بدگمانی و راه درمان آن

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

یکی از بیماری‌های روانی که تاثیر زیانباری بر شخصیت
و رفتارهای فردی و اجتماعی بجا می‌گذارد، بدگمانی یا سوء ظن است.

با نگاهی به آثار زیانبار آن که در آیات و روایات بیان شده
به روشنی دانسته می‌شود که بسیاری از مشکلات فردی و اجتماعی
و حتی اختلالات شناختی و بیماری‌های روانی چون اضطراب و
تشویش و افسردگی می‌تواند با خاستگاه بدگمانی باشد.

بنابراین، شناخت علل و عوامل، آثار و درمان آن برای دستیابی
به شخصیت سالم و متعادل و جامعه سالم مفید
و سازنده خواهد بود.

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

ظن، یکی از حالات نفس است.

در اصطلاحات فلسفی و نیز اصولی،ظن حالتى است
که از اماره‌اى حاصل مى شود که اگر قوى شود منجرّ به یقین مى شود
و اگر ضعیف شود از حدّ «وهم» تجاوز نمى کند.
(مفردات الفاظ قرآن کریم، راغب اصفهانی، ص ۵۳۹، «ظن».)

پس حدّ فاصل بین یقین و وهم، ظن است.
البته به طرف راجح از دو طرف اعتقاد غیر جازم نیز ظن می‌گویند.
(لغت‌نامه، دهخدا، ج ۹، ص ۱۳۷۹۱، «ظن».)

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

انسان در حوزه ترس و خوف، وقتی شک داشته باشد،
اقدام به کاری نمی‌کند و همان احتمال پنجاه پنجاه
برای ایجاد تردید کافی است.

پس اگر ظن ایجاد شود، بطور طبیعی به آن کار اقدام نمی‌کند.
از این روست که بسیاری از مردم به احتمال و ظن اینکه قیامتی
است و باید پاسخگو باشند، از گناه اجتناب کرده و براساس
احکام شریعت عمل می‌کنند.

(بقره، آیات ۴۶ و ۲۴۹)

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

بدبینی و خوش بینی

تفسیر ما از واقعیت‌های زندگی چیست؟
بی‌گمان سبک تبیینی امور از سوی ما نقش تعیین‌کننده در
رفتارهای ما دارد. افراد را از نظر تفسیر جهان و واقعیت‌های زندگی
می‌توان به دو دسته افراد: ۱٫ خوش بین؛ ۲٫ بدبین تقسیم کرد.

خوش‌بینی مانند خوش گمانی، تفسیر مثبت از زندگی به دست می‌آید
و توجیه صحیح و درستی از رفتارهای خود و دیگران دارد
و اجازه نمی‌دهد تا سرزنش درونی و برخی از
جنبه‌های منفی، تشدید و غیرقابل
مهار و کنترل شود.

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

وجود شرور و بدی‌ها را عنصر اصلی و اصل حاکم
بر جهان هستی نمی‌داند، بلکه آن را طفیلی وجود و خیر می‌داند
و اصالتی برای آن قایل نیست؛ از این رو، جنگ، کشتار، خیانت،
بی‌وفایی، دروغ و مانند آنها را امری عارضی دانسته و حرکت کلی
جهان را به سوی خیر و صلح ارزیابی می‌کند و امید به تغییرات مثبت در جهان،
جامعه و جان دارد و بدان امید زندگی می‌کند و حرکت‌های منفی و شرور
را موردی می‌داند و در همین چارچوب با آن تعامل می‌کند.

بر همین اساس نه تنها به هستی و زندگی و جامعه خوش بین است،
بلکه خوش گمان نسبت به رفتار دیگران بوده
و آن را مثبت ارزیابی می‌کند.

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

این در حالی است که انسان خوش بین،
همواره در انتظار وقوع اتفاقات خوب برای خود است
و زندگی سالمی دارد و کمتر بیمار می‌شود
و در صورت بیماری، می‌تواند آن را درمان کند
و با مثبت نگری از بحران‌ها عبور کرده و مسئولیت مراقبت
خود را به عهده بگیرد و برای تغییر مثبت تلاش کند
و اعمالی را به قصد تاثیرگذاری مفید و مثبت انجام دهد.

از همین رو چنین افرادی، کم‌تر از بدبین‌ها دچار آسیب می‌شوند؛
زیرا مشکل آنان تنها همان بحران و یا بیماری است؛
اما بدبین‌ها دچار همزمانی دو مشکل بیماری و ناامیدی هستند.

بدبین‌ها باور دارند که اعمال آنان پیامد ناچیزی دارد
و همین نیز تاثیر منفی در انگیزه و حرکت و انجام اعمال
آنان داشته و از ثبات، استقامت، صبوری، شکیبایی و
بردباری برخوردار نبوده و آستانه تحمل آنان
به شدت سست،ضعیف و پایین است.

آنان به سبب همان برداشت منفی از تاثیر
اعمال و یا کم تاثیری آن، دنبال تغییر دادن رفتارشان
نیستند و می‌گویند: تغییر رفتار و اعمال،
چه تاثیری در کلیت امر دارد؟!

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

اصولا گرایش بدبینی از جهتی ضد حقیقت و از جهتی غیرواقع بینانه است؛
زیرا اولا هرگز اکثر واقعیت‌ها، منفی نیست و اگر چنین بود
جهان و جامعه متلاشی می‌شد؛ بلکه جنبه‌های حقیقت گرایی واقعیت‌ها قوی‌تر است؛
هر چند که جنبه‌های باطل واقعیت‌ها روشن‌تر و چشم پرکن‌تر است؛
چرا که یک لکه سیاه از باطل و بدی در میان سپیدی حقیقت
به شدت به چشم می‌آید و روشن‌تر دیده می‌شود.

بدبینی غیرواقع بینانه در صورت رو به رو شدن با بدبیاری‌ها مانند بیماری جدی،
می‌تواند زیانبار باشد و شخص را به سمت و سوی عدم تحرکی سوق دهد؛
زیرا تاثیر مثبتی برای اعمالش نمی‌یابد و یا آن را کم تاثیر می‌داند.

از این رو، باید گفت افسردگی در افراد، اوج بدبینی است؛ چون شخص در این حالت،
احساس درماندگی شدید و بدگمانی قوی دارد و هیچ‌گونه حرکت و تحرکی
را نمی‌پذیرد و مسئولیت مراقبت از خود را کنار می‌گذارد.

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

بدبینی با بدگمانی نسبت به دیگران نیز همراه است؛
چنان که خوش بینی با خوش گمانی و حسن ظن نسبت به دیگران جمع می‌شود.

بدبین‌ها و بدگمان‌ها به همه چیز شک دارند،
آنان مسئولیت اشتباهات خود را نمی‌پذیرند؛ بلکه در عوض با سرزنش دیگران،
فرافکنی کرده و بار مسئولیت خطا و اشتباه خود
را به دوش دیگران می‌اندازند.

به سبب کاهش آستانه تحمل و فقدان شکیبایی و بردباری،
در هنگام مواجهه با انتقاد، متخاصم می‌شوند و آمادگی دارند
حتی اظهارات بی‌غرض و رویدادهای جزیی را به عنوان چیزی
سوء تعبیر ‌کنند که معنای پنهان و تهدید کننده‌ای دارد.

پس اشارات و سخنان بی‌غرض را دارای کنایاتی نهان
و تعریض به خود ارزیابی کرده و با آن به شدت برخورد می‌کنند.
اهل گذشت و عفو از خطا و اشتباه دیگران نیستند و به شدت کینه‌ای
هستند. زندگی عاطفی آنان منزوی و مقید به قیود بسیار است.

روابط اجتماعی آنان هماره مشکل آفرین است؛ چون بطور غیرمنطقی
می‌ترسد دیگران به آنان آسیب برسانند و یا مقاصد بدی را در نظر دارند
و همین امر موجب می‌شود تا دیگران از ایشان فاصله بگیرند.

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

بدبین‌ها و بدگمان‌ها، مردم را بدخواه و فریبکار می‌دانند و بر این باورند
که آنان قصد خیری ندارند و نمی‌توان از آنان در امنیت بود.

بر این باورند که هر کسی دنبال کلاه گذاری است.
در این میان برخی از خطاها و اشتباهات دیگران، این بدبینی
و بدگمانی را تقویت می‌کند و شخص شکاک و بدگمان را دچار نگرانی
بیش‌از دیگران می‌کند. شخص گمان می کند
که همواره در معرض خطر از سوی دیگران است
و باید همواره مراقب باشد.

احساس بی‌اعتمادی نسبت به دیگران، خود عامل انزواگرایی،
ترس، اضطراب، پریشان حالی، افسردگی و مانند آنها می‌شود.
پس باید احساس بی‌اعتمادی آنان را درمان کرد
و از میان برد؛ زیرا بسیار آسیب زا
و خطرناک است.

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

از آیه ۱۲ سوره حجرات به دست می‌آید
که ظن به دو دسته مثبت و منفی تقسیم می‌شود.
از این رو برخی از مصادیق ظن، گناه دانسته شده است.

پس برخی از مصادیق آن جایز و روا و قابل عمل بلکه واجب
عمل است؛ زیرا قید «کثیراً» از آن جهت در آیه آورده
شده که بعضى از ظنون لازم است
به آنها عمل شود و مخالفت با آن جایز نیست.

(مجمع البیان، ج ۹ – ۱۰، ص ۲۰۵)