شرح خطبه توحیدی امام رضا(ع)-قواعد تضاد در هستی

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

شرح خطبه توحیدی امام رضا(ع) - فراز بیستم

«استاد محمد شجاعی»


سومین کارگاه آموزشی توحید - اردوی نسیم حیات (3)

بسم الله الرّحمن الرّحیم

فراز بیستم:
ضادّ النور بالظّلمه، و الجلایه بالبُهم، و الجسوء بالبلل،
و الصّرد بالحرور، مؤلّف بین متعادیاتها، مفرقّ بین متدانیاتها

نور را با تاریکی، آشکاری را با ابهام،
خشکی را با رطوبت و سردی را با حرارت متضاد قرار داد.
بین مخالفان آنها نزدیکی قرار داده و بین نزدیکان آنها جدایی افکند.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

قواعد تضاد در هستی


برای درک کامل بحث تضاد که امام رضا «علیه‌السلام» در این فراز به آن می پردازد، یکبار بصورت اجمالی، اهمّ آنچه را که تا کنون آموختیم مرور می کنیم؛ آموختیم که الله یک ذات بینهایت و یکتا (احد) است.

او مرکب نیست (ترکیبِ خارجی در او راه ندارد)، چرا که ترکیب شدن نشانه ی نیاز و محدودیت یک موجود است و محدودیت از صفات مخلوقات است نه خالق.

زمان و مکان نداشته، بلکه ازلی و ابدی می باشد. کمیت و کیفیت هم ندارد و تحولی در او اتفاق نمی افتد. امام صادق «علیه السلام» خالق خویش را اینگونه معرفی می نماید:


ربّنا نور ذات، حیّ ذات، عالم ذات، صمد ذات.



رب ما، ذاتش نور است (نه اینکه کسی است که نور دارد، بلکه خودش نور است)، ذاتش حیات است. ذاتش عالم است، ذاتش بی نیاز است. بنابراین می توان اینگونه گفت که: ذات خداوند، عینِ صفات اوست، «میان ذات او و صفات او هیچ فاصله ای نیست.»

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

خداوند در جلوه نمودنش با اسماء گوناگون، یکپارچگی اش را بر هم زده و از مقام أحدیت بیرون آمده به مقام واحدیت می رسد.

واحد به مجموعه ی اسماء خداوند اطلاق می شود که همه مخصوص یک ذات می باشند. البته در مباحث قبل آموختیم که طبق سوره ی توحید قبل از مرحله ی الله به عنوان ذات أحد بینهایت که همه کمالات را در ذات خو دارد، مقامی برای خداوند تعریف شده که از آن به هو تعبیر می شود. هو به معنای او، مقام غیبت الغیوبی و غیر قابل شناسایی خداوند می باشد.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

از الله تا انسان


به نمودار دقت کنید:

خداوند در اولین جلوه ی خویش، حقیقتی را به عنوان یک ظهور کامل خلق می کند، که از این حقیقت، با اسامی گوناگونی یاد می کنند: (روح، مثل اعلی، نور محمد، قلم و ...).


اما همه این اسماء در واقع، خبر از یک حقیقت مشترک می دهند؛ عالی ترین نمونه ی تجلی خدا بعد از این مرحله، خداوند برای خلقت انسان (در قوس نزول) و تمامِ آنچه را که برای بازگشت سالم به ذاتِ خود (نعمت حقیقی) در قوس صعود لازم است، شروع به بینهایت تجلی در انواع چهره ها و صورت ها نموده و نعماتی غیر قابل شمارش را در این جلوه گریها، خلق می نماید.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

روح یا نفخه ی خدا، دربرگیرنده ی تمام کمالات پروردگار، اما بصورت بالقوه می باشد.

و دنیا (اسفل سافلین) یا طبیعت، دقیقاً مانند رحم مادر، محلی است برای به فعلیت رساندن تمام این کمالات.



هر دقیقه از دنیا می تواند در شکوفایی کمالات بالقوه ی باطن او و سرعت رشدِ صحیحش در قوس صعود، تأثیر شگفت انگیزی داشته باشد. در حالیکه عوالم دیگر مانند ملکوت و جبروت، چنین قدرت بالایی در سازندگی انسان، آن هم در زمان بسیار کوتاه ندارند.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

تجلی خداوند در مقام لفظ


آموختیم که تنها الله، به عنوان خالق ما، می تواند مربی یا رب برگزیده ی ما در قوس صعود برای جذب اسماء و بازگشت سالم به آغوش پروردگارمان باشد.

پس تنها منبع مطمئن برای دریافت قوانین و فرمول های لازم این مسیر، خودِ خداوند می باشد. پس باید میان ما و او یک رابطه ی علمی برقرار شود. از همین رو خداوند با اسم معلم خویش جلوه نموده و شروع به تعلیمِ ما می نماید:

الرّحمن، علّم القرآن... (سوره الرحمن، آیه 1و 2)

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

پس قرآن، تجلی خداوند در مقام لفظ برای تعلیم انسان هاست. پس فهم قرآن، یعنی درک الله در مقام لفظ. آیا تا کنون با این نگاه، قرآن را در دست گرفته و گشوده ایم؟



خداوند، در این آیه، قبل از تعلیم، از تجلی اسم رحمانِ خویش خبر می دهد: الرّحمن، علّم القرآن... یادمان باشد که رحمان بعد از الله، سلطانِ اسماء خداوند است، آنقدر بزرگ که خداوند در قرآن می فرمایند؛ چه او را با نام رحمان بخوانیم، چه با نام الله، تفاوتی نخواهد داشت.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

رحمت لازمه ی وجود معلمی است که قرار است شاگردانش را تا مقامِ خود بالا ببرد. حال این معلم باید سخن بگوید، باید در مقامِ کلام جلوه کند، تا انسانها بتوانند او را درک کرده و قوانینِ راه را از او دریافت نمایند.



به آنچه که بتواند مفهومی را منتقل نموده و حقیقتی را آشکار نماید، واژه ی کلام اطلاق می شود.

کلمه جزئی از اجزای کلام است، پس هر چیزی که مفهومی داشته و حقیقتی را نشان دهد، کلمه خداوند است. از همین رو تمام نعماتِ خداوند که آئینه جمال او می باشند در واقع کلمه ی او هستند.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

پس طبق این آیه، هم صحبتی خداوند با انسان ناممکن است، مگر از راه وحی، الهام، یا از طریق رسولان یا از وراء حجاب.

از سوی دیگر، خداوند خود را در آخر آیه بزرگ و حکیم معرفی می نماید. او بزرگ است و ما بسیار کوچک، پس باید تنزل نموده و در مقامی سخن بگوید که انسان با همه ی ضعف و درک پایینش، بتواند آنرا درک نماید. از سویی او حکیم است، یعنی هرگز برای این ارتباط راه اشتباه را انتخاب نمی کند.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

انواع کلام الله


گاهی کلام، لفظی است، که در واقع خبری از واقعیت ها و حقیقت هاست. کلام خداوند در مقام لفظ، در حقیقت، توصیف الله است از خویش.

اما گاهی کلام، بصورت ظهوری است. یعنی به نمایش گذاشتن حقایقی که در مقام لفظ از آنها صحبت شده بود. پس به صراحت می توان گفت که تمام سیر نزولی از الله تا ناسوت (طبق نمودار) با تمامِ بی نهایت تجلیاتش یک کلام ظهوری است.

یعنی خداوند در تمام این تجلیات، در حال سخن گفتن با ما از طریق نمایش خویش در آیینه ی ظهوراتش می باشد.