمی بود
و در این آیه روی خصوص الفاظ و سخنان او تکیه می‌کند،
و این به خاطر اهمیت فوق‌العاده و نقش موثری است
که گفتار در زندگی انسانها دارد،
تا آنجا که گاهی یک جمله مسیر اجتماعی را به سوی خیر یا شر تغییر می‌دهد؛
و هم به خاطر اینکه بسیاری از مردم سخنان خود را جزو اعمال خویش نمی‌دانند،
و خود را در سخن گفتن آزاد می‌بینند،
در حالی که موثرترین و خطرناکترین اعمال آدمی همان سخنان او است.

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

زشت و زیبای سخن


در قرآن برای زبان و بیان آدمی ویژگی‌های بسیاری بیان شده است.
خداوند در قرآن بسیاری از گناهان را به زبان نسبت می‌دهد.

از جمله این گناهان می‌توان اذیت و توهین (ممتحنه، آیه ۲)،
افتراء و تهمت (نور، آیات ۱۵ و ۱۶)،
گناه بدعت و تغییر حلال و حرام خداوندی (آل عمران، آیه ۷۸؛ نحل، آیه ۱۱۶)،
تحریف حقایق از طریق تحریف لفظی و معنوی (نساء، آیه ۴۶)،
دروغ (نحل، آیه ۶۲؛ فتح، آیه ۱۱)،
دشنام و ناسزا (نساء، آیه ۴۶)،
قذف و اتهام ناروای زنا و روابط نامشروع (نور، آیات ۱۱ و ۱۵ و ۱۶ و ۲۳)،
غیبت (حجرات، آیه ۱۲)
و مانند آنها اشاره کرد.

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

اهمیت نیک گفتاری

در حالی که انسان می‌تواند زبان را به عنوان بهترین ابزار بیان مقاصد
و منویات نیک و خوب و زیبا به کار گیرد هر بار آن ذکر بگوید
و قرآن بخواند و کارهای مثبت فراوان دیگر انجام دهد.

از این رو خداوند به انسان‌ها درس می‌دهد و می‌فرماید:
قولوا للناس حسنا؛
با مردم به زبان خوش و نیکو سخن بگویید.
(بقره، آیه ۸۳)

امام باقر (ع) در تفسیر معنای قول نیک که خداوند در آیه سفارش کرده می‌فرماید:
بهترین سخنی که دوست دارید مردم به شما بگویند،
به آنها بگویید، چرا که خداوند، لعنت‌کننده، دشنام‌دهنده، زخم زبان زن بر مومنان،
زشت گفتار، بدزبان و گدای سمج را دشمن می‌دارد
و شخص با حیا و بردبار و عفیف پارسا را دوست دارد.
(امالی صدوق، ص ۳۲۶)

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

امام سجاد(ع) نیک گفتاری را از حقوق زبان دانسته و می‌فرماید:

حق اللسان اکرامه عن الخنی و تعویده الخیر
و ترک الفضول التی لافائدهًْ لها
و البر بالناس و حسن القول فیهم؛

حق زبان، احترام گذاشتن به آن با ترک زشت گویی،
عادت دادنش به خوبی،
ترک گفتار بی‌فایده و نیکی به مردم
و خوشگویی درباره آنان است.

(بحارالانوار، ج ۷۱، ص ۲۸۶، ح ۴۱)