حجاب، پرسش ها و پاسخ ها /گزارش مناظره ای در موضوع «حجاب و پوشش زن»

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

در سال 1383 به دعوت انجمن اسلامی دانشکده علوم پزشکی دانشگاه تهران مناظره ای میان فریبا علاسوند و مریم احمدی خراسانی در موضوع «حجاب و پوشش زن» برگزار گردید. آنچه در پی می آید مشروح این مناظره است. البته لازم به ذکر است که نوار این جلسه از کیفیت لازم برخوردار نبوده است و در برخی موارد متن پیاده شده از دقت کافی برخوردار نیست.

در متن زیر صحبت های دو طرف مناظره خانم ها علاسوند و خراسانی با نام خود آنها و صحبت های دانشجوهای حاضر در جلسه با مشخصه خط تیره مشخص شده است.

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

خراسانی:

از آنجا که بین مفاهیم لباس و هویت ارتباط نزدیکی می بینم بحث خود را با تعریف هویت و انسان از منظر سیستم های فکری و عملی لیبرالی و اسلام مورد بررسی آغاز می کنم.

الف: لیبرالیسم: از نگاه این مکتب، انسان هویتا موجودی خردورز است. وجه تمایز انسان با دیگر موجودات در طبیعت، تعقل و منطق اوست. این تعریف کلی لیبرالیسم از انسان است که قاعدتا باید زن و مرد را یکسان در نظر بگیرد اما در تاریخ اندیشه لیبرال، در قرون 18 و 19، زنان عملا از عرصه های اجتماعی قانون، حقوق شهروندی و عرصه های اجتماعی حذف شدند و استدلال آنها این بود که چون زنان به طبیعت نزدیک ترند و کار اصلی آنها به طور طبیعی تولید مثل است، لزومی ندارد که شهروند محسوب شوند و وارد قلمروهای اجتماعی که خاص مردان است و مقوله منطق و عقل شوند به این ترتیب کلیشه آپارتاید جنسی و تقسیم نقش ها، به عرصه های زندگی و تقسیم آن به قلمروهای مردانه و زنانه که از ویژگی های تفکرات سنتی و دینی گذشته بود، در سنت تفکر لیبرال، همچنان ادامه می یابد.

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

ب: مارکسیسم: مارکس در کتاب ایدئولوژی آلمانی، جوامع اولیه انسانی و بقای آن ها را بر دو محور مبتنی می داند، تولید ابزار و تولید انسان؛ و بین این دو محور برتری ارزشی قایل نیست. اما ایده های بعدی مارکس، و مارکسیسم بعدی، به تدریج برای عرصه تولید ابزار، یعنی عرصه اجتماعی و عمومی، نسبت به عرصه تولید مثل یعنی عرصه شخصی و خصوصی، اهمیت اصلی قائل می شدند و اولی را عمدتا مردانه و دومی را زنانه تلقی می کنند به این ترتیب در این ساختار فکری و عملی هم، اجتماع و طبیعت، عمومی و خصوصی، نمادهای مردانه و زنانه تلقی می شوند در صورتی که هم عرصه تولید ابزار و هم تولید مثل، طی تاریخ پیدایش انسان، عرصه های مشارکت زنان و مردان بوده اند و این گونه تلقی ها، در واقع تحمیل نوعی متافیزیک انتزاعی مردانه است.

اسلام: مطهری هویت زن و مرد را از دو جنس عاطفی و منطقی و مکمل هم می داند؛ دو سرشت کاملا متفاوت که در زندگی همدیگر را کامل می کنند مثلا در خانواده، مرد سرپرست و نان آور است و متعلق به حوزه اجتماعی و زن تیماردار همسر و فرزندان است و متعلق به حوزه خانواده.

به این ترتیب کلیشه نقش های جنسی و هویت های ذاتا متفاوت زنانه و مردانه، همچنان بازتولید می شود. بنابراین می بینیم هر سه نظریه پیش از پیدایش اصلاحات درون آنها به دلیل نقدهای زنان، وجه اشتراکاتی دارند.

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

1- ماهیت، سرشت و هویت متفاوت برای زنان و مردان و براساس آن، نقش های جنسی متفاوت برای دو جنس قائل شدند.

2- عرصه های زندگی را به دو بخش خصوصی و عمومی تقسیم کردند و هر یک را ویژگی یک جنس پنداشتند.

فمنیست ها با هر نوع تحلیلی که از ماهیت و هویت زن داشته باشند عموما و با تعابیر ذات گرایانه مخالفند و عرصه های گوناگون زندگی را، جایگاه هم زنان و هم مردان می دانند و کارها، وظایف و نقش های مختلف را، حوزه های مشارکت برابر و اختیاری و دلبخواهی انسان ها می دانند و تمام تعابیر محدودکننده و قلمروساز را منشا نابرابری، تبعیض و سرکوب یک جنس علیه جنس دیگر ارزیابی می کنند. آنان تفسیرهای سه ساختار ایدئولوژیک یاد شده را مبتنی بر ساختار اجتماعی و فرهنگی جنسیت (Bender) می دانند که ارتباطی به تفاوت های فیزیکی و بیولوژیک بدن زن و مرد ندارد و در واقع به آن تحمیل می شود و مانع آزادی بدن و روان انسان می شود.

یک روانکاو معروف فرانسوی که در ادامه کار فروید به چشم اندازهای بدیعی می رسد، معتقد است کل فرهنگ پیچیده شده به دور بشر، متعلق به نظم نمادین است. کل چیزهایی که روابط بشر را، قانونمند و تنظیم کرده، نظم نمادین است و آزادی انسان را در گرو آزادی از نظم نمادین می داند. فمنیست ها معتقدند زبان و بسیاری نمادهای متعلق به این نظم، مرد محور است و آزادی زنان، روند آزادسازی از تمام قراردادها، باورها و کلیشه های مردانه است. هویت های رمزگذاری شده از انسان مستلزم حضور در بعد نمادهای قراردادی است و لباس یکی از نمادهایی است که این حضور را معنای بیشتری می بخشد و آن را تثبیت می کند و رمززدایی از هویت کلیشه ای، مستلزم در هم شکستن بسیاری قراین، از جمله الگوی قراردادی لباس است.