*☼* ♥ رابطه دین و عرفان از نظر علامه طباطبایی ♥ *☼*

[عهد آسمانى]

او لاً معنای «معنویت گرایی» و «وجهه الاهی» عرفان در فطرت آدمیان و همه ادیان و مذاهب و ملل و نحل موجود است و ثانیاً حقیقت معنویت خواهی و راه و روش نیل به آن و شریعت كاملی كه موصل و مؤ د ی انسانِ سالك به اوج معنا و قله بلند كمال و قرب الاهی است، در اسلام ناب متجلی شده است. از طرف دیگر، «توحید» كه غایت قصوی و مقصد اَسنی در عرفان اصیل اسلامی و فوق نگرش كلامی و فلسفی است و به «توحید» حالی، شهودی و ... می رسد، در حقیقت، باطن همه ساحت های سه گانه معارف اسلامی یعنی عقیدتی، اخلاقی و عرفانی، و فقهی و شرعی است و «انسان كامل»، همانا انسان موحد ناب است و توحید، فنا در ذات الاهی، فنای ذاتی، صفاتی و افعالی خواهد بود كه مرحوم علا مه در رساله التوحید به نحو احسن و اكمل، وحدت حقه حقیقیه را تبیین، آن گاه اسما و مراتب اسمای حسنای الاهی را نیز در رساله الاسمأ ترسیم و تصویر كرده است.

[عهد آسمانى]

توحید، اصل اصیل و محور مهم دعوت عموم انبیا و اولیا است كه چون پایه و اساس همه عقاید و اعمال و احكام دینی ماشمرده می شود، بیش ترین آیات قرآنی و احادیث و روایات ولایی را به خود اختصاص داده و حضرات معصوم - سلام ا علیهم اجمعین - در این باره داد معنا داده و آفاق و ابعاد این حقیقت دلپذیر را باز كرده اند و عارفان و حكیمان متأله ما، همه تبحر و تضلع خود را به پای این پایه محكم دین ریخته و با تمام توان و كوشش، به حل معضلات و پاسخ به پرسش های آن پرداخته اند. با اندكی تامل در آن همه آثار، به خوبی می توان دریافت كه هیچ مبنا و مبحثی به وسعت و دقت مبدأشناسی، مطمحِ نظر اهل نظر و عرفان نبوده است؛ به همین دلیل، میراث گرانبها و ذخیره ارزشمندی كه در فرهنگ الاهی در این باره به جا مانده، بی نظیر و در همه فرهنگ ها و جوامع علمی جهان، بی سابقه است. ابعاد گسترده این بحث، به طور تقریبی، همه آفاق قدیم و جدید معرفت شناسی، هستی شناسی، انسان شناسی و ... را در بر گرفته و به وسعت وجود و تمام هستی گسترش یافته و با تازگی و طراوت به پیش می رود و خصلت و خصوصیت مهم آن این است كه هیچ حد و مرزی را نمی شناسد. نگاهی به یكی از جنبه های این تحقیق دقیق كه همان تقسیم توحید و بیان مراتب آن است، به خوبی نشان می دهد كه سهم اندیشه های عرفانی تا چه حد فراتر از حوزه وساحت هایی است كه به طور مثال، فیلسوفان و متكلمان دنبال كرده اند. اهل كلام، این مراتب را در توحید ذاتی، صفاتی - افعالی و سرانجام مرتبه خلقی آن كه توحید عبادی است، خلاصه كرده اند؛ در حالی كه وقتی به مأثورات عرفانی می نگریم، می بینیم نه تنها این مراتب در این درجات چهارگانه منحصر نمی شود، كه سخن از توحید حالی، توحید الاهی و توحید شهودی و حتی به گفته یكی از بزرگان این مكتب، سی وشش نوع توحید است كه این عارف بزرگ در كتاب سترگ خود، با تكیه بر آیات شریفه قرآن، به شرح این مراتب پرداخته و افزون بر آن كه هر یك از این مراتب را به آیه ای از قرآن زینت بخشیده، به شرح و بسط مستوفای آن پرداخته است.

[عهد آسمانى]

علامه طباطبایی نیز در این باره، كتاب مستقل و مستطابی به نام الرسائل التوحیدیه دارد كه انصافاً جوهره همه آرا و انظار فلسفی و عرفانی در توحید است. وی در ذیل همه آیات توحیدی قرآن و تفسیر المیزان، به بیان اسرار و رموز این اصل اصیل پرداخته است.رساله التوحید پنج فصل دارد كه در آن، به وحدت حقه حقیقیه و اطلاقی وجود پرداخته است و البته شناخت وسعت نظر و عمق اندیشه و زیبایی و دلپذیری بیان او را باید در خود متن و كتاب دید و به قطع با این قلم به وصف نمی آید؛ اما نكته گفتنی و بسیار مهم و تازه و بی سابقه ای كه در فصل پنجم این رساله آمده، این است كه ساحتی از ساحت های توحید، خاص آیین مقدس اسلام است و حتی در ادیان الاهی پیش از اسلام هم نیامده، است و چون تاریخ ادیان الاهی در دعوت خود تكاملی است، شرح این مرتبه از توحید، به دین مقدس اسلام واگذار شده است.

[عهد آسمانى]

عین عبارت علا مه این است:« و هذا المعنی من التوحید اعنی الاطلاقی مماانفردت باثباته المله المقدسه الاسلامیه وفاقت به الملل و الشرایع السالفه فظاهر مابلغنا منهم فی التوحید هو المقام الواحدیه ... .» وی در مقاله ای الحاقی به رساله، چنین تأكید می فرماید:« مبین فیها ان ما ندب الیه دین الاسلام المقدس آخر درجه من التوحید» پیدا است كه دعوت اسلام دعوت به آخرین مرتبه توحید است.و در پایان فصل دوم آن یادآور می شود:« وقد ظهر مماتقدم ان اثبات اكمل مراتب توحیدالحق سبحانه هو الذی اختص به شریعه الاسلام المقدسه و هذا هو المقام المحمدی الذی اختص به محمد و الطاهرون من آله صلی ا علیهم و الاولیأ من الأمه علی نحو الوارثه» این گونه جملات، نكته لطیفی را به یاد انسان می آورد كه محیی الدین بن عربی در جای جای فصوص و فتوحات مكیه به طور عام و در فص نوحی فصوص الحكم به طور خاص به ذكر آن پرداخته و گفته است: هیچ مكتب و مشرب توحیدی در جمع میان تشبیه و تنزیه صفات حق، جمله و عبارتی را كه قرآن كریم در بخش كوتاهی از آیه شریفه سوره شوری ذكر فرموده است، نیاورده و حق مطلب را ادا نكرده است.

[عهد آسمانى]

او می گوید: جمله « لیس كمثله شیًو هو السمیع البصیر» جامع ترین آیه در جمع میان تشبیه و تنزیه است؛ زیرا عبارت لیس كمثله شیً حاكی از تنریه و جمله و هو السمیع البصیر حاكی از تشبیه است. هر كدام از این دو جمله نیز جداگانه تشبیه و تنزیه را در خود و با خود دارند؛ چه، اگر كاف را دركلمه كمثله زاید بدانیم، جمله از تنزیه حق و نداشتن همانند حكایت دارد و این تنزیه است؛ ولی اگر كاف را زایدندانیم، این پاره آیه، حاكی از آن است كه هیچ كس را همانندی با حق در صفت نیست و این نوعی تشبیه و جمله بعد نیز به همین ترتیب قابل تحلیل است. اگر «هو» را مبتدا بگیریم، جمله از تشبیه و اگر ضمیر حصر بگیریم، از تنزیه حكایت دارد و یكی از معانی اعجاز قرآن همین است كه در كوتاه ترین عبارت، عالی ترین و دقیق ترین نوع معرفت را بی هیچ تكلف و تصنعی مطرح می كند.علامه پس از طرح این مرتبه توحید، آن را فراتر از «مقام و مرتبه»، می داند و می گوید كه كاربرد این گونه اصطلاحات در آن ساحت از باب تنگنای تعبیر و نوعی مجاز است:« من هنا یظهرأن استعمال لفظ المقام و المرتبه و نحوهما هناك مجاز من باب ضیق التعبیر» یشان معرفت به این توحید را از نوع شهود فطری، و متعلق معرفت را ساحت اسما و صفات الاهی می داند و علم به حق را به اندازه ظرفیت عالِم و عارف ممكن می شمرد و آن را به بر داشتن آب از دریا، همانند می كند كه هر كس به اندازه ظرف و ظرفیت از دریا بهره می برد:«ثال ذلك الاغتراف من البحر فان القَدَح مثلا لاترید اِ لا البحر لكن الذی یأخذه علی قدر سعته» (الرسائل التوحیدیه ص 20).

گر بریزی بحر را در كوزه ای
چند گنجد قسمت یك روزه ای

[عهد آسمانى]

و آن گاه به پاسخ این پرسش مقدر می پردازد كه اگر دسترس به چنین ساحتی، مقدور و میسور هیچ كس نیست، متعلق معرفت آدمی چه خواهد بود، كه او لاً علم به حق به اندازه ظرفیت هر عامی و عالم است و ثانیاً متعلق معرفت، ساحت اسما و صفات الاهی و شهود اطلاقی حق، شهودی فطری است:« فان الانسان بحسب اصل فطرته یدرك بذاته وجوده و اَنَّ كل تعین فهو عن اطلاق و ارسال اذ شهر المتعین لا یخلو عن شهود المطلق و یشاهد ایضاً ان كل تعین فی نفسه و غیره فهو قائم الذات بالاطلاق فمطلق التعین قائم الذات بالاطلاق التام» (الرسائل التوحیدیه ص 21 و 22(.بهره سومی هم كه ایشان از این موضوع می برند، بسیار جالب است. می نویسند: این شهود فطری، نتیجه سومی كه می دهد آن است كه انسان را از درون به خضوع و خشوع و تصدیق و تسلیم در برابر حق و گرایش به زیبایی ها و گریز از زشتی ها وامی دارد كه حقیقت شریعت و آیین اسلام، همین معانی ثلاثه یعنی «توحید ذاتی»، «ولایت مطلقه» و «نبوت عامه» است كه خداوند در آیه شریفه « فاقم وجهك للدین حنیفاً فطره الله التی فطر الناس علیها لاتبدیل لخلق الله»، بیان فرموده است در شریعت مقدسه و امام صادق7 این فطرت را به ایمان به توحید، تفسیر، و امام سجاد آن را در سه مقوله «لا اِله اَ لا الله» «محمد رسولا الله» و «علی امیرالمومنین» تبیین فرموده است.

[عهد آسمانى]

در شریعت مقدسه ساحت اخلاق و ملكات فاضله نیز با همین فطرت، توحیدی می شود و رفتار، كردار و گفتار آدمی نیز از همین سرشت پاك مایه می گیرد و رشد و رویش می یابد و سرانجام چنین اخلاق و افعالی، چنان اختصاصی این آیین می شود كه سابقه اش را در هیچ مكتب و مشرب اخلاقی و حتی شرایع پیشین الاهی نمی توان یافت و این نكته تازه دیگری است كه علامه آن را دریافته و به تأكید و تكیه بر آن پرداخته است:« و قد انتج استعمال الفطره الساذجه فی هذه الشریعه المقدسه فی كل من مرتبتی الملكات و الافعال نتیجه عجیبه لم یسبقها الیها شی من الشرایع السالفه» (در مسائل التوحیدیه ص 23(.و آن گاه چنین توضیح می دهند كه برای انسان كمالی جوئی كه نباید به غیر خدا توجه كند، جایی برای ظهور اخلاق رذیله باقی نمی ماند و سراسر جان و دل او از فضایل اخلاقی الاهی پر می شود و چنین اخلاقی با و خواهد بود. فافِهم؛ سپس به بیان حدیث شریف معراجیه از تفسیر قمی می پردازد كه در شب معراج، رسول اكرم معروض می دارد:« یا رب اعطیتَ انبیأك فضائل فاعطنی فقال ا و قداعطیت فیما اعطیت كلمتین من تحت عرشی: لاحول و لاقوه اِ لا با و لا منجی منك اِ لا الیك» (در مسائل التوحید به ص 23).یعنی فضایل ارزانی شده به تو، همه الاهی است. در بُعد اعمال و افعال نیز چنین است كه ریز و درشت كارها و شرایط و ضوابط به اتمام رساندن آن ها را با تكیه بر ایمان به خدا تنظیم فرموده و اطوار و اطراف حیات از زمان و مكان و صحت و مرض و فقر و غنا و مرگ و زندگی و دیگر احوال و افعال آدمی را به همان محور گره زده است و شریعتی را فراهم آورده كه همه كثرات را به وحدت پیوند می دهد و همه امور را الاهی و ربانی می كند و از این طریق، هم حافظ توحید در كثرت و هم حافظ كثرت در توحید می شود:« فاغتنم فهذه لعمرا نعمه لاتوزن بالسبع الشداد و الارض ذات المهاد و الجبال الاوتاد» (در مسائل التوحید به ص 24).

[عهد آسمانى]

این، همان اوج عرفان ناب الاهی و اسلامی است كه هم عالَم را «تالار آیینه» و «ایوان آیت» حق می كند و هم عالِم را در اندیشه و احساس و اخلاق و عمل، «ربانی» می سازد و من دریغم می آید كه در این جا به ذكر حدیث شریفی از حضرت جواد الائمه8 نپردازم؛ چه، جمله پایانی این حدیث، معنای درست و دقیق همان عرفانی است كه از نخست به آن اشاره كردیم. شخصی خدمت امام جواد7 می آید و عرض می كند: اوصنی؛ مرا اندرز ده. حضرت به او می فرماید: آیا به آن عمل خواهی كرد؟ پاسخ می دهد: آری و آیا خود این پرسش، نخستین موعظه و نصیحت نیست؟ نخستین اندرز این است كه به اندرزهاعمل كنید. امام او را چنین اندرز داد:« توسد علی الصبر و اعتنق الفقر و خالف الهوی و ارفض الشهوات» شكیبایی را تكیه گاه خود ساز و دست به گریبان نیازمندی باش و با هوای نفس بستیز برخیز و شهوت ها را دور بریز،و هر یك از این جملات، البته كه سرمایه سعادت و نیكبختی است و بحث مستوفایی را می طلبد كه از شرح آن می گذریم. نكته پایانی روایت، بسیار آموزنده و عرفانی است:« واعلم انك لن تخلو عن عین ا فانظر كیف تكون»بدان كه هیچ گاه از دیدگاه خدا بیرون نخواهی رفت و بیندیش كه در حضور آن مقام اعلا چگونه خواهی بود،و همه عرفان در همین جمله خلاصه می شود كه عالَم را الاهی و عالِم را ربانی می كند و نتیجه ای هم كه علا مه از بحث توحید می گیرد، همین است كه این خداشناسی و خداخواهی باید به خدابینی و توحید حالی تبدیل شود.

[عهد آسمانى]

عز الدین محمود كاشانی در مصباح الهدایه وقتی مراتب توحید را می شمرد، در توضیح توحید حالی می گوید: توحید حالی آن است كه حال توحید، وصف لازم ذات موحد شود و جمله ظلمات و رسوم وجود او، اِ لا اندك، تعبیه ای در غلبه اشراق نور توحید متلاشی و مضمحل، و نور علم توحید در نور حال او مستتر و مندرج شود. مثال اندراج نور كواكب در نور آفتاب فَلمَّا استبان الصبح ادرج صفوته بانسفاره اَضأَ نور الكواكب و در این كلام، وجود موحد در مشرب جمال موحد چنان مستغرق عین جمع شود كه جز ذات و صفات واحد در نظر شهود او نیاید تا غایتی كه این توحید را صفت واحد بیند، نه صفت خود، و این دیدن را هم صفت او بیند و هستی او بدین طریق قطره وار در تصرف تلاطم امواج بحر توحید افتد و غرق جمع شود و از این جا است قول جُنید رحمه الله:« التوحید، یعنی تضمحل فیه الرسوم و تندرج فیه العلوم و یكون ا كما لم یزل»،و قول ابن عطا:« التوحید نسیان التوحید فی مشاهده جلال الواحد حتی یكون قیامك بالواحد لا با التوحید» (مصباح الهدایه عزالدین محمود كاشانی فصل توحید).

[عهد آسمانى]

رساله دوم علا مه طباطبایی در مجموعه رسائل توحیدی، به بحث اسما و صفات الاهی اختصاص دارد كه آن هم از محوری ترین مباحث عرفانی است؛ چه، به قول حكیم سبزواری در شرح دعای جوشن كبیر، علم به اسما، علم به همه هستی است و عرفان را در این ساحت باید شناخت؛ زیرا در این مكتب، هم خلقت از ساحت اسم و صفت مایه می گیرد و آغاز می شود و هم معرفت، سرانجام به ساحت اسم و صفت منتهی می شود و چنان كه گفتیم، ذات غنی علی الاطلاق است كه حتی از خلقت و معرفت هم بی نیاز است و این صفات جلال و جمال و اسمای لطفیه و قهریه است كه خلقت را توجیه می كند و معرفت و هدایت را معنا می بخشد.