آشنایی‌با‌حسین‌بن‌روح نائب خاص‌حضرت‌ولی‌عصر‌(عج) ،

[ملکوت* گامی تارهایی *]

توقیع به معنی امضا کردن نامه و فرمان، و نشان کردن برنامه و منشور می باشد، و نیز پاسخهایی است که بزرگان و دولتمردان، زیر سؤالها و درخواستهای کتبی که از ایشان می شود نویسند (لغتنامه دهخدا) . توقیع نویسی از دیرباز بین حکام و فرمانروایان رواج داشته، و موارد بسیار زیادی از توقیعات آنها در متون تاریخی و غیره به چشم می خورد. کتاب توقیعات کسری نمونه ای از این آثار است، و نیز در صبح الاعشی (10/292 به بعد) و تمامی دو مجلد یازده و دوازده و قسمتی از جلد سیزده را با ذکر توقیعات بسیار، با موضوعات مختلف پرداخته است، همچنین در العقد الفرید (2/226 به بعد) طی چند فصل توقیعات مختلفی آمده است. در کتب روائی، فقهی و تاریخی شیعه قسمتی از مکتوبات ائمه اطهار (ع) به عنوان «توقیعات» آمده عمده آنها ـ از لحاظ کمیت و کیفیت ـ توقیعاتی است که از سوی امام زمان حضرت حجة بن الحسن ـ ارواحنا فداه ـ صادر گردیده است، و توقیعات صادره از ائمه دیگر بسیار کمتر بوده، و از بعضی از ایشان ـ در حد اطلاع ما ـ هیچ توقیعی به دست نیامده است. برای نمونه به این موارد اشاره می کنیم: چند توقیع کوتاه از حضرت امیرالمؤمنین علی (ع) توقیعی از حضرت موسی بن جعفر (ع) (کشف الغمه، 3/33) توقیعاتی از امام رضا (ع) (اصول کافی، 1/107) ؛ عیون الاخبار الرضا، 2/86) و چندین توقیع از هر یک از ائمه: حضرت جواد و حضرت هادی و حضرت عسکری (ع) (بحار الانوار، 2/181، 50/103، 280 ـ 302) . اکنون به طور اجمال، بخشهایی از ویژگی ها و مزایای توقیعات مقدسه حضرت مهدی (عج) را بیان می کنیم و به بررسی عمومی و کلی مسائل طرح شده در آنها می پردازیم:
1) رابطه اعجاز با توقیعات، نظر به اینکه توقیعاتی که در پاسخ به سؤالات و درخواستها صادر می شد، معمولا ظرف سه روز انجام می گرفت، شاید نتوان ادعا کرد همه آنها توأم با اعجاز بوده، گرچه نحوه صدور توقیعات و چگونگی ارتباط نواب خاص امام زمان با آن حضرت فاش نشده است، اما در بخشی از توقیعات، معجزه آمیز بودن آنها کاملا مشهود است، و به طور قطع می توان گفت صدور آنها به طور عادی صورت نگرفته است (تاریخ الغیبة الصغری، 430 به بعد) . مثلا در سال 312 ق، از سوی حضرت بقیة الله، در مورد گمراهی و انحراف ابن ابی عزاقر شلمغانی، توقیعی صادر گشت، که ناظران عینی گفته اند: هنوز مرکب آن تر بود و خشک نشده بود (الغیبة، شیخ طوسی، 195 به بعد؛ بحار الانوار، 51/376) . و نیز محمد بن فضل موصلی شیعه بود ولی نیابت جناب حسین بن روح را قبول نداشت، روزی هنگام بحث با یکی از دوستانش به نام حسن بن علی وجناء و به پیشنهاد او برای آزمودن نایب امام (ع) مطلبی را کاملا محرمانه با هم توافق کردند، و حسن بن علی وجناء کاغذ سفیدی از دفتر موصلی جدا کرد، و قلمی تراشید و با آن بدون مرکب مطالبی بر روی آن ورقه نوشت، سپس آن را مهر کرد و توسط خدمتکار نزد حسین بن روح فرستاد. ظهر همان روز جواب نامه در همان ورقه ارسالی آمد که فصل به فصل با مرکب نوشته بود (الغیبة، شیخ طوسی، 192 ـ 193 و مشابه این اعجاز در کمال الدین، 2/488 به بعد) . همچنین از ابوحسین اسدی روایت شده که گفت: توقیعی توسط شیخ ابوجعفر محمد بن عثمان عمروی بدون اینکه من از او سؤالی کرده باشم به من رسید، بدین عبارت: «بسم الله الرحمن الرحیم، لعنت خدا و فرشتگان و همه مردم بر کسی که درهمی از اموال ما را حلال شمارد» . اسدی گوید به خاطرم رسید که این توقیع درباره کسی است که درهمی از مال ما را حلال شمارد، نه کسی که حلال نداند و از آن بخورد، گوید به خدا سوگند که چون بار دیگر در توقیع نظر کردم دیدم به همان مضمونی که در دلم بود تغییر یافته است: «لعنت خدا و فرشتگان، و همه مردم بر کسی که درهمی از مال ما را به حرامی بخورد» (الاحتجاج، 2/300 به بعد) . این معجزات در مرحله صدور بود، اما در متن خود توقیعات موارد بسیار زیادی از معجزات مشهود است که بیشتر به صورت خبرهای غیبی از حوادث آینده کارها و مذاکرات خصوصی، شفای بیماران، حاملگی و خصوصیات مولود و غیره می باشد (کلمة الامام المهدی، ترجمه فارسی، 1/194 به بعد؛ فهرست موضوعی توقیعات) .
2) استدلال به توقیعات، علمای شیعه در رشته های مختلف اعتقادی، فقهی و اخلاقی به توقیعات حضرت مهدی (عج) استناد و استدلال می کنند، بعضی از علما اصل صدور توقیع را از آن حضرت، از جمله دلایل وجود شریف آن بزرگوار شمرده اند، مانند مرحوم شیخ علی اکبر نهاوندی در این باره چنین گفته است: «تمامت این توقیعات شریفه و مکتوبات منیفه ـ چنانکه در اول رقم دوم از توقیعات ذکر نموده ایم ـ از جمله دلایل بر ثبوت و اثبات وجود فائض الجود آن بزرگوار است، زیرا که مکتوب و توقیع بدون کاتب و موقع، بلکه مطلق اثر بدون مؤثر نشود و نشاید» (العبقری الحسان، 2/208) . در فقه نیز توقیعات را به منزله یک دلیل و حجت شرعی می شمارند و در استنباط احکام به آنها استناد می کنند، این کار با بررسی سند و ارزیابی راویان توقیع ـ از جهت دیانت و وثاقت ـ شروع می شود، چنانکه قاعده برخورد با هر حدیث و روایت همین است و پس از اطمینان یافتن از صحت سند، بر آن اعتماد می کنند و به عنوان یک حدیث معتبر با آن مواجه می شوند، آنگاه دلالت آن را به بحث می گذارند، و در صورتی که در اخبار، معارضی برای آن یافت شود، طبق قواعد علم درایه و فقه، به چگونگی جمع بین هر دو، ترجیح نص بر ظاهر می پردازند (اخبار علاجیه، تعادل و تراجیح) .

[ملکوت* گامی تارهایی *]

3) خط توقیعات، به طوری که در چندین مورد راویان تصریح کرده اند، توقیعات مقدسه حضرت مهدی (عج) به دستخط شریف خود آن حضرت صدور می یافته، و جمعی از بزرگان محدثین و وکلای حضرتش با آن آشنا بوده، و آن را می شناختند و عباراتی همچون: «فوقع بخطه، بخط اعرفه، رأیت التوقیع بخطه و...» دلیل این مطلب است (تاریخ الغیبة الصغری، 430 به بعد؛ حکمة الامام المهدی، 1/399) و بنابر بعضی از روایات، خط مبارک امام زمان (عج) به خط پدر بزرگوارش بسیار شباهت داشته است (مناقب، 3/533) و با توجه به اینکه در طول مدت نیابت نواب اربعه، این توقیعات به طور یکنواخت ظاهر می گشت شیوه ای کاملا مطمئن برای یقین به صدور آنها از شخص امام (ع) بود، و راه را برای افراد فرصت طلب و مغرض می بست که هرگز نتوانند نامه های جعلی به نام آن حضرت درست کنند، و مردم را به وسیله آنها فریب دهند. البته توقیعات را به خط امام (ع) معمولا بعضی از افراد معتمد مشاهده می کردند. سپس از روی آنها نسخه برداری و رونویسی می شد، یا مضمون آنها را به ذهن می سپردند، ولی بعضی از توقیعات را به اقتضای مصلحت در بین عموم شیعیان منتشر می ساختند.
4) همه توقیعات حضرت مهدی (عج) توسط نواب خاص آن جناب برای افراد ظاهر می گشت، و ارتباط کتبی با حضرتش فقط از طریق ایشان انجام می گرفت، و حتی وکلای آن حضرت که در بلاد مختلف بودند، نامه های خود و دیگر افراد را به بغداد نزد نایب امام می فرستادند، و از او پاسخ دریافت می کردند، شیخ طوسی در کتاب الغیبه (صفحه 257) می گوید: «و در زمان سفیران ستوده آن حضرت، جمعی از افراد مورد وثوق بوده اند که از سوی سفرای منصوب شده اصلی، توقیعات بر آنان وارد می شد...» ، و نیز صاحبنظران در شرح احوال و ذکر خصوصیات جمعی از وکلا، این نکته را متذکر شده اند (کلمة الامام المهدی، 1/145 به بعد) . شایان تذکر است که طبرسی در احتجاج (1/318 ـ 325) دو نامه از حضرت مهدی ـ ارواحنا فداه ـ به شیخ مفید نقل کرده است، این نامه ها توسط شخص مورد اعتمادی به شیخ مفید رسیده ولی نام آن شخص ذکر نشده است. چند تن از مؤلفین این دو نامه را در شمار توقیعات آن حضرت آورده اند (مستدرک سفینة البحار، 8/341) . همچنین بعضی از معاصران پیامی که از سوی آن حضرت برای مرحوم آیت الله سید ابوالحسن اصفهانی، توسط مرحوم شیخ محمد کوفی شوشتری نقل شده، به عنوان توقیع ذکر کرده اند.
5) مدت خروج توقیع، توقیعاتی که در پاسخ به سؤالات صدور می یافت، به طور معمول ظرف دو تا سه روز می رسید، چنانکه از چند روایت استفاده می شود، و این مدت در ذهن افراد متمرکز بوده است، و برنامه نایبان چنین بوده که سؤالات و تقاضاهای مراجعه کنندگان را در یک ورقه می نوشتند، سپس جواب آنها یکجا می آمد (الغیبة، شیخ طوسی، 184، 190؛ تاریخ الغیبة الصغری 435) . نحوه دیدار نایب امام با آن حضرت فاش نشده است. و گاه جواب سؤالی را شفاهی می گفتند، که نایب شخصا آن را ابلاغ می کرد و بسا می شد که اصلا جواب نمی فرمودند، از جهت مصلحتی که حضرت مهدی (عج) می دانستند، مثلا کسی از امام تقاضا دارد که برایش دعا کند تا خداوند به او فرزند پسری عطا فرماید، ولی چون امام می داند که چنین چیزی نصیب آن شخصیت نیست پاسخی نمی دهد. (الغیبة، شیخ طوسی، 195) . و مانند شخصی که جواب نامه اش نیامد، بعد معلوم شد که از مذهب تشیع برگشته و قرمطی شده است (الارشاد، شیخ مفید، 232) و اما توقیعاتی که بدون سؤال و درخواست افراد صادر می گشت وقت معینی نداشت، و هر موقع که امام (عج) صلاح می دانست، توقیعی می نوشت و مطلبی اظهار می فرمود.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

6) مطالب مطرح شده در توقیعات، موضوعاتی که در توقیعات حضرت ولی عصر (عج) آمده است، شامل بسیاری از معارف و حقایق دینی، و امور تربیتی و برنامه های زندگی فردی و اجتماعی می باشد، که فهرست اجمالی آنها بدین قرار است:
الف) مباحث عقیدتی، در زمینه های مختلف توحید، نبوت، امامت، معاد و غیره؛
ب) امور اجتماعی، شامل مسائل اخلاقی، تربیتی، و شئون اقتصادی و مشکلات مالی؛
ج) وظایف و تکالیف شیعیان در عصر غیبت، بیان چگونگی توجه به خداوند، ایجاد زمینه های خودسازی، نحوه ارتباط با ایشان و پیروی از آن حضرت و آمادگی برای برپائی حکومت عدل گستر او؛
د) بیان قسمتی از احکام و مسائل فقهی، در مورد نماز، روزه، حج، نذر، خمس، نکاح و غیره؛
ه ـ ) مطالبی در امور شخصی کسانی که از آن حضرت درخواست می کردند از قبیل نامگذاری فرزند، آزادی برده و کنیز، انتخاب دوست، اجازه سفر و غیره؛
و) نصب و تأیید وکلا و نواب و دیگر امور مربوط به ایشان، افشا کردن تزویر مدعیان دروغین، و طرد و لعن غلات و منحرفین.
7) دفع خطر از شیعیان، در آن عصر که حکام ستمگر، برای شناسایی و شکنجه و آزار و نابودی شیعیان و پیروان اهل بیت عصمت (ع) کمر بسته بودند، و احیانا نقشه های ماهرانه ای طرح می کردند تا بلکه بتوانند تمامی آنها را از بین ببرند، تنها راه خلاصی از دامهای شیطانی بدخواهان، همین توقیعات بود. به دو نمونه در این باره توجه می کنیم: اول یکبار که در مورد وکلا و نمایندگان حضرت (ع) نزد خلیفه غاصب سعایت شده بود، وی برای شناسایی و دستگیری آنان چنین دستور داد افراد ناشناسی را همراه با پول نزد آنها به جاسوسی بفرستید، اگر کسی از آنها چیزی پذیرفت او را دستگیر کنید. در این هنگام از ناحیه مقدسه حضرت مهدی (عج) خطاب به همه وکلا فرمانی صادر شد که از هیچکس چیزی نپذیرند، و از گرفتن خودداری کنند، و خود را بی اطلاع نشان دهند (کافی، 1/525) . دوم: در یک زمان از سوی حضرت ولی عصر (عج) دستوری صادر شد که از زیارت کاظمین و کربلا نهی کرده بودند. پس از چند ماه معلوم شد خلیفه در آن موقع دستور داده بود که هر کس به زیارت رود، در کمینش باشند و او را دستگیر کنند (کافی، 1/525) .
8) بیزاری از منحرفان، در عصر غیبت صغری افرادی به عناوین مختلف و با مقاصد گوناگون به دروغ ادعاهایی می کردند و سعی داشتند دوستان و پیروان ائمه (ع) را به سوی خود جلب کنند، و آنها را فریب دهند و گمراه سازند و با توجه به اینکه این قبیل افراد کم و بیش در بین شیعیان آن زمان ـ و یا دست کم در بعضی از مناطق شیعه نشین ـ شهرت و احترامی داشتند، و غالبا زیر پوشش ادعای نیابت و سفارت حضرت مهدی (عج) دامهای خود را می گسترانیدند، لذا خطر آنها برای شیعیان و مسلمانان، از خطر کفار مشرکین بدتر بود، و افشای تزویر و کشف نقاب از چهره کریه ایشان، و طرد آنها از جوامع دینی، ضرورت داشت. از همین روی توقیعات مهمی درباره این افراد و بیزاری حضرت ولی عصر (عج) از آنها، از سوی آن جناب صدور یافته، و مایه رسوایی و انزوای آنها شده است.
9) توقیعات در کتابها و آثار بزرگان، نخستین کسی که توقیعات را جمع آوری کرده است: محدث گرانقدر ابوالعباس عبدالله بن جعفر حمیری می باشد. و از جمله اصحاب امام رضا و امام جواد و امام هادی و امام عسکری علیهم السلام بوده، عصر غیبت صغری را نیز درک کرده، و توقیعات را به خط امام (عج) دیده است. (رجال، نجاشی، 152 به بعد؛ معجم رجال الحدیث، 10/145) . از عبارت نجاشی بر می آید که توقیعات امام حسن عسکری (ع) را تدوین کرده است، گرچه آقا بزرگ در (الذریعه، 4/401) گفته: «التوقیعات الخارجة من الناحیة المقدسة...» . فرزندان او احمد و جعفر و حسین و محمد نیز همگی با حضرت ولی عصر ارواحنا فداه مکاتبه داشته اند که سه توقیع در پاسخ به سؤالات محمد بن عبدالله حمیری در کتاب احتجاج آمده است. همچنین زیارت معروف «آل یس» و دعای بعد از آن، ضمن توقیعی خطاب به او صادر شده است. همچنین در منابع اولیه حدیث همچون کافی؛ کمال الدین؛ ارشاد؛ غیبت شیخ طوسی؛ احتجاج و غیره و نیز مجموعه های بزرگ حدیث، و کتب معتبره متأخرین مانند: بحار الانوار؛ وسائل الشیعه؛ وافی؛ مستدرک الوسائل و الصحیفة المهدیة در فصلهای خاص و یا به طور پراکنده، توقیعات بسیاری آمده است. در عصر حاضر نیز آثار ارزشمندی در این زمینه انتشار یافته است، از جمله: تاریخ الغیبة الصغری؛ کلمة الامام المهدی، ترجمه فارسی و استدراک، نشر آفاق (تهران، 1407 ق) ؛ توقیعات مقدسه، اثر جعفر وجدانی؛ مجموعه سخنان، توقیعات و ادعیه حضرت بقیة الله، از خادمی شیرازی؛ نواب اربعه، راسخی نجفی.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

10) یک نمونه از توقیعات، از محمد بن ابراهیم بن مهزیار نقل شده که گفت: وارد عراق شدم در حالیکه شک و تردید داشتم، پس این توقیع برایم صادر گشت: «به مهزیاری بگو آنچه از سخنان دوستانمان در منطقه خودتان نقل کردی، دانستیم، به آنها بگو: مگر سخن خداوند را نشنیده اید که فرموده: ای کسانی که ایمان آورده اید اطاعت کنید خدا را و اطاعت کنید رسول و ولی امر خودتان را (نساء، 59) آیا جز این فرمان که تا روز قیامت وظیفه را مشخص کرده دستور دیگری هست؟ مگر نمی بینید که خدای عز و جل برایتان پناهگاههایی قرار داده تا بدانها پناه برید و نشانه هایی نهاده که به وسیله آنها راه یابید، از عهد آدم (ع) تا زمانی که امام قبلی (حضرت عسکری (ع)) ظاهر گردید، هرگاه نشانه و روایتی ناپدید شد نشانه و پرچمی دیگر آشکار گردید، و هر زمان که ستاره ای افول نمود ستاره دیگری طلوع کرد و چون خداوند او را قبض روح فرمود پنداشتید که پروردگار عز و جل وسیله و واسطه بین خود و خلقش را قطع نمود، هرگز چنین نبوده و نخواهد بود تا روز رستاخیز فرا رسد، و امر خداوند آشکار گردد، و آنان را خوش آیند نباشد. ای محمد بن ابراهیم در آنچه که به سوی آن گام برداشته ای تردید به خود راه مده که خداوند زمین را از حجت تهی نگذارد، مگر نه پدرت پیش از وفاتش به تو گفت: هم اکنون کسی را بیاور که این سکه های طلا را سنجش و قیمت گذاری کند، و چون انجام این کار به تأخیر افتاد و پیرمرد ترسید مبادا پیش از عملی شدن دستورش در گذرد، به تو گفت تو آنها را برای خودت قیمت کن. آنگاه کیسه بزرگی بیرون آورد و به تو داد، و سه کیسه و همیانی که سکه های مختلفی در آن بود نزد خود داشتی، پس آنها را ارزیابی کردی و در آن کیسه گذاشتی، و پدرت با مهر خود آن را مهر کرد، و به تو گفت تو نیز مهر کن، پس اگر زنده ماندم خودم به آن سزاوارترم، و چنانچه از دنیا رفتم، از خداوند اول نسبت به خودت و بعد در مورد من بپرهیز، و مرا خلاص کن و چنان باش که به تو گمان دارم. خداوند تو را بیامرزد، دینارهای اضافی را که بر مجموع سکه های مربوط به منظور داشته ای که کمی بیش از ده دینار بود از آنها بیرون بیاور، و از سوی خود باز پس گیر که زمانه از گذشته دشوارتر است. خداوند ما را کفایت می کند و وکیل خوبی است» (کمال الدین، 2/486؛ بحار الانوار، 53/185؛ کلمة الامام المهدی، 1/362) .

کتاب: دایرة المعارف تشیع، ج 5، ص 150 - نویسنده: سید مهدی حائری

[ملکوت* گامی تارهایی *]

علت واگذاری نیابت امام زمان (عجل‌الله تعالی فرجه الشریف) به حسین بن روح نوبختی

شکی نیست که حسین بن روح، یکی از افراد مورد اطمینان و اعتماد محمّد بن عثمان بوده است و نقل شده که ایشان اسرار درونی خانوادگی خویش را با ایشان در میان می گذاشته است، ولیکن محمّد بن عثمان غیر از ایشان نه وکیل دیگر در بغداد داشته که در زیر نظر وی به فعالیت و انجام مأموریت مشغول بودند. طبق شهادت بعضی از روایات، همه آنها از حسین بن روح به محّمد بن عثمان نزدیکتر بودند و اکثر کارهای وی به دست آنها انجام می شد، و در اواخر عمر غذا نمی خورد، مگر در خانه جعفر بن احمد متیل و پدرش، و افراد متشخص دیگری مثل ابوسهل نوبختی که یکی از بزرگترین افراد خاندان نوبختی، بلکه مشهورترین ایشان بود که در زمان خود، که مقارن ایام غیبت صغری است از بزرگان رؤسای شیعه و از مشاهیر متکلمین فرقه امامیه به شمار می رفت1در میان شیعیان بودند. لیکن با وجود این افراد، حسین بن روح به نیابت امام زمان (عجل‌الله تعالی فرجه الشریف) انتخاب گردید. این سؤال مطرح می شود که چه عواملی باعث شد محمّد بن عثمان به دستور صاحب الامر، ایشان را معرفی کند و چه مشخصات و ممیزیاتی در وجود ایشان، زمینه چنین مسؤلیتی را فراهم آورد. به نظر می رسد حسین بنب روح دارای صفاتی بوده که در دیگران نبوده است و بعضی از مصالح هم، اقتضای چنین کاری را می کرد که به بعضی اشاره می شود.
وفاداری و هوشیاری، صبر و بردباری و در یک کلمه «اخلاص» او یکی از عوامل جانشین وی بود. در آن موقعیت خاصّ سیاسی صبر بردباری، هوشیاری و اخلاص مهمتر از متکلم و فقیه بودن و بالاتر از حضور بیشتر در نزد ائمه (علیهم‌‌السلام) بود؛ چون «نوّاب» احکام ومسائل دینی مورد نیاز را به طور مستقیم از امام زمان (عجل‌الله تعالی فرجه الشریف) دریافت می کردند.
روایت منسوب به ابوسهل، مؤید این مطلب است و ما هم عین آن روایت را نقل می کنیم:
قال ابن نوح: و سمعت جماعه من اصحابنا بمصر یذکرون انّ اباسهل النوبختی سئل فقیل له: «کیف صار هذا الامرالی الشیخ ابوالقاسم الحسین بن روح دونک؟ فقال: هم! علم و ما اختاره، ولیکن انا رجل القی الخصوم و اناظرم ولو علمت بمکانه کما علم ابو القاسم وضغطتنی الحجه (علی مکانه) لعلی کنت ادل علی مکانه و ابوالقاسم فلو کانت الحجه تحت ذیله و قرض بالمقاریض ما کشف الذیل عنه او کما قال.»2

[ملکوت* گامی تارهایی *]

عده ای از ابوسهل نوبختی سؤال کردند: «چطوری شد که امر نیابت به شیخ ابوالقاسم حسین بن روح واگذار گردید، ولی به تو واگذار نشد؟ او پاسخ داد: آنان ائمه (علیهم‌‌السلام) بهتر از هر کس می دانند چه کسی را به این مقام برگزینند. من آدمی هستم که با دشمنان رفت و آمد دارم و با ایشان مناظره می کنم. اگر آنچه را که ابوالقاسم (ابن روح) درباره امام می داند، می دانستم، شاید در بحثهایم با دشمنان و جدال با آنان می کوشیدم تا دلایل بنیادی را بر وجود امام ارائه دهم و در نتیجه محلّ اقامت او را آشکار سازم. اما اگر ابوالقاسم امام را در زیر جامه خود پنهان داشته باشد، بدنش را با قیچی قطعه قطعه کنند تا او را نشان دهد، هرگز چنین نخواهد کرد.»
از این حدیث اراده او در مخفی کردن مسائل مربوط به امام غایب (عجل‌الله تعالی فرجه الشریف) و درجه ایمان او در مقابل شکنجه دشمن و استقامت او در برابر مصائب و ناملایمات روشن می گردد که این یکی از عوامل انتخاب او به شمار می رود.
حسین بن روح بر طبق گواهی مورخین و محدّثین، خردمندترین شخص زمان خویش در نزد دوست و دشمن بوده است. لذا شیخ طوسی در آخر توقیعاتی که به دست حسین بن روح از طرف امام زمان (عجل‌الله تعالی فرجه الشریف) صدور می یافته، می گوید: «و کان ابوالقاسم رحمه الله من اعقل الناس عند المخالف و الموافق و یستعمل التقیه.»3
بر اوضاع سیاسی اجتماعی زمان خویش شناخت کامل داشت، و طبق مقتضای زمان عمل می نمود. یکی از روشهای وی در معاشرت با مخالفین «تقیه» بود که به وسیله آن، قلوب بیشتر مخالفین را به طرف خود جلب می نمود. حتی در احادیث می بینم که وقتی که مخالفین پیش او جهت بحث و مناظره می رفتند، اگر عده آنها ده نفر بود، موقع رفتن نه نفر او را لعن می کردند و از او نفرت داشتند و یک نفر درباره او تردید می کرد، ولی وقتی با او مواجه می شدند و حسین بن روح با آنها صحبت می کرد به گونه ای تکلم می کرد که نه نفر از آنها به خاطر دوست داشتن حسین بن روح به سوی خدا مجذوب می شدند و یک نفر تردید می کرد. راوی می گوید: «زیرا وی احادیثی در فضیلت اصحاب پیامبر (صلی‌الله علیه و آله وسلم) برای ما نقل می کرد، که برخی از آن را شنیده بودیم و برخی را نشنیده بودیم و از وی یادداشت می کردیم، چرا که او خودش مجلس بود.»4
نمونه هایی از روش استفاده از «تقیّه» را، که عاقلانه ترین شیوه در آن دوره بود که توانست به وسیله استفاده از آن، در میان دوست و دشمن محبوبیت خاص پیدا کند و مورد قبول عموم مردم باشد و بدین وسیله زمینه را برا حفظ مصالح شیعیان آماده سازد، و مأموریت واگذار شده از طرف امام زمان (عجل‌الله تعالی فرجه الشریف) بدون مواجه شدن با مانع انجام دهد، ذکر می کنیم که خود، بیانگر برتری او برای تصّدی این مقام بزرگ نسبت به دیگران است.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

ابونصر هبه الله بن محمّد روایت کرده که ابوعبدالله بن غالب، پدر زن ابوالحسن بن ابوالطیب، برای من نقل کردند که خردمندتر از شیخ ابوالقاسم حسین بن روح ندیدم. روزی او را در خانه «ابن یسار» وزیر دیدیم. او در نزد بزرگان مملکت و شخص «مقتدر بالله» خلیفه عباسیف دارای جایگاهی بزرگ بود. اهل تسنن هم او را بزرگ می داشتند. وی از روی تقیه و ترس، در خانۀ «ابن یسار» حاضر می شد. روزی در آنجا، دو نفر از دانشمندان به گفتگو پرداختند، و حسین بن روح هم حاضر بود. یکی از آن دو نفر معتقد بود که بعد از پیغمبر (صلی‌الله علیه و آله وسلم) ابوبکر از همه مردم برتر است. و بعد از او عمر و پس از وی علی (علیه‌السلام) قرار دارند. دوّمی گفت: علی از عمر افضل بود و در این باره میان ایشان گفتگو زیاد در گرفت.
در آن میان، ابوالقاسم حسین بن روح (رضی) گفت: آنچه مورد اتفاق اصحاب پیغمبر (صلی‌الله علیه و آله وسلم) می باشد. این است که «صدق» (یعنی ابوبکر) را مقدّم می دارند، و پس از وی «فاروق» (ععنی عمر) و بعد از او عثمان «ذوالنورین» آنگاه علی وصی! اهل حدیث هم بر این عقیده اند، و در نزد ما شیعه نیز صحیح همین است. آنهایی که در مجلس حضور داشتند، از این سخن او در شگفت ماندند، و وی را بر روی سر خود برداشتند، و برای او دعای بسیار نمودند، و به کسانی که وی را رافضی می دانستند، بد گفتند. من از این منظره خنده ام گرفت، ولی خودداری کردم و آستین خود را در دهان فرو بردمف مبادا به خطر بیفتم. سپس بر خاستم که از آن مجلس بیرون بروم، حسین بن روح نگاهی به من نمود، و متوجه وضع من گردید. چون به خانه آمدم، دیدم کسی در می زند، وقتی در را باز کردم، دیدم ابوالقاسم حسین بن روح پیش از آنکه به خانه خود برود سواره به نزد من آمده است.
او مرا مخاطب ساخت و گفت: ای ابوعبدالله! چرا در مجلس خندیدی و می خواستی مرا به مخاطره بیندازی؟ آیا آنچه که گفتم به نظر تو مناسب آنجا و حق نبود؟ گفتم: بلی مناسبت داشت و نظر من هم این است. گفت: پس، از خدا بترس. اگر این سخن را در چنین شرایط و مجلس از من بزرگ شماری، تو را حلال نمی کنم.
گفتم: سرورم! مردی که خودش را نماینده امام (علیه‌السلام) می داند، اگر چنین سخن بگوید، نباید از وی تعجب نمود و به گفته او خندید؟ حسین بن روح گفت: به جان خودت، اگر یک بار دیگر این سخن را تکرار کنی، با تو قطع رابطه خواهم کرد. سپس خداحافظی کرد و رفت.»5

[ملکوت* گامی تارهایی *]

همچنین هبه الله بن محمد گفت: «ابوالحسن بن کبریاء نوبختی برای من نقل می کرد که: به شیخ ابوالقاسم حسین بن روح (رض) خبر رسید که یکی از خادمان او معاویه را لعنت می کند و به وی ناسزا می گوید: حسین بن روح دستور داد او را بیرون نموده و از خدمت معزول کردند. خادم مزبور، مدّتی طولانی به وی سر می زد تا او را به خدمت باز گرداند، ولی حسین بن روح او را به کار خود باز نگردانید، تا این که یکی از خویشاوندان وی [حسین بن روح] او را استخدام کرد که با او در جایی کار کند، حسین بن روح، همه این کارها را به خاطر تقّیه انجام می داد.»6
یکی دیگر از عوامل مؤثر در انتصاب او، مسدود کردن شک و شبهه ای بود که ممکن بود از ناحیۀ مخالفین القا گردد. اگر افراد دیگری غیر از ایشان، به نایب منصوب می گشت، ممکن بود دشمنان و بعضی از ناآگاهان تصور کنند که این انتخاب، به خاطر روابط نزدیک محمد بن عثمان با آن فرد است و لذا نتیجه بگیرند که نظر شخصی محمّد بن عثمان است، نه نظر امام زمان (علیه‌السلام). چون آگاهان و روشنگران اجتماعی آن زمان، واگذاری نیابت به ایشان را بعید می دانستند، ایجاد چنین شبهه ای منتفی گردید و به زودی اصحاب او را پذیرفتند و در نیابت او تردید به خود راه ندادند و معلوم گردید که انتخاب او به اذن و رضایت امام زمان (عجل‌الله تعالی فرجه الشریف) صورت پذیرفته است.7

پی نوشت ها:

1.خاندان نوبختی، 96
2 . الغیبه، ص391، حدیث358. بحارالانوار، ج51، ص359.
3 . الغیه، ص384.
4 . الغیبه، ص386، حدیث349. بحارالانوار، ج51، ص375.
5 . الغیبه، ص 384، حدیث347.
6 . الغبه، ص385، حدیث348.
7 . تاریخ الغیبه الصغری، ج2، ص 409.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

جنبه های سیاسی زندگانی حسین بن روح (قدس سره)

همان طور که قبلاً تذکر داده شد، حسین بن روح به خاطر انتساب به خاندان نوبختی، در زمان «مقتدر» (320-295 ه.ق.) در دستگاه عباسی، از احترام خاصی بر خوردار بود و حتی خود ایشان، زمانی مسئول املاک خاصه خلیفه بوده است.1
ارتباط با دستگاه عباسی ملازم با تنشهایی بوده که با تغییر وزراء رخ می داده است علی فرض اینکه، شخص خلیفه با ایشان مخالفتی نداشته و مورد احترام او هم باشند، ولیکن قدرت اصلی در دست وزراء بوده،2 و شخص خلیه از قدرت چندانی برخوردار نبوده است. بویژه دربارۀ «مقتدر»، که در سنین کودکی به خلافت رسید و اطرافیان و وزراء، تصمیم گیرندۀ نهایی بودند. لذا با تغییر وزراء اوضاع سیاسی فرق می کرد و روابط قبلی ازهم پاشیده می شد، و سیاست جدید پایه گذاری می گردید. به خاطر همین مطلب، زندگی سیاسی حسین بن روح هم، دارای فراز و نشیب هایی بوده که گاهی به صورت آزاد فعالیت داشته و زمانی به صورت مخفی زندگی می کرده است و زمانی هم در زندان مقتدر به سر می برد. جای خوشبختی است که مورخین اعم از شیعه و سنّی متعرض زندگانی ایشان شده اد، بر خلاف نایب اوّل و دوّم که از نظر تاریخی اشاره ای به زندگانی آنها نشده است.
ما دربارۀ زندگی حسین بن روح، تمامی منابع اصلی حدیثی و تاریخی را به طور مستقیم مورد مطالعه قرار دادیم و بعضی از زوایای زندگی ایشان روشن گردید، ولیکن مرحوم اقبال که در این زمینه زحمات زیادی را متحمل شده اند و مطالب ارزنده ای بیان داشته اند، به خود اجازه ندادم به طور مستقل تقسیم بندی جدیدی از جنبه های سیاسی زندگی حسین بن روح ارائه دهم، لذا عین نوشتار ایشان را در این موضوع، از کتاب شریف «خاندان نوبختی» نقل می کنیم، و مطالب اضافی و توضیحی را، که از منابع مختلف در دسترس ماست، در پاورقی متذکر می شویم.
«حسین بن روح از سال انتصاب خود به مقام نیابت، تا اوان وزارت حامد بن عباس3 (از جمادی الاخر سال 306 تا ماه ربیع الاخر 311 ه.ق.) به حرمت تمام در بغداد می زیست و منزل او محّل رفت و آمد امراء و اعیان و وزرای معزول بود.4
خصوصاَ چون خاندان فرات چنانکه گفتیم، به شخص او به نظر احترام می نگریستند. و از پیروان مذهب امامی محسوب می شدند، تا این خاندان روی کار بودند و وزارت «المقتدر بالله» و مشاغل عمدۀ دولتی دیگر را در دست داشتند، کسی مزاحم حسین بن روح و اصحاب او نمی شد و شیعیان از اطراف اموالی را که به رساندن آنا ملزم بودند به خدمت او می آوردند. ولی همین که آل فرات به دست حامد بن عباس و طرفداران او از کار افتادند و وزیر جدید به حبس و بند و مصادره آل فرات5
و بستگان ایشان قیام کرد، بین او و حسین بن روح نیز، وقایع سختی واقع شد که شرح و تفصیل آنها درست به ما نرسیده و اساساً زندگی نایب سوم امام، از این تاریخ تا سال 317 که از حبس خارج شده روشن نیست.
فقط سه نکته ذیل را از نیابت مورخین می توان استنباط کرد:
حسین بن روح، در سال 312، به علت مالی6 که دیوان از او مطالبه می کرده است، به حبس افتاده و تاریخ شروع حبس او یعنی سال 312 را از طریق می توانیم استخراج کنیم: اولا به شهادت اخبار شیعه حسین روح در ذی الحجه سال س312 در دستگاه مقتدر خلیفه محبوس بود.7 ثانیاً مدت حبس او پنج سال طول کشید.8 و چون او در محرم سال 317 از حبس نجات یافته 9 پنج سال از آن با همان سال 312 مقارن می شود.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

حسین بن روح مدتی را پنهان می زیسته و او در این مدت ابوجعفر محمد بن علی شلمغانی، معروف به ابن العزاقر را به نیابت خود نصب کرده و شلمغانی بین او و شیعیان واسطه و سفیر محسوب می شده است.10 و این دوره استتار لابد قبل از شروع حبس او بوده، چه قبل از این تاریخ بوده است که شلمغانی در حال استقامت سر می کرده و هنوز راه خلاف مسلک امامیه و ادّعای نبوّت و الوهیّت نرفته بود، ابتداری انحراف او از همین سال 312 است و در ذی الحجّه همین سال 312 است که حسین بن روح از مجلس توقیعی در لعن او صادر کرده.11
مقتدر خلیفه در حبس حسین بن رح بی دخالت نبود، چه این خلیفه موقعی که خود در 15 محرم سال 317 به توسط لشکریان مونس المظفرّ و ابوالهیجا عبدالله بن حمدان به حبس افتاد و از خلافت خلع شد مونس المظفر از محبوسین را که در دستگاه او حبس بودند آزاد کرد و از جمله ایشان یکی حسین بن روح بود که مونس او را به خانه خود برگرداند.12
چون با مقتدر از حسین بن روح سخن گفتند گفت: او را رها کنید که هربلایی بر سر ما آمد از خطاکاری او بود.13 لیکن درست معلوم نشد که حسین بن روح در گرفتاریهای مقتدر چه دخالتی داشته و خلیفه به چه امری اشاره می کند.
احتمال کلی وجود دارد که دشمنان حسین بن روح چنانکه ذهبی اشاره می کند او را به مراوده با قرامطه که در این ایام بر سواحل خلیج فارسی و حجاز استیلا یافته و اسباب وحشت مردم بغداد را فراهم ساخته بودند، متهم کرده باشند. چه بنا به نقل این مورخ، حسین بن روح به مکاتبه با قارمطه و دعوت ایشان به محاصره بغداد متهم شده بود. حسین بن روح با عبارتی که حاکی از رزانت و وفور عقل و دهاء و علم اوست از خود دفاع کرده بوده14 و این تهمت یعنی مربوط بودن با قرامطه در آن ایام در بغداد خیلی شیوه داشته و ابوالحسن بن الفرات وزیر و پسر او محسن دوستان حسین بن روح را نیز، به همین نسبت و با عناوین قرمطی کبیر و قرمطی صغیر، دشمنان ایشان حبس و مصادره کرده بالاخره به قتل رسانیدند. به هر حال علّت حقیقی حبس حسین بن روح هر چه بوده عمال دیوانی او را به بهانه طلب مالی در حبس انداخته بوده اند.
بعد از خلاصه از حبس، حسین بن روح باز در بغداد به همان عزّت و احترام سابق به اداره امور شیعه مشغول شد15 و امامیه اموالی را که بر عهده داشتند به او می رساندند و چون در این دوره چند نفر از آل نوبخت مثل ابویعقوب اسحاق بن اسماعیل [مقتول در سال 322] و ابوالحسن علی بن عباس [244-324] و ابوعبدالله حسین بن علی نوبختی [وفاتش در 326] در دربار خلفا و امرای لشکری، مقامهای مهمی داشتند؛ دیگر کسی نمی توانست چندان اسباب زحمت ابوالقاسم حسین بن روح را فراهم آورد بلکه بر خلاف، در این دوره منزل او محّل رفت و آمد بزرگان اعیان بغداد و رجال درباری و وزاری سابق شد و بعضی می جستند. چنانکه ابو علی بن مقله16در سال 325 به او متوسل شد و حسین بن روح در باب اصلاح کار او با ابوعبدالله حسین بن علی نوبختی وزیر ابن رائق گفتگو کرد و ابوعبدالله مهم او را پیش ابن رائق فیصل داد.17