حکمت؛ گمشده مؤمن

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

حکمت گمشده مومن است؛

زیرا حکمت، دانشی استوار، محکم، قطعی، برهان قاطع، علم شهودی،
تبیین گر هدف، توصیه دهنده به خیر و معروف، بینش بخش واقعی،
نگرش بخش به سوی حقایق بی چون وچرای هستی و ده ها
ویژگی دیگری است که در آیات و روایات
به آن پرداخته شده است.

چنین حکمتی است که خداوند از آن به خیرکثیر
تعبیر کرده و برخی از پیامبرانش را بدان ستوده است.

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

چیستی حکمت

واژه حکمت از حکم گرفته شده است.
حکم در موضوع له اصلی به معنای منع از کاری است.
حاکم کسی است که از انجام کاری منع می کند و اجازه انجام آن را نمی دهد.
این لفظ سپس در معنای قطعیت در امری به کار رفته است؛
چنان که ضد آن ریب، شک ، تردید و حیرت است.


خداوند در آیات قرآنی خود را به صفت حکمت و اسم حکیم ستوده است.
در برخی از آیات بیان شده که به پیامبرانی حکمت آموخته
و از آنان خواسته تا مردم را به حکمت به سوی دین اسلام بخوانند.

هم چنین در آیه ۲۶۵ سوره بقره بیان کرده کسی که به او
حکمت داده شده باشد، خیر کثیر نصیب
و بهره او شده است.

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

پرسش این است که این حکمت که خیر کثیر است، چه چیزی است؟
و در فرهنگ قرآنی حکمت چه معنایی دارد؟

شیخ طبرسی در مجمع البیان، ذیل آیه ۱۲۵ سوره نحل که سخن از دعوت مردم
به اسلام با حکمت است، حکمت را همان قرآن دانسته است.

به نظر می رسد که قرآن تنها یکی از مصادیق حکمت باشد
نه همان مفهوم کلمه به ویژه آن که خداوند در آیاتی بیان کرده که
به پیامبر(ص) کتاب و حکمت تعلیم داده است.
(بقره، آیات ۱۲۹ و ۱۵۱ ؛ آل عمران، آیه ۱۶۴؛ جمعه، آیه ۲)

هم چنین خداوند می فرماید که به افرادی چون داود(ع)
حکمت داده (بقره، آیه ۲۵۱) و به حضرت عیسی بن مریم(ع)
نیز افزون بر تعلیم کتاب و انجیل و تورات، حکمت را نیز تعلیم داده است.
(آل عمران، آیه ۴۸؛ نیز نگاه کنید: زخرف، آیه ۶۳)

به نظر می رسد که همان طوری که کتاب غیر از انجیل و تورات باشد ،
حکمت نیز غیر از آن سه گانه است و نمی تواند قرآن باشد
که کتاب پیامبر اکرم(ص) است.

خداوند در آیات دیگر بیان کرده که
به پیامبرانی دیگر نیز حکمت داده است.

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

شیخ طبرسی پس از آن که حکمت در آیه را به معنای قرآن
می گیرد این گونه می نویسد:

به باور پاره ‏اى واژه «حکمت» به مفهوم بینش و شناخت
نیک و بد و صلاح و تباهى است، و مى‏ دانیم که به برکت این بینش و
شناخت است که از سویى مردم به ارزشها و کارهاى درست و
گفتار نیک و خدا پسندانه راه مى ‏یابند و از دگرسو از
زشتکارى و تباهى و گناه و بیداد
جلوگیرى مى‏ شود…

«ابن عباس» مى‏ گوید:
حکمت به مفهوم رسالت است و منظور از اندرزهاى
نیکو، اندرزهاى کتاب پرشکوه خداست.
(مجمع البیان، ذیل آیه ۱۲۵ سوره نحل)

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

علامه طباطبایی در المیزان در معنا و مفهوم حکمت در
قرآن اول به نقل از راغب اصفهانی می نویسد:

و اما معنى” حکمت”
- به طورى که در مفردات آمده به معناى اصابت به حق و رسیدن به آن
به وسیله علم و عقل است؛ و سپس در تبیین مفهوم
و اصطلاح قرآنی آن می افزاید:

دقت در این معانى به دست مى‏ دهد که مراد از حکمت (و خدا داناتر است)
حجتى است که حق را نتیجه دهد آنهم طورى نتیجه دهد
که هیچ شک و وهن و ابهامى در آن نماند.
(المیزان، ذیل آیه ۱۲۵ سوره نحل)

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

مفسران نمونه نیز نوشته اند:

حکمت به معنى علم و دانش و منطق و استدلال است؛
و در اصل به معنى منع آمده و از آنجا که علم و دانش
و منطق و استدلال مانع از فساد و انحراف
است به آن حکمت گفته شده،

و به هر حال نخستین گام در دعوت به سوى حق
استفاده از منطق صحیح و استدلالات حساب شده است،
و به تعبیر دیگر دست انداختن در درون فکر و اندیشه مردم
و به حرکت در آوردن آن و بیدار ساختن عقلهاى
خفته نخستین گام محسوب مى شود.
(نمونه، ذیل آیه ۱۲۵ سوره نحل)

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

با نگاهی به آن چه بیان شده معلوم می شود که اتفاق نظری در معنا و مفهوم
قرآنی حکمت میان دانشمندان و مفسران نیست.
از این روست که در منابع و فرهنگ نامه های قرآنی در تبیین مفهوم قرآنی
و اصطلاح آن از نظر قرآن تعاریف چندی بیان شده است.

1.برخی حکمت را همان دستیابى به حق، به وسیله علم و عقل دانسته است؛
اما هنگامى که این صفت حکمت به خدا نسبت داده شده و خداوند
حکیم نامیده می شود ، مراد از حکمت برای خداوند همان معناى شناخت اشیا
و ایجاد آنها در نهایت استوارى است. اما وقتی حکمت انسان نسبت داده می شود،
عبارت از شناخت موجودات و انجام دادن نیکیها خواهد بود.
( مفردات الفاظ قرآن کریم، راغب اصفهانی ص ۲۴۹، «حکم».)

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

2.برخی گفته اند:
حکمت به معناى اتقان و استوارى خاصّى است که در آن
هیچ گونه سستى و خللى نباشد و بیش ترین کاربرد آن در معلومات عقلى است
که مطابق با واقع باشد و هیچ گونه دروغ و باطلى در آن راه پیدا نکند.
( المیزان، ج ۲، ص ۳۹۵)

3.برخی نیز گفته اند:
حکمت را از این جهت حکمت نامیده اند که صاحبش را از
اخلاق پست جلوگیرى کرده و منع می کند.
( المصباح، ج ۱ – ۲، ص ۱۴۵، «حکم»)

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

از آن جایی که خداوند در آیه ۲۶۵ سوره بقره حکمت را خیر کثیر دانسته
و سپس در آیه ۱۹ سوره نساء با منع از کارهایی و تشویق به کارهایی در قالب معاشرت معروف،
آن را خیر کثیر دانسته می توان دریافت که این خیر کثیر مصداقی از آن خیر کثیر است،
همان ترک منکرات و انجام معروفات است که در قالب حکمت علمی و عملی معنا می یابد.

در حقیقت خداوند حکمت را معرفت و دانش نسبت به حقایق و گرایش به خیر و
گریزش از شر در قالب تقوای الهی دانسته که در امر به معروف
و نهی از منکر خودش را نشان می دهد.

این که لقمان را نیز حکیم دانسته اند با توجه به آیات سوره لقمان و سفارش ها
و توصیه های ایشان می توان به سادگی دریافت که حکمت مجموعه ای معرفت
به حقایق هستی و گرایش به معروف و گریزش از منکر است.

از این روست که لقمان حکیم تفسیری از هستی به دست می دهد
و فرزند را عوالم غیب غیر از جهان و عالم شهادت از جمله نسبت به خداوند
و ترک شرک آگاه کرده و به رفتارها و آداب اخلاقی در قالب
امر به معروف و نهی از منکر سفارش می دهد.

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

این گونه است که حکمت دیگر اختصاص به کتاب یا انجیل و تورات و قرآن پیدا نمی کند،
بلکه اعم از آن است؛ هر چند که قرآن به سبب جامعیت می تواند از مهم ترین و اصلی ترین کتب
حکمت الهی باشد؛ ولی حکمت مفهوم و گستره ای وسیع دارد و با توجه
به مقتضیات و شرایط زمکانی تغییر می کند ؛

زیرا در هر دوره و زمانی با توجه به عرف عقلایی آن زمان می بایست برخی از کنش ها
و واکنش ها صورت گیرد که در قالب حکمت می گنجد.

بنابراین آن چیزی که به عنوان گم شده مومن مطرح می شود، مجموعه ای حقایق هستی
در قالب علم شهودی و حضوری و گرایش رفتاری عملی در قالب محاسن و مکارم
اخلاقی است که با توجه به مقضیات و شرایط زمکانی او را آماده عملی
خاص و رفتاری ویژه می کند.