*^^^^^*بناهاي نجومي ايران*^^^^^*

[شكوه انتظار* میدانم که میائی...*]

بناهاي نجومي ايران

ايران‌زمين مهد فرهنگ و دانش است. جايي که هنر با علم آميخته مي شود و تمدن و آثار باستاني شگفت‌انگيزي را براي ما به ميراث مي گذارد. درست مثل بناهاي نجومي ايران که تنها گوشه‌اي از اين عظمت و زيبايي و خرد را برايمان به تصوير مي‌کشند.


زيگورات چغازنبيل در استان خوزستان و 40کيلومتري جنوب شرقي شوش است؛ اين بناي منحصربه‌فرد، از بزرگ‌ترين بناهاي باستاني ايران است؛ از خشت و آجر، در زميني به مساحت حدود 11هزارمترمربع و در پنج طبقه ساخته شده است. چهار طرف آن چهار آفتاب‌سنج آجري قرار دارد. احتمال مي‌رود از اين بنا به جز تعيين تقويم و اعتدالين، به عنوان رصدخانه نيز استفاده مي‌شده است.

کعبه زرتشت در منطقه نقش‌رستم استان فارس هم در عهد هخامنشيان ساخته شده. مي‌گويند اين بنا از دقيق‌ترين گاه‌شمار هاي آفتابي جهان است، چرا که مي‌تواند بر اساس چرخش آفتاب، جزئي‌ترين ويژگي‌هاي روزهاي مختلف سال را مشخص کند. مردم آن روزگار با استفاده از اين بنا، زمان دقيق مناسبت‌ها و جشن‌هاي سال را درمي‌يافتند. سازندگان اين بنا از بسياري از مسائل پيچيده نجومي آگاهي داشته‌اند.

[شكوه انتظار* میدانم که میائی...*]

چارتاقي بتخانه در جنوب روستاي آتشکوه در 16کيلومتري جنوب غرب دليجان قرار گرفته است. قدمت اين بنا حدود 2هزار سال است. در چارتاقي بتخانه مانند ديگر چارتاقي‌ها، زمان انقلاب‌هاي تابستاني، زمستاني (کوتاه‌ترين و بلندترين روزهاي سال) و اعتدالين (روزهاي اول بهار و پاييز) مشخص مي‌شده است.
نسبت طول پايه‌ها و شيب و زاويه آنها نسبت به زمين و يکديگر به‌گونه‌اي است که در اين زمان‌هاي مشخص پرتوهاي خورشيد در راستاهاي معيني به بنا مي‌تابند و از روزنه‌هاي ميان پايه‌ها ديده مي‌شوند.

چهارتاقي‌ها از معروف‌ترين بناهاي نجومي ايران هستند که سابقه‌‌اي بسيار طولاني دارند. در 20کيلومتري غرب کاشان، بنايي وجود دارد که مربوط به اواخر دوران اشکاني يا اوايل دوران ساساني است؛ ساختماني بدون ديوار، با سقفي گنبدي‌شکل و استوار بر چهار ستون که معروف به چارتاقي يا چهارتاقي نياسر است.
سال 1380شمسي رضا مرادي‌غياث‌آبادي نتيجه تحقيقاتش را مبني بر کاربرد نجومي اين بنا اعلام کرد. در آغاز و ميانه هر يک از فصل‌هاي سال، پرتوهاي خورشيد به شکلي خاص از ميان ستون‌‌هاي بنا ديده مي‌شود و مي‌توان با اندازه‌گيري‌هاي ويژه‌اي تقويم دقيق خورشيدي را از روي آنها محاسبه کرد.

[شكوه انتظار* میدانم که میائی...*]

برج رادکان اثر تاريخي ديگري در خراسان رضوي است که مي‌گويند خواجه‌نصيرالدين‌طوسي منجم بزرگ ايران، براي تحقيقاتش از آن استفاده مي‌کرده است. تاريخ ساخت آن مربوط به همان سال‌هايي است که رصدخانه مراغه ساخته شده است. درهاي اين برج در راستاي طلوع يلدايي (آغاز زمستان) و غروب آغاز تابستان ساخته‌شده‌اند و از روي آنها مي‌توان چهار فصل، سال کبيسه و آغاز نوروز را تعيين کرد.

برج رادکان، 12ديوار خشتي دارد که سطح بيروني ساختمان را به 12 بخش تقسيم کرده که هرکدام 30درجه از 360درجه کل دايره بنا را دربرمي‌گيرد. در عين حال دورتادور بنا 36ستون استوانه‌اي قرار دارد که هر کدام 10 درجه از دايره بنا را مي‌پوشاند.
نام شهر مراغه با يکي از بزرگ‌ترين مراکز پژوهشي نجومي يعني رصدخانه خواجه‌نصيرطوسي گره خورده است؛ بزرگ‌ترين رصدخانه جهان در دوره قبل از اختراع تلسکوپ. زماني که هلاکوخان، مراغه را به‌عنوان پايتخت خود انتخاب کرد، خواجه‌نصير‌الدين به‌کمک دانشمندان هم‌عصر خود طي 15سال اين رصدخانه را ساخت و آن را به کتابخانه، برج مرکزي رصدخانه و واحدهاي مدور پنچ گانه مجهز کرد.

سال 1350 بخش‌هاي ديگري از اين مجموعه کشف شد. براي محافظت از آنچه که از اين رصدخانه باقي‌مانده، آن را زير گنبد نجومي رصدخانه جديدي که در همان محل ساخته شده، مخفي کرده‌اند.





برگرفته از همشهري آنلاين