شیعه در گذر تاریخ

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

مقدمه
رسول خدا (ص) در امر رسالت و تثبيت پايه هاى نهضت خويش، رنج بسيار كشيد؛ هرچند گردباد سهمگين توطئه دشمنان، همواره بر نهضت و شريعت ايشان محيط بود، اما سنت الهى بر آن بود تا از افول نور خويش جلوگيرى كند و آن را از شر مشركان و منافقان حفظ نمايد. از طرفى امت اسلام نيز پس از رحلت رسول خدا (ص) مانند همه امت ها مشمول سنت ابتلا و آزمايش شد تا نشان دهد كه مردم، چگونه اراده و اختيار خود را به كار مى گيرند و با تمسك به ابزار هدايت، خود را از فتنه ها مى رهانند و كدام يك مدال افتخار امت ناجيه را به گردن مى آويزند.

رسول خدا (ص) على بن ابى طالب (ع) و راه او را ملاك حق معرفى كرد و پيوسته آن حضرت و پيروانش را به رستگارى بشارت داد و مسلمانان را بر حذر داشت كه مبادا نااهلانى از قريش رهبرى جامعه اسلامى را به دست گيرند و خود را امير بر مؤمنان بدانند. از اين رو ايشان براساس مأموريتى الهى رهبرى نهضت خويش را به دست على بن ابطالب (ع)
ص:8
سپرد تا امت او را به مقصد نهايى كه عبوديت مطلقه بود، هدايت كند و پيروان خويش را به سر منزل مقصود برساند.
كتابى كه پيش رو داريد، با ادله متقن و وافى شيعه را پيروان واقعى على بن ابى طالب (ع) و فرقه ناجيه معرفى كرده و چنان كه از نام كتاب پيداست، در گذر تاريخ به بررسى آن پرداخته است.
حضرت آيت الله سبحانى با تأليف كتاب ارزشمند «الشيعة في موكب التاريخ دراسة موضوعية في نشأة الشيعة في ضوء الكتاب والسنة و التاريخ» به بررسى تاريخ پيدايش مذهب اماميه پرداخته و آن را از دريچه قرآن كريم، روايات و تاريخ بررسى كرده است. نظر به اهميت اين موضوع و كتاب، پژوهشكده حج و زيارت ترجمه آن را در دستور كار خود قرار داد و از فرهيخته گرامى، جناب آقاى «عبدالحسين بينش» در كار ترجمه، يارى گرفت و اثر حاضر نتيجه اين تلاش هاست.
اميد است اين كتاب مورد توجه كسانى كه مى خواهند با مكتب اهل بيت (ع) آشنا شوند، قرار گيرد.
در پايان، پژوهشكده حج و زيارت برخود لازم مى داند كه از زحمات بى شائبه مؤلف گران قدر و مترجم محترم و تمامى كسانى كه در به ثمر رسيدن اين اثر تلاش كردند، سپاسگزارى نمايد.
انه ولى التوفيق
پژوهشكده حج و زيارت
گروه تاريخ و سيره
ص:9

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

فصل اول: ريشه تشيع و تاريخ پيدايش آن
اشاره

برخى از نويسندگان گذشته و حال، مى پندارند كه تشيع نيز همانند ديگر فرقه هاى اسلامى، محصول درگيرى هاى سياسى است. درحالى كه گروهى ديگر بر اين باورند كه اين مذهب، حاصل درگيرى هاى فكرى است. ازاين رو در جست وجوى تاريخ پيدايش و ظهور آن در عرصۀ جامعۀ اسلامى هستند. اينان تشيع را پديده اى نوظهور در ميان جوامع اسلامى معرفى مى كنند و معتقدند كه تشيع، گرچه بخشى از پيكرۀ امت اسلامى است، ولى نتيجۀ رويدادهاى سياسى، اجتماعى و فكرى است كه با گذر زمان به تشكيل اين مذهب، منتهى شده و به تدريج رو به گسترش نهاده است.
شايد همين تصور نادرست از مفهوم تشيع است كه صاحبان چنين ديدگاه هايى را در فهم حقيقت پيدايش اين مذهب، به خطا و لغزش افكنده و اجازه نداده است تفسير درستى از اين پديده ارائه كنند. اگر اين پژوهشگران كار خود را از مبانى فكرى و اعتقادى تشيع آغاز مى كردند،
ص:12
به روشنى درمى يافتند كه گوهر تكوين و اصول و اركان اين مذهب، چيزى جز امتداد حقيقى انديشۀ اعتقادى اسلام نيست.
برخى سرچشمۀ پيدايش تشيع را به آنجا بازمى گردانند كه پيامبر اسلام (ص) پس از خود، على (ع) را با فرمان خداوند به خلافت و جانشينى گماشت تا امام و راهنماى مردم باشد؛ همان طور كه خود آن حضرت، امام و راهنماى مردم بود. چنين اعتقادى روشن ترين مصداق براى حقيقت پيدايش تشيع است. تشيع با تبلور انديشۀ بزرگ اسلامى پديد آمد؛ زيرا ناگزير پس از رحلت صاحب رسالت بايد كسى مى بود كه راه او را به طور حقيقى تداوم و استمرار بخشد و بار سنگين اين رسالت آسمانى را به دوش كشد.
اگر بپذيريم كه اساس تشيع بر استمرار رهبرى به وسيلۀ جانشين پيامبر (ص) است، پس شيعه چيزى جز تاريخ اسلام و نصوص روايت شده از رسول خدا (ص) در اين باره ندارد.
نويسندگان كتاب هاى صحيح و سنن، روايت هاى بسيارى را دربارۀ جانشينى اميرمؤمنان على (ع) نقل كرده اند. اين نصوص، حجيت خدشه ناپذيرى دارند و بى ترديد، همان پايگاه اعتقاداتى است كه رسول خدا (ص) به دنبال پايه گذارى آن بوده است. اين روايت ها به طور قطع دلالت بر اين دارد كه اقبال هاى صورت پذيرفته در دوره هاى بازپسين، استمرار آن چيزى بود كه در دوران رسول خدا (ص) وجود داشت. بنابراين همه كسانى كه دعوت پيامبر (ص) را اجابت كردند و از روى صدق و حقيقت، به فرمان ايشان سرنهادند، بدون شك پيش روان تشيع و حاملان بذرهاى نخستين آن به شمار مى آيند.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

شيعيان همان مسلمانان مهاجر و انصار و كسانى اند كه در نسل هاى بعد، راه آنان را در پيش گرفتند. آنها در همان مسيرى كه پيش تر پيامبر (ص) در موضوع رهبرى داشت، باقى ماندند؛ نه آن را تغيير دادند و نه به ديگرى سپردند. آنها مصالح خيالى را برابر نصوص قرار ندادند و مصداق بارز سخن خداوند گرديدند كه مى فرمايد:
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللهِ وَ رَسُولِهِ وَ اتَّقُوا اللهَ إِنَّ اللهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (حجرات: ١)
اى كسانى كه ايمان آورده ايد! از خدا و رسول او پيشى مگيريد و از خداوند پروا داشته باشيد. همانا خداوند شنوا و داناست.
شيعيان در اصول و فروع، به على (ع) و خاندان او روى آوردند و از گروهى كه نصوص خلافت، ولايت و رهبرى عترت پيامبر (ص) را نپذيرفتند و جانب مصلحت را گرفتند، دورى جستند.
ص:14
ص:15

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

سخنان رسول خدا (ص) دربارۀ شيعه
اخبار رسيده از زبان پيامبر (ص) دربارۀ شيعيان على (ع) كه در اصل شيعۀ خود پيامبر (ص) بودند، نقاب از چهرۀ حقيقت برمى دارد و نشان مى دهد شمارى از مهاجران، گرد على (ع) حلقه زدند كه حتى در همان دوران رسالت نيز به شيعيان على (ع) ، معروف بودند. رسول خدا (ص) نيز بارها آنان را از رستگاران خواند. اگر كسى دراين باره گرفتار شك و ترديد باشد، شمارى از نصوص وارده دراين باره را نقل مى كنيم:
١. ابن مردويه به نقل از عايشه مى نويسد:
گفتم اى رسول خدا (ص) ! گرامى ترين آفريدگان نزد خدا چه كسانى هستند؟ فرمود: اى عايشه! مگر اين آيه را نخوانده اى كه مى فرمايد: «كسانى كه ايمان آورده و عمل صالح كرده اند، اينان بهترين آفريدگانند»(1).(2)
________________________________________
1- بينه:٢ .
2- الدر المنثور، سيوطى، ج 6، ص5٨٩.
ص:16
٢. ابن عساكر از جابر بن عبدالله نقل مى كند:
ما نزد پيامبر (ص) بوديم كه على (ع) از راه رسيد. آن گاه پيامبر (ص) فرمود: «به آن كه جانم به دست اوست، سوگند، او و شيعيانش در روز رستخيز رستگارانند» . و اين آيه نازل گرديد: «كسانى كه ايمان آورده و عمل صالح كردند، اينان بهترين مردم هستند» . از آن پس، هرگاه ياران پيامبر (ص) ، على (ع) را مى ديدند، مى گفتند: «بهترين مردم آمد» .(1)
٣. ابن عدى و ابن عساكر نيز از ابوسعيد - به طور مرفوع- چنين نقل كردند: «على بهترين مردم است» .(2)
4. ابن عدى از ابن عباس نقل مى كند:
هنگامى كه آيۀ «كسانى كه ايمان آورده و عمل صالح كرده اند، اينان بهترين مردم هستند» فرود آمد، رسول خدا (ص) به على فرمود: «بهترين مردم، تو و شيعيان تو هستيد و در روز رستخيز هم شما خشنوديد و هم خداوند از شما خشنود است» .(3)

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

5. ابن مردويه از على (ع) نقل كرده است:
رسول خدا (ص) به من فرمود: «آيا قول خداى را نشنيده اى كه مى گويد: «كسانى كه ايمان آورده و عمل صالح انجام داده اند بهترين مردم هستند» . اينان تو و شيعيان تو هستيد و وعده گاه من و شما
________________________________________
1- الدر المنثور، سيوطى، ج6، ص 5٨٩.
2- همان.
3- همان.
ص:17
بر سر حوض است. وقتى كه امت ها براى پس دادن حساب بيايند، شما رو سفيديد» (1)
6. ابن حجر در كتاب «صواعق» به نقل از ام سلمه مى نويسد:
شبى نوبت من بود و رسول خدا (ص) نزد من حضور داشت. آن گاه فاطمه و پس از او على (ع) به خانۀ من آمدند. رسول خدا (ص) فرمود: «اى على! تو و يارانت در بهشتيد. تو و شيعيانت در بهشتيد» . (2)
٧. ابن اثير نيز در كتاب «نهايه» چنين نوشته است:
رسول خدا (ص) به على فرمود: «اى على! تو و شيعيانت در حالى به حضور پروردگار مى رسيد كه شما از خداوند و خداوند از شما خشنود است و دشمنان تو در حالى حاضر مى شوند كه خشمناكند و در زنجير» . آن گاه دست بر گردنش افكند تا چگونگى در زنجير بودن گردن را نشان بدهد.
٨. زمخشرى در كتاب «ربيع» آورده است:
رسول خدا (ص) فرمود: «اى على! چون روز رستخيز فرا رسد، من دامن خداى تعالى را مى گيرم و تو دامن مرا مى گيرى و فرزندانت دامن تو را مى گيرند و شيعيان فرزندانت دامن آنان را مى گيرند و پس مى بينى به رفتن ما به كجا فرمان داده مى شود» .(3)
٩. احمد در «المناقب» آورده است:
________________________________________
1- الدر المنثور، ج6، ص5٨٩.
2- الصواعق المحرقۀ، ص ١6١.
3- ربيع الأبرار، ج١، ص١٢٩.
ص:18
پيامبر (ص) به على (ع) گفت: «آيا دوست نمى دارى كه در بهشت همراه من باشى و حسن و حسين و فرزندانمان پشت سر ما و زنان ما پشت سر فرزندانمان باشند و شيعيان ما در سمت چپ و راست ما قرار داشته باشند؟ !»(1)

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

١٠. طبرانى نقل كرده است كه پيامبر (ص) به على (ع) گفت:
نخستين چهار كسى كه به بهشت وارد مى شوند، من، تو، حسن و حسين هستيم و فرزندان ما پشت سر ما و زنان ما پشت سر فرزندان ما و شيعيان ما در سمت چپ و راست ما هستند.(2)
١١. ديلمى نيز چنين آورده است:
اى على! خداوند تو و نسل تو و فرزندان و خويشاوندانت و شيعيانت را بخشيده است. پس تو را بشارت باد. تو كسى هستى كه از شرك و كفر جدا شده و از علم و ايمان پُر گشته اى. (3)
١٢. ديلمى به نقل از پيامبر (ص) مى گويد:
تو و شيعيان تو بر حوض وارد مى شويد، درحالى كه سيرابيد و سيراب مى كنيد. روهايتان سپيد است و دشمنانت در حالى بر حوض وارد مى شوند كه تشنه اند و غل و زنجير بر گردن دارند.(4)
١٣. مغازلى به سند خويش از انس بن مالك روايت كرده است:
رسول خدا (ص) فرمود: «از امت من هفتاد هزار تن بدون حساب به
________________________________________
1- الصواعق، ص١6١.
2- همان.
3- همان.
4- همان.
ص:19
بهشت وارد مى شوند» . آن گاه رو به على كرد و گفت: «آنان شيعيان تو هستند و تو امام آنان هستى» .(1)
١4. مغازلى از كثير بن زيد نيز چنين روايت كرده است:
اعمش بر منصور وارد شد. چون چشمش به او افتاد، گفت: «اى سليمان! در صدر بنشين» . گفت: «من هر جا بنشينم صدر مجلس همان جاست» ، تا آنكه ضمن سخنانش گفت: «حديث كرد مرا رسول خدا (ص) و فرمود: جبرئيل اينك نزد من آمد و گفت: انگشتر عقيق به دست كنيد كه نخستين سنگى كه به يگانگى خداوند و رسالت من و جانشينى على و امامت فرزندانش و به بهشت رفتن شيعيانش گواهى داده، همين سنگ است» .(2)
١5. او همچنين با سند خويش، از سلمان فارسى، از رسول خدا (ص) نقل كرده است كه گفت:
اى على! انگشترى به دست راست كن تا از مقربان باشى. گفت: «اى رسول خدا (ص) ! مقربان چه كسانى هستند» . فرمود: «جبرئيل و ميكائيل» . گفت: «اى رسول خدا (ص) ! چه انگشترى به دست كنم» ؟ گفت: «عقيق سرخ؛ زيرا آن كوهى است كه به يگانگى خداوند و نبوت من و جانشينى تو و امامت فرزندان تو و به بهشت رفتن
________________________________________
1- مناقب، مغازلى، ص٢٩٣.
2- همان، ص٢٨١؛ سيد بحرانى، غايۀ المرام به نقل از مغازلى. تدبر در برخى آيه هاى شريفه كه نشان مي دهد عموم موجودات از علم و شعور برخوردارند، مثل آيه: «برخى از آنها از ترس خدا فرو مي غلتند» . بقره: ٧4 ، تصديق آنچه در حديث شريف آمده، مبنى بر شهادت عقيق بر وحدانيت خداوند را آسان مي كند.
ص:20
دوستانت و به فردوس رفتن شيعيان تو و فرزندانت، گواهى داده است» . (1)

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

١6. ابن حجر نيز چنين نقل كرده است:
على بر گروهى گذشت و آنان فوراً از جا برخاستند. فرمود: «اينان چه كسانى هستند» ؟ گفتند: «اى اميرمؤمنان! از شيعيان تو هستند» . فرمود: «نيكوست» . آن گاه فرمود: «اى گروه! چرا من نشان شيعيانم و زيور دوستانم را در شما نمى بينم» ؟ آنان از شرم سر به زير افكندند. در اين هنگام يكى از ميانشان گفت: «به حق آن كس كه شما اهل بيت را گرامى داشت و شما را ويژگى بخشيد و محبوب گردانيد، از تو مى خواهيم كه ويژگى شيعيانت را براى ما بازگويى» . فرمود: «شيعيان ما عارفان به خدا و عاملان به فرمان خدا هستند» .(2)
١٧. صدوق (٣٠6-٣٨١ه. ق) از ابن عباس نقل كرده است:
از رسول خدا (ص) شنيدم كه مى فرمايد: «چون روز قيامت بشود و كافر آنچه را كه خداوند تبارك و تعالى براى شيعيان على از ثواب و كرامت آماده ساخته ببيند. . .» . (3)
اين نصوص كه همديگر را تأييد مى كنند و بى نياز از ملاحظۀ اسنادند، نشان مى دهند كه ميان اصحاب پيامبر (ص) ، تنها على (ع) متمايز بود به اينكه شيعه و پيروانى دارد. آن شيعيان اوصاف و نشانه هايى داشتند كه در
________________________________________
1- علل الشرائع، ص ١5٨.
2- الصواعق، ص١6١.
3- علل الشرائع، ص ١56. چاپ نجف اشرف.
ص:21

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

دوران زندگى پيامبر (ص) و پس از ايشان نيز به آن ويژگى ها معروف بودند. ازاين رو پيامبر (ص) آنان را مى ستود و رستگارى آنان را مژده مى داد. به طور قطع، آن شيعيان راستين از خطى كه رسول مكرم اسلام (ص) براى انديشۀ بزرگ اسلامى ترسيم كرده بود، ذره اى منحرف نشده بودند. اين خط بر حقيقت تشيع و منشأ آن، كه از پيدايش و استقرار دين جدا نبود، تأكيد مى ورزيد. بنابراين با وجود اين نصوص معتبر، درست نيست كه يك پژوهشگر براى دانستن چگونگى شكل گيرى شيعه و ظهور آن، به فرض هاى گمانى و وهمى روى آورد.
ص:22
ص:23

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

وصيت هاى پيامبر (ص) دربارۀ اهل بيت (ع)
اشاره
جمع شدن شمارى از صحابۀ بزرگوار، گِرد امام على (ع) ، در روزگار حيات پيامبر اكرم (ص) و پس از رحلت آن حضرت، نتيجۀ سفارش هاى نبوى دربارۀ امام (ع) و اهل بيت ايشان بود. اين سفارش ها قلب هر مسلمان آگاهى را به لرزه در مى آورد. رسول خدا (ص) در جايگاه هاى سرنوشت ساز و در مراحل گوناگون دعوتشان، اين حقيقت را مطرح كردند كه همۀ آنها بازگوكنندۀ حقايقى روشن است؛ حقايقى كه از اصحاب و عامۀ مسلمانان مى خواست كه در پى حق باشند و از امام على (ع) و فرزندانش پيروى كنند. اين سفارش ها به روشنى تأكيد مى كند كه بزرگ ترين مرجع امور دينى و دنيوى مردم، امامان معصوم (ع) هستند.
سفارش هاى اكيد رسول خدا (ص) دراين باره، انگيزه اى قوى بود تا شمار بسيارى از صحابه و كسانى كه به نيكى از آنها پيروى مى كردند، گرد امام على (ع) جمع شوند و او را در امر رهبرى دينى -در همۀ ابعاد و شئونش- بر ديگران مقدم بدارند. اين امر موجب گرديد تا بذرهاى
ص:24
پاشيده شده به دست رسول خدا (ص) ، پس از رحلت آن حضرت رشد كند و ثمر دهد. بنابراين اگر براى هر پديده اى علتى قائل شويم، پديدۀ تشيع، نتيجه سفارش هاى نبوى و اشارت هاى الهى بود كه از احاديث برداشت مى شد.