آنسوي علم و دين

[رایکا]

العلم علمان علم الابدان وعلم الاديان
موضوع رابطه علم و دين از زواياى مختلف و گوناگدر مورد تاريخچه بحث بايد گفت بعد از رنسانس و رشد خيره کننده علم جديد ، علم جديد به راه علم قديم نرفت .
در قرون وسطي ، علم و دين و فلسفه هم سرنوشت بودند و اين نکته بسيار مهمي است. علم قديم زمين خورد و علم جديد متولد شد.
علم جديد در درون خود ، نطفه تعارض با دين داشت ، لذا مسأله اي بنام تعارض علم ودين به وجود آورد. بعدها به تدريج اين مسأله به شکل يک مسأله کلامي در آمد و با عنوان نسبت علم ودين موضوع مطالعه فيلسوفان دين قرار گرفت. اکنون يکي از مسائل مهم فلسفه دين همين مسأله مي باشد.
ونى مورد بحث قرار گرفته است
و پيرامون آن سه ديدگاه مطرح شده است:

[رایکا]

نسبتهاي گوناگون علم و دين :
درک اين که دين و آموزه هاي ديني چه آثار و کارکردهايي مي تواند روي علم داشته باشد ، تاحدي مستلزم شناخت رابطه و نسبت آن دو در طول تاريخ به ويژه در قرون اخير است. بخش گسترده اي از مباحث کلام جديد در روزگار ما به همين موضوع اختصاص يافته است . تعامل اصحاب علم و دين نيز به صورتهاي مختلف واجد لوزام و نتايج بعضاَ شگفتي در وضعيت يا ادبيات ديني و علمي جوامع گوناگون بوده و مي باشد. اگر بپذيريم که فرهنگ حاکم بر زندگي انسانها و انديشه آنها، ‌کاملاً متاثر از دو منبع دين وعلم ? در هر زمان ? است، آنگاه اهميت پرداختن به نسبت آن دو و تأثيراتي که بر يکديگر به جاي مي گذارند، روشنتر مي شود. سه نظريه مشهور دراين موضوع پرداخته شده است
نظريه تعارض :
کساني که معتقدند علم و دين با يکديگر در تعارض هستند، اين پيشفرض اساس را در نظر داشتند که موضوعات يا غايات يا روشهاي آن دو دقيقاً يکسان است .
اساساً شرط رقابت و تعارض بين دو چيز ، وجود زمينه اي مشترک است . نحوه مباحثات اصحاب علم و دين نشان مي دهد که طرفين نزاع براين باورند که اگر در يکي از اين دو حوزه نظريه اي درست باشد ، نظريه خلاف آن در حوزه ديگر لاجرم باطل است . براي مثال بسياري از آنها ? طرفين نزاع علم و دين ? معتقد بودند که وظيفه آن دو تبيين (Explanation ) امور و پديده هاست . علم و دين مي توانند موضوعات واحدي مانند پديده هاي زيستي و زمين شناختي را تبيين کنند، يعني از چرايي و علل آنها سخن گويند . آنها رسالت تبيين گري علم و دين را به گونه اي مي فهميدند که آن دو را در مقابل يکديگر قرار مي داد . ( پترسون ، ص ??? ) اين تقابل وقتي شديدتر مي شودکه در قلمرو غايت و روش نيز علم دين را مشترک و يکسان بشماريم .
ريشة اين تعارض به دو تحول مهم در کيهان شناسي(قرن17) وزيست شناسي (قرن19) بر مي گردد.

[رایکا]

الف) نظرية خورشيد محوري عالم گاليله که به دنبال انقلاب کوپرنيکي به وقوع پيوست ودرواقع گاليله به دنبال نظرية خورشيد محوري کوپرنيک از اين نظريه دفاع نموده وآنرا مورد تأکيد قرار داد. اما چون اين نظريه با تعاليم کتاب مقدس در تضاد بود. گاليله محکوم شد.و اولين گام تضاد بين علم ودين برداشته شد.
ب) رويداد دوم بحث تکامل دارويني بود که به دنبال انتشارکتاب (منشاء انواع/1859/م) وکتاب تبار انسان به وقوع پيوست. وحاصل ظهور داروينيسم چيزي نبود جز کناررفتن تعاليم کليسا، وبه ا ين ترتيب تعارض جديدي پس از گاليله بين علم ودين در مغرب زمين به وجود آمد.اين وقايع نه تنها به ابطال تعاليم کليسا منجر شد بلکه در سه بعد جهان بيني ، ارزش وکرامت قدسي انسان و اخلاق قدسي نيز تعارض ايجاد کرد.
نظريه تمايز يا استقلال :
طبق اين نظريه موضوعات ، روشها وغايات علم ودين به قدري از يکديگر متمايز وجدا هستند. که اصلاً راهي براي رقابت وتعارض بين علم ودين وجود نداردو علم ودين دو صورت مختلف از زندگي اند که هر کدام حدود وقلمرو خاص خود را دارند.نکتة مثبت اين نظرية اين است که مسئله تعارض را رد نموده است
برخي قائل به تمايز علم و دين شده اند . اگر موضوعات ، غايات و روشهاي علم ودين به حد کافي از يکديگر متمايز نشده باشند ، راه براي بروز رقابت و تعارض گشوده است . بنابراين عده اي تلاش کرده اند با تعيين حدود قلمرو هريک از علم و دين در روش و غايت و موضوع ، آنها را از يکديگر جدا و متمايز سازند، دراين صورت علم و دين مانند دو اتومبيل خواهند بود که در يک اتوبان در دو خط متفاوت از کنار هم ? بدون هيچ تصادفي ? عبور مي کنند . ديدگاه تمايز متعلق به يک مشرب خاص نيست بلکه مکاتب گوناگون هريک به نحوي درصدد اظهار و نمايش زمينه هاي تمايز برآمدند ، چنانکه برخي فلاسفه وجود براين منبا ، معتقدند که موضوع دين و الهيات ، تجلي خداوند در مسيح است در حاليکه موضوع علم ، جهان طبيعت است . همچنين غايت دين ، مواجهه انسان با خداوند است اما معرفت علمي در پي آن است که الگوهاي حاکم بر جهان تجربي را بشناسد . ديدگاه فلسفي ديگري که به تمايز علم و الهيات قائل است ، ديدگاه فلسفي مبتني بر زبان متعارف است . سررشته آراي اين فلاسفه عمدتاً به آخرين اثر وينگنشتاين يعني پژوهشهاي فلسفي باز مي گردد . از اين منظر علم ودين دو ?? بازي زباني ?? متمايز هستند که هر يک از آنها مقولات و منطق خاص خود را دارد . ديگر قلمروهاي زبان بشري عبارت است از اخلاق ، زيبايي شناسي و غيره . غايت زبان علمي نوعاً پيش بيني و کنترل است اما در الهيات ، زبان براي مقاصدي نظيرنيايش و دعا و کسب آرامش به کار مي رود .

[رایکا]

نظريه مکمليت :
صاحبان اين ديدگاه براين اعتقادند که ميان علم و دين رابطه حسنه وجود دارد
به همين خاطر بيان نمودند که علم و دين نه تنها سازگارند که مکمل هم مي باشند و تصوير ما را از جهان هستي تکميل مي کنند، هر کدام ويژگيهايي را از جهان هستي ارائه مي دهند که مجموعه اينها تصوير کاملتري را در اختيار بشر قرار مي دهد.
مثل بازسازي تصوير يک فرد که مأموران آگهي دنبال او هستند و کساني که ماجرا را ديده اند، هر کدام ويژگيهايي را در اختيار مأمور قرار مي دهند و او به تدريج تصوير کاملتري از فرد مورد نظر به دست مي آورد
ديدگاه ديگري که اتفاقاً حاميان زيادي نيز دارد ، براين باور است که ميان علم و دين ربط وثيقي وجود دارد . اين گروه تلاش مي کنند مدعيات کلامي را فرضيه هاي علمي تلقي کنند و سپس مدلولات آنها را در خصوص جهان خارج ، به مدد مشاهده ? يعني معيار علم ? مورد ارزيابي قرار دهند . متفکران در خصوص ماحصل اين خط مشي اتفاق نظر ندارند ، بعضي به جد معتقدند که دين در کوران تفحص هاي علمي تحکيم و تقويت مي شود و برخي معتقدند که اين کار به تضعيف دين مي انجامد.
در ديدگاه گفتگو يا مکمليت ،‌ علم و دين موضوع واحدي را از دو منظر متفاوت ? و نه لزوماً متضاد ? نگريسته و تبيين مي کنند . مثلاً يک پديده واحد مانند غروب خورشيد از ديدگاه يک منجم و ستاره شناس داراي تبيين علمي خاص است که با روش تجربي بدان دسته يافته است، همين پديده واحد مي تواند دست مايه تبيين ديني نزد متکلم قرار گيرد و آنرا نشانه و آيه اي از آفريدگار جهان تلقي کند .
تفسيرهاي موازي و مختلف از يک پديده واحد ما را به فهم جامعتري از آن پديده مي رساند به گونه اي که از يکسونگري و ملاحظه تنها يک يا چند و جه آن و غفلت از بقيه وجوه، ‌مصون مي دارد دراين حالت شخص مي تواند اصناف گوناگون تبيينات را در مورد يک پديده واحد بپذيرد

[رایکا]

فرق علم ودين چيست ؟
مرحوم استاد مطهرى مى فرمايند :
• فرق علم و دين در همين جاست : علم آمده است براى اينکه به شناسائى انسان گسترش بدهد , شناخت را افزايش دهد . ما دو نوع افزايش داريم: افزايش افقى يعنى گسترش و توسعه که علم اين کار را مى کند ، و افزايش عمقى .

• اديان هم آمده اند که به شناخت انسان افزايش دهند ، اما افزايش در جهت ژرفائى شناخت.آمده اند بگويند تمام اين جهان که مى بيني در مقابل جهان غيبي که بر اين جهان احاطه دارد « کحلقه فى فلاه» مثل يک حلقه است در صحرا .

يک حلقه در مقابل يک صحرا چقدر حقارت دارد ! اين جهان هم نسبت به جهان غيب اين قدر حقير است . از اين عالم چيزى کم نکرده اند ، بلکه عظمت آن عالم را به ما ارائه و نشان داده اند .
در صورت تعارض چه کنيم؟

اما سئوالي که در اينجا مطرح است اين است که در صورت تعارض ميان علم ودين چه بايد کرد؟مثلاً در مورد تعارض نظرية داروين با آيات قرآن چه بايد کرد؟
در اين مورد نظرات متعددي بيان شده است . علامه طباطبائي معتقد است تئوري تکامل تدريجي که از طرف داروين مطرح شده است از نظرعلم مردود است زيراهنوز ازمرحله فرضيه وحدس وگمان پابه مرحله يقين نگذارده است ونظر قرآن نيز بردفعي بودن خلقت استوار است. اما آيت الله مکارم شيرازي معتقد است با فرض علمي بودن نظرية داروين ظواهر آيات قرآن قابل تفسير وتوجيه پذير است. به گونه اي که با هم تعارض نداشته باشند.

[رایکا]

امامهمترين روش براي توجيه عدم تعارض ميان علم ودين اين است که بين دست آوردهاي علمي وديني 4 فرض متصور است
1- گزاره هاي ديني وعلمي هر دو ظني وغير يقيني است که در اين صورت تضادي به وجود نمي آيد.
2- گزاره هاي علمي يقيني وگزاره هاي ديني ظن آور است. که در اين صورت بايد گفت در عالم علم ومخصوصاً علم تجربي هيچ نظرية يقين آوري وجود ندارد ونظرات علمي دريک مقطع ممکن است مفيد باشند ولي با گذشت زمان از فايده بيفتند.
3- گزاره هاي ديني وعلمي هر دو يقيني باشند که در اين صورت تضاد واقعي حاصل مي شود وبايد گفت اين پديده اصلاً اتفاق نمي افتد واينکه ما از برخي امور تضاد ميان اين دو را احساس مي کنيم مربوط به تفسير غلط ماست.
4- گزاره هاي ديني يقيني وگزاره هاي علمي ظن آور باشند . که در اينصور ت با توجه به اينکه دين به مبدأ وحي متصل است و داراي اعتبار ذاتي است مکمل علم است نه متضاد آن.
باعنايت به موارد مطرح شده بحث را با ذکر مثالهاي عيني در سه بخش ادامه مي دهم:
الف) مواردي که دين درآن پيشتازبوده و 14قرن قبل بيان کرده و علم اينک پس ازصدهاسال به آن رسيده است ازاين موضوعات مي توان به موارد زيراشاره کرد:
1- چگونگي شنيدن اصوات توسط گوش انسان:
علي (ع)درحکمت 8 نهج البلاغه مي فرمايند: اعجبوا لهذالانسان ينظربشحم و يتکلم بلحم ويسمع بعظم و يتنفس من خرم.ازاين آدمي شگفتي گيريد :باپيه مي نگرد باگوشت سخن مي گويد بااستخوان مي شنود و ازشکافي دم برمي آورد
دانشمندان قديم مي گفتند انسان ارتعاشات هواوصداهاي مختلف را به وسيله اعصاب به مغزو مراکزعصبي مي رساندو لذا فرمايش علي(ع) که وسيله شنوايي انسان را استخواني معرفي فرموده ،مفهوم درستي درک نمي کردند وحق هم داشتند که درک نکنندچون دانش محدودآن روز نمي توانست فرموده علي(ع)را هضم کند.تااينکه علم فيزيولوژي ترقي کرد ودانشمندان اين علم با وسايل دقيقي که تهيه کردند ،درتشريح دستگاه شنوايي انسان تحقيقاتي به عمل آوردند و سرانجام وسيله شنوايي انسان را درگوش وجود سه قطعه استخواني به نام هاي رکابي،چکشي و سنداني معرفي کردند و بدين وسيله پس از هزارسال معني فرمايش علي(ع) روشن شد

[رایکا]

2- مسئله استنشاق:
حضرت علي(ع) درکتاب وسائل الشيعه (ابواب الوضوء ،باب استحباب المضمضه حديث 13) مي فرمايند:
والمضمضه والاستنشاق سنه ،طهورللفم والانف
مضمضه (آب دردهان گردانيدن)واستنشاق(بالاکشيد ن آب دربيني) سنت و دستورپيامبرو پاکيزه کننده دهان وبيني است
دربيني انسان موهاي ريزي قراردارد که همانند يک دستگاه تصفيه،هواي تنفسي را تصفيه نموده ازداخل شدن گردوغبار و...به داخل بيني و سينوس هاي بالاي بيني جلوگيري مي کند.بنابراين مقداري گردوغبار وذرات ريز لابلاي موهاي بيني جمع مي شود که بايد آن را شستشو داد.اسلام پيش ازهروضوبراي نماز يک دستورجالب براي شستشوي بيني ارائه کرده است که استنشاق نام داردو علاوه برنظافت بيني خاصيتهاي فراوان ديگري نيزدارد.
(فلسفه احکام،ص 243 به نقل از نشريه شماره 5انجمن تبليغات اسلامي ص 149)
محمودخان مشاورالوزرا منجم وکاشف دريکي از سفرهاي اروپادرمطب يکي ازدکترهاي معروف جمجمه مريضي رامشاهده کردکه دراثرنامعلومي فوت شده بود.دکتراين جمجمه راتشريح کرده پس ازتفحص بسياري که براي کشف علت مرگ به عمل آورد به اين نتيجه رسيدکه دراخرين حفره هاي بيني کرمهايي وجودداردو علت مرگ بيمارراهمين کرمها تشخيص داد.
روزي همين دکتر کرمهاي زنده رابراي آزمايش روي صفحه شيشه اي گذاشته است که تصادفا چندقطره آب ازدستش روي کرمها ريخت وو طولي نکشيدکه کرمها که چندروز درهواي عادي زندگي مي کرده اند،مردند.دکتر ازآن پس درمان اين نوع بيماران را کشيدن اب دربيني که همان استنشاق است اعلان کرد.

[رایکا]

3- منع خوردن گوشت خوک:
يکي ازانواع انگل هاي دستگاه گوارش انسان کرمي است که آن را کرم کدو يا تنيا مي نامند اين کرم به علت داشتن بدنب بندبند وو شباهت اين بندها به تخم کدو بدين نام ناميده شده اشت اين کرم قدرت فوق العاده اي درتکثير داردو اگر تمام بدن آن را بکنند و فقط سرآن باقي مانده باشد ازقسمت گردن شروع به تکثير مي کند ودوباره بدن خودرابازسازي مي کندزيستشناسان اين کرم را به دونوع تقسيم بندي مي کنند: تنياي مسلح تنياي ،غيرمسلح هردونوع کرم کدو درسرخود داراي چهاربادکش مي باشند که به ديواره داخلي لوله گوارش مي چسبد و خون اين ناحيه مي مکد وفقط زماني کنده مي شود که ازداروهاي قوي استفاده گردد.تنياي مسلح علاوه براين چهاربادکش داراي تعداي قلاب مي باشد و اين قلابها را درداخل ديواره لوله گوارش فرومي برد وبادارو هم کنده نمي شود .عامل انتقال تنياي غيرمسلح گوشت گاو مي باشد ولي عامل انتقال تنياي مسلح به انسان گوشت خوک است و هيچ بعيد نيست که يکي ازدلائل منع خوردن گوشت خوک دراسلام همين باشد
4- اثرانگشت:
بيشترازيک قرن است که در اداره پليس کشورها براي تشخيص مجرمان ازاثرانگشت استفاده مي کنند و اداره اي به نام انگشت نگاري به همين منظور تاسيس شده است وعلت اين کارپليس نيزدو چيزاست:1)اثرانگشت هرفرد مخصوص خوداوست و 2) اثرانگشت درتمام طول عمرتغيير نمي کند
قران کريم در آيات 3و4 سوره قيامه مي فرمايد:ايحسب الانسان الن نجمع عظامه،بلي قادرين علي ان نسوي بنانه
آياانسان مي پنداردکه هرگز استخوانهاي اورا جمه نخواهيم کرد ،آري قادريم که (حتي خطوط سر)انگشتان اورا موزون ومرتب کنيم
اين اشاره بسيارزيبايي است به موضوع اثرانگشت که 14قرن پيش بيان گرديده است وحال آنکه 13قرن بعد ازآن علم به آن رسيده است.

[رایکا]

ب) ازچهارمورد ي که دربالا اشاره شد و درآن دين پيشتازبوده است که بگذريم مواردي نيزوجوددارد که دين با زبان علمي سخن مي گويدو انسان را به تدبروتفکرفرامي خواند :
1- کوتاه کردن شارب ها: دين اسلام درموارد بسياري انسان را به کوتاه کردن شارب هاي خود توصيه نموده است
همانگونه که مي دانيم براي رشد کامل ميکروبها وباکتري ها وجود4شرط لازم است: تاريکي،رطوبت،غذا و گرماي کافي
زماني که سبيلهاي پرپشت وجوددارد اعماق آنها تاريک مي باشد و هنگام دو وبازدم گرما و رطوبت کافي وجوددارد و مقداربسياراندکي غذا که براي رشد ميکروبها کافي است هنگام غذا خوردن وآلوده شدن سبيلها به غذا تامين مي شود بنابراين ماخودمان در نزديکي بيني مام مرکز تهيه و توزيع ميکروب راه اندازي کرده ايم و به اين دليل ديم مقدس اسلام به اين ناحيه خطرناک اشاره کرده و فرموده است شاربهاي خورا کوتاه کنيد.
مثالهاي ديگري نيز دراين باب وجوددارد که ازتوضيح آنها مي گذرم و فقط به آنها اشاره مي کنم:
2- چگونگي انسان را درروز قيامت به پروانه هاي پراکنده تشبيه مي کند
3- خوردن آب سرد بعدازغذاي چرب را مکروه مي داند
4- به پاک کردن گوشه هاي اتاق ازتارعنکبوت توصيه مي کند و آن را جايگاه شيطان مي داند
باعنايت به موارد فوق يکي ازمهم ترين مناقشه هاي علم ودين موضوع ومبحث تکامل موجودات زنده مي باشد
همه افرادانساني به اقتضاي ساختاروانگيزه دروني خودعلاقه دارندکه:
الف) جهان رادرک کنند وبدانندکه جهان چگونه وچرابوجودآمده و دربخشي ازجهان يعني روي کره زمين ،انسان چگونه و چرا ظاهرشده است .ازاين موضوع به جهان بيني تعبيرمي شود
ب) انسان چگونه بايدزندگي کند ؟چه رفتارها واهدافي رادرزندگي فردي و جمعي خود انتخاب نمايد.ازاين موضوع به ايدئولوزي تعبيرمي شود
ازميان شاخه هاي مختلف علوم تجربي ،دانش زيست شناسي و درميان شعب وتقسيمات زيست شناسي ،مبحث موسوم به تکامل يا به عبارت کاملترتحول موجودات زنده ،بيشترين اثررابرروي جهان بيني وايدئولوژي برجاي مي گذارد
به اعتقاد برخي اززيست شناسان بحث ازتحول جانداران گاهي و يا اغلب ورود درمقوله ارزش گذاري را اجتناب ناپذيرمي سازد ودراين صورت دو اشکال زير در عمل بروز مي کند:

[رایکا]

- نخست اينکه جانداراني که حلقه هايارتباط انسان با ساير جانداران فرض يا پذيرفته مي شوند،ازلحاظ برخورداري ازکمالات ومزيتهاي انسان حالت پيشرفت تدريجي به ترتيبي که مداوما برشباهتهاي آنهاباانسان (ازلحاظ نيروي انديشه و دستاوردهاي آن)افزوده شود ،نشان نمي دهند.ازاين نظر به واقع بين انسان واجدادمفروض حيواني او يک شکاف عظيم وجودداردوهيچ پلي نيست که به شکلي دوسوي اين شکاف را به هم وصل کند.همه آثاري که به انسانهاي اوليه نسبت داده مي شوند،نهايتا باظهورانسان آغاز مي شود.گرچه بعداز ظهورانسان پيشرفت به اصطلاح فرهنگي حالت تدريجي دارد ولي اين تدريج قابل اتصال به قبل ازانسانها نيست.
- نکته دوم اينکه تحول جانداران يک مسير واحدوانحصاري به ترتيبي که ازجانداران اوليه يا حتي يک جاندارمفروض اوليه تنها به سوي انسان شدن يعني رسيدن به حلقه نهايي تحول (ياتکامل) يعني انسان سيرکند،ندارد،بلکه تحول جانداران درهزاران وشايد درکل اعصار گذشته درصدهاهزارمسير مختلف سيرکرده و هم امروز نيز سير مي کند و جهت نهايي همه اين مسيرها انسان شدن نيست.نتيجه آن است که اگرماملاک تشخيص درجات تکاملي را درجه شباهت باانسان بگيريم اين ملاک به صورت ناقص تنهابرحلقه هاي يک زنجير قابل تعميم است و برساير زنجيرها و مسيرها قابل گسترش نيست.بيان بهتراين است که بگوئيم،اين قبيل ملاکها فقط بر حلقه هاي نهايي يک زنجيرتحولي قابل انتباق است و حتي برهمه حلقه ه اي يک زنجير هم قابل تعميم نيست.

درپايان درباب علم و دين سرمشقي بهتراز دعاي عرفه امام حسين(ع) پيدانکردم لذاسخن کوتاه نموده به ذکربخشهايي ازآن مي پردازم باشد تاجهان بشريت پس از گذشت قرنها به عظمت اين امام بزرگ و پدربزرگوارشان و اين آئين سترگ پي برده ،سرتسليم دربرابر اسلام خم کند و عاقبت وعده الهي تحقق يافته،اسلام براديان و مکتب هاي عالم پيروز گردد:
کاشکي هستي زباني داشتي تازهستان پرده هابرداشتي
هرچه گويي اي دم هستي ازآن پرده اي ديگربراوبستي بدان

والسلام عليکم ورحمه ا... وبرکاته
محمدعلي عسگري

منابع و مآخذ:
1- قرآن کريم
2- نهج البلاغه
3- مفاتيح الجنان،شيخ عباس قمي
4- فلسفه احکام،تاليف احمداهتمام
5- دانش بيکران علي(ع) درعلوم طبيعي،تاليف لطيف راشدي،انتشارات ياسين
6- تکامل موجودات زنده،تاليف دکتراصغرنيشابوري،انتشارات دانشگاه پيام نور
7- رستاخيز،تالف دکترعبدالکريم بي آزارشيرازي،دفترنشرفرهنگ اسلامي