مبانی روش شناسی علوم قرآنی

[..تُراب..]

مبانی روش شناسی علوم قرآنی

چكيده

اين مقاله درصدد تبيين مبانى و زيرساخت‏هاى كلان روش‏شناسى علوم قرآنى است كه در چهار محور به بحث و بررسى فشرده درباره آن مى‏پردازد: هويت‏شناسى علوم قرآنى، جايگاه روش‏شناسى علوم قرآنى، روش‏شناسى علوم قرآنى در پرتو نگرش‏شناسى و تمايز و تشابه روش‏هاى علوم قرآنى . نخست، مفهوم علوم قرآنى در فرهنگ كلاسيك مطرح مى‏شود و سه علم مورد تعريف و شناسايى قرار مى‏گيرد: فلسفه علوم قرآنى، فلسفه قرآن‏شناسى و علم تفسير . سپس، جايگاه روش‏شناسى علوم قرآنى در ميان روش‏شناسى عمومى تحقيق، روش‏شناسى علوم، روش‏شناسى علوم اسلامى و روش‏شناسى احياى دين تبيين مى‏گردد و آنگاه، رابطه روش‏شناسى علوم قرآنى با نوع نگرش به قرآن مورد بررسى قرار مى‏گيرد و بر لزوم بازسازى و اصلاح نگرش به قرآن تاكيد مى‏شود و سرانجام، تمايز و تشابه روش‏هاى علوم قرآنى مطرح مى‏گردد و موضوع‏شناسى و نوع نگرش ما به آن به عنوان قابل دفاع‏ترين نظريه در تبيين فلسفى تمايز و تشابه روش‏ها معرفى مى‏شود .

[..تُراب..]

1. مقدمه

علم در لغت‏به مفهوم دانايى است كه به صورت تصورى يا تصديقى و هر كدام به گونه بديهى و نظرى مصداق پيدا مى‏كنند . البته اين دانايى ممكن است‏به نحو شهودى و حضورى نيز محقق شود كه اهل عرفان بر آن تاكيد ويژه‏اى دارند . اما در اصطلاح فلاسفه و دانشمندان تجربى و علوم انسانى در معانى مختلفى به كار رفته است: در ميان فلاسفه يونان باستان و قرون وسطى به مطلق دانستنى‏هاى داراى مبادى و مسائل روشمند و داراى موضوع و رئوس ثمانيه يا اصول هشتگانه اطلاق مى‏شده‏است; ولى پس از پيدايش فلسفه‏هاى حسى و تجربى به ويژه پوزيتيويسم منطقى، علم به مفهوم دانش تجربى شناخته شد و در فلسفه ماترياليسم ديالكتيك و عرف علم‏محوران، تنها راه نيل به واقع قلمداد گرديد. علوم به لحاظ موضوع و هويت، به بشرى و دينى تقسيم مى‏شوند . علوم بشرى، علومى هستند كه منشا پيدايش و تكامل آنها استعداد علمى و كنجكاوى بشرى است; ولى علوم دينى منشا الهى و آسمانى دارند و انديشه بشر در پيدايش آن نقشى ايفا نمى‏كند; بلكه در حفظ و نگهدارى اصالت و بازسازى و پيرايش آن نقش‏آفرينى دارد . علوم بشرى به علوم مبادى چون فلسفه علوم، فلسفه فيزيك، فلسفه رياضى و . . . و علوم مسائل چون علم هندسه، حساب، فيزيك، زيست‏شناسى و . . . تقسيم مى‏شود; چنان كه علوم اسلامى نيز به علوم مبادى چون فلسفه كلام، فلسفه دين، فلسفه عرفان و . . . و علوم مسائل تقسيم مى‏شود; مانند: انسان‏شناسى اسلامى، فلسفه اسلامى، كلام، اصول، علوم قرآن و حديث و . . . . بنابراين، علوم قرآنى بخشى از علوم اسلامى است و آن عبارت است از: مجموعه اصول و قواعدى كه فهم قرآن به آنها بستگى دارد .

[..تُراب..]

2. محورهاى مطالعه مبانى روش‏شناسى علوم قرآنى
هدف اين مقاله بررسى معرفت‏شناسانه مبانى روش‏شناسى علوم قرآنى است . براى نيل به اين مقصود در چهار محور كلان به بررسى فشرده آنها خواهيم پرداخت: هويت‏شناسى علوم قرآنى، جايگاه روش‏شناسى علوم قرآنى، روش‏شناسى علوم قرآنى در پرتو نگرش‏شناسى و فلسفه تمايز و تشابه روشهاى علوم قرآنى .

[..تُراب..]

از مهم‏ترين مسائل اين علم عبارتند از: تاريخ تدوين قرآن كريم، امكان و فلسفه وحى، اعجاز قرآن، سبك‏شناسى ادبى قرآن و اين كه آيا قرآن زبانش علمى است‏يا تمثيلى و اسطوره‏اى و يا عرفانى، آيات محكم و متشابه و ويژگى‏ها و فلسفه آن دو، مساله تحريف لفظى و معنوى، مفهوم مكى و مدنى و تعيين مصداق‏هاى آن، شاان نزول آيات و چگونگى نزول قرآن و . . . .
اينها مسائلى هستند كه فهم و شناخت‏حقيقت قرآن به عنوان يك حقيقت و كتاب آسمانى به آنها بستگى دارد . پيشينيان، اين مسائل بنيادين را همان علوم قرآن مى‏دانستند .

[..تُراب..]

ج. علم مسائل قرآنى يا دانش نگرش قرآن به مسائل: دانشى كه درباره شناخت مراد خداوند و نوع نگرش قرآن به مسائل مورد نياز انسان به بررسى مى‏پردازد، علم تفسير خوانده مى‏شود . اين دانش خود به دو نوع تقسيم مى‏شود: تفسير تجزيه‏اى يا تفسير آيه به آيه و تفسير موضوعى يا تفسير آياتى كه موضوع واحدى دارند . هر كدام از اين دو نوع تفسير روش خاصى دارد كه بايد در فلسفه قرآن‏شناسى مورد بحث و بررسى قرار گيرد . تفاوت اين دانش نيز با دانش‏هاى پيشين اين است كه علم نخست‏بحثى فلسفى درباره علوم قرآنى است; اما دانش دوم به قرآن‏شناسى به عنوان يك پديده و حقيقت اختصاص دارد . اين علم با تك‏تك آيات يا بخشى از آن‏ها سروكار دارد، نه همه آن‏ها .
به نظر مى‏رسد مهم‏ترين علم از علوم قرآن، علم سوم باشد و بقيه از جهتى نقش پيش‏نياز را نسبت‏به آن ايفا مى‏كنند .
بايد خاطر نشان ساخت كه علوم قرآنى به طور كلان در همين سه مورد خلاصه مى‏شوند و بقيه دانش‏هاى مربوط به قرآن‏شناسى به نحوى در يكى از اين علوم قابل اندراجند .

[..تُراب..]

در شيوه نخست، اصول و قواعد حاكم بر مراحل تحقيق به طور عام مورد بحث قرار مى‏گيرد;
يعنى، بيان مى‏شود كه هر تحقيقى از طرح سؤال و ايجاد مساله آغاز مى‏شود و در مرحله دوم اسناد و مدارك مربوط به آن موضوع و مساله جمع‏آورى مى‏شود و در گام سوم، فرضيه يا فرضيه‏ها ارائه مى‏شود تا آنكه نوبت‏بررسى و ارزيابى مى‏رسد كه محقق با اتخاذ روش متناسب با موضوع به ارزيابى و تجزيه و تحليل مساله مى‏پردازد و در گام بعدى به استنتاج و تدوين همت مى‏گمارد و حاصل تحقيق خويش را به صورت قانون و قاعده و اصل در اختيار حقيقت جويان قرار مى‏دهد .

[..تُراب..]

روش‏شناسى تحقيق، عهده‏دار تبيين وظايف و شرايط هر يك از منازل و مراحل ياد شده است كه هر پژوهشگرى بايد به آنها عنايت كامل داشته باشد .
روش‏شناسى علوم يا متدولوژى يكى از مسائل مهم فلسفه علم است . در اين قلمرو، اصول و قواعد حاكم بر علوم در عرصه حقيقت‏يابى و يا علم خاص مورد بررسى قرار مى‏گيرد .
تفاوت اين دانش با دانش پيشين در عام و خاص بودن است; روش‏شناسى عمومى تحقيق عام است و بسان كليدى است كه به تمامى درهاى پژوهشى مى‏خورد; ولى متدولوژى، خاص هر علم ويژه همان علم است .
روش‏شناسى احياى دين عهده‏دار تبيين اصول و قواعد مربوط به شيوه احياى دين در قلمرو معرفت و عينيت است . دين ممكن است در دو عرصه انديشه و اعمال فردى و عينيت جامعه با انحطاط و ضعف مواجه شود . آنگاه احياگران دين به بازسازى آنها همت مى‏گمارند و اين عمل كه در قلمرو انديشه و عمل صورت مى‏پذيرد، روش‏شناسى خاصى لازم دارد كه بر اساس نگرش‏هاى مختلف اتخاذ مى‏گردد . بررسى شيوه‏ها و اصول و قواعد آن را دانش روش‏شناسى احياى دين بر عهده دارد (1).

[..تُراب..]

روش‏شناسى تفسير قرآن يكى از مسائل مهم فلسفه علوم قرآنى است و آن عبارت از بررسى اصول و قواعدى است كه در تفسير و تبيين مراد خداوند از آيات به كار مى‏رود .
تفاوت اين نوع از روش‏شناسى با شيوه احياى دين در اين است كه احياى دين به مجموعه متون و منابع دينى اعم از قرآن و سنت، مربوط مى‏شود و عرصه رفتار فردى و اجتماع را نيز در بر مى‏گيرد; ولى روش تفسير قرآن ويژه قرآن كريم است .
علوم اسلامى نيز روش‏شناسى خاص خود را دارد كه فرزانگان غالبا از اين روش به «روش اجتهاد» تعبير مى‏كنند و قواعد آن را نيز در علم اصول فقه و قواعد فقهى بيان مى‏كنند; اما روشن است كه علوم اسلامى بسى فراتر از وادى فقه و مسائل فرعى است .
تفاوت اين دانش با دانش پيشين در اين است كه در اين شيوه با علم‏شناسى دين سروكار داريم; ولى در احياى دين با معرفت دينى و آثار فردى و اجتماعى دين به طور عام . از سوى ديگر، در گفتمان احيا قيد بازسازى و زنده كردن دين، ملاك اصلى در شناخت دين است; اما در روش‏شناسى علوم اسلامى چنان قيدى لحاظ نمى‏شود .

[..تُراب..]

اينك مناسب به نظر مى‏رسد، از جايگاه روش‏شناسى علوم قرآنى بحث‏به عمل آيد .
در اين كه آن از روش‏شناسى علوم بشرى و روش‏شناسى عمومى تحقيق متمايز است، بحثى نيست; زيرا كه موضوع آن دو تماز آشكارى دارند . آنچه در خورد بحث است، تفاوت آن با روش‏شناسى احياى دين و روش‏شناسى علوم اسلامى است .
وجه مشترك آنها در اين است كه همگى روش‏شناسى دينى به شمار مى‏آيند; اما تفاوت آن با روش‏شناسى احياى دين در اين است كه محور بحث در روش‏شناسى علوم قرآنى «علم‏» است; ولى در احياى دين، محور بحث اعم از علم‏شناسى و پديدارشناسى است .
تمايز آن با روش‏شناسى علوم اسلامى نيز مورد ترديد نيست; زيرا كه در علوم دين شناختى با تماميت معارف دين، اما در علوم قرآنى فقط با علوم مربوط به قرآن سروكار داريم . وجه اشتراك آن دو نيز، دينى بودن و با علم‏شناسى سروكار داشتن است . بنابراين، يكى از مسائل اساسى فلسفه علوم قرآنى «روش‏شناسى علوم قرآنى‏» است كه با روش‏هاى ديگر علوم اسلامى، روش عمومى تحقيق و روش‏شناسى علوم متمايز است .

[..تُراب..]

2.1. هويت‏شناسى علوم قرآنى

علوم قرآنى در نگاه پيشينيان با نگاه معاصرين متفاوت است . علوم قرآنى در منظر آنان عبارت بوده است از: علم محكم و متشابه، علم قرائت‏ها، جمع و تدوين، تحريف و عدم آن، علم ناسخ و منسوخ و . . . ; ولى در نگاه معاصرين علوم قرآنى را مى‏توان در نگرشى كلان به سه قسم تقسيم نمود:
الف. فلسفه علوم قرآنى: اين علم درباره مبانى يا مبادى علوم قرآنى به بحث مى‏پردازد و از اين جهت مانند فلسفه علوم است . مسائل اين علم در اصل همان اصول موضوعه علوم قرآنى‏اند; چون، پيش‏نيازهاى فهم علوم قرآنى، تاريخ پيدايش علوم قرآنى، رابطه علوم قرآنى با علوم حديثى، رابطه علوم قرآنى با هنر و ادبيات، روش‏شناسى علوم قرآنى و . . . .
ب. فلسفه قرآن‏شناسى: در اين دانش كه همان مباحث علوم قرآنى به مفهوم كلاسيك آن است، اصول و مبانى قرآن‏شناسى (نه علوم قرآنى) بحث مى‏شود . تفاوت اين دانش با دانش پيشين در اين است كه در فلسفه علوم قرآنى، موضوع بحث، علوم قرآنى است; ولى در اين علم، موضوع، خود قرآن است . در آنجا با علم‏شناسى سروكار داريم و در اينجا با معلوم خارجى كه قرآن كريم است ...