تفسیر سوره مبارکه لیل

[فاطمه سادات*خادمه بانوی محشر*]

[فاطمه سادات*خادمه بانوی محشر*]

سوره ليل مكى است و بيست و یک آيه دارد



بسم اللّه الرحمن الرحيم

و اليل اذا يغشى (1)

و النهار اذا تجلى (2)

و ما خلق الذكر والانثى (3)

ان سعيكم لشتى (4)

فاما من اعطى و اتقى (5)

و صدق بالحسنى (6)

فسنيسره لليسرى (7)

و اما من بخل و استغنى (8)

و كذب بالحسنى (9)

فسنيسره للعسرى (10)

و ما يغنى عنه ماله اذا تردى (11)

ان علينا للهدى (12)

و ان لنا للاخره و الاولى (13)

فانذرتكم نارا تلظى (14)

لا يصلئها الا الاشقى (15)

الذى كذب و تولى (16)

و سيجنبها الاتقى (17)

الذى يوتى ماله يتزكى (18)

و ما لا حد عنده من نعمه تجزى (19)

الا ابتغاء وجه ربه الاعلى (20)

و لسوف يرضى (21)

[فاطمه سادات*خادمه بانوی محشر*]

ترجمه آيات

به نام خداى رحمان و رحيم، سوگند به شب وقتى كه روى روز را مى پوشاند(1).

و سوگند به روز وقتى كه ظاهر مى گردد(2).

و سوگند به كسى كه جنس نر و ماده را خلق كرده (3).

كه اعمال شما متفرق و گوناگون است (4).

اما آنكه انفاق كند و پرهيزكار باشد (5).

و پاداش نيك روز جزا را قبول داشته باشد(6).

به زودى راه انجام كارهاى نيك را برايش آسان مى سازيم (7).

و اما كسى كه بخل بورزد و طالب ثروت و غنى باشد (8).

و پاداش نيك روز جزا را تكذيب كند (9).

اعمال نيك را در نظرش سنگين و دشوار مى سازيم (10).

و او وقتى هلاك شود مالش هيچ سودى به حالش نخواهد داشت (11).

آرى هدايت به عهده ما است (12).

و دنيا و آخرت مال ما است (13).

اينك شما را از آتشى هشدار مى دهم كه زبانه مى كشد (14).

و جز شقى ترها را نمى سوزاند(15).

آن كسان را كه آيات و دعوت ما را تكذيب نموده از قبولش اعراض كردند(16).

و به زودى افراد با تقواتر از آن دور داشته مى شوند (17).

آنانكه مال خود را مى دهند تا آن را پاك و پر بركت و داراى نمو سازند(18).

و احدى از صاحب مال طلبكار نيست تا پاداش بخواهد(19).

مال خدا را در راه به دست آوردن رضايت پروردگار اعلاى خود داده (20).

كه به زودى راضى هم مى شود (21).

[فاطمه سادات*خادمه بانوی محشر*]

بيان آيات

غرض اين سوره تهديد و انذار است، و اين هدف را از اين راه دنبال مى كند كه به انسانها بفهماند مساعى و تلاشهايشان يك جور نيست، بعضى از مردمند كه انفاق مى كنند، و از خدا پروا دارند، و وعده حسناى خدا را تصديق مى كنند، و خداى تعالى هم در مقابل، حياتى جاودانه و سراسر سعادت در اختيارشان مى گذارد، و بعضى ديگرند كه بخل مى ورزند، و به خيال خود مى خواهند بى نياز شوند، و وعده حسناى خدايى را تكذيب مى كنند، و خداى تعالى هم آنان را به سوى عاقبت شر راه مى برد، و در اين سوره اهتمام و عنايت خاصى به مسأله انفاق مالى شده است، و اين سوره از نظر زمينه آياتش هم مى تواند مكى باشد، و هم مدنى.

[فاطمه سادات*خادمه بانوی محشر*]

و الليل اذا يغشى

در اين آيه به شب هنگامى كه روز را فرا مى گيرد سوگند ياد شده، و فراگيرى شب نسبت به روز در جاى ديگر نيز آمده، فرموده : (يغشى الليل النهار) و احتمال هم دارد كه مراد فراگيرى زمين و يا فراگيرى و پوشاندن قرص خورشيد باشد.

[فاطمه سادات*خادمه بانوی محشر*]

و النهار اذا تجلى

اين آيه عطف است به كلمه (الليل )، و كلمه (تجلى ) به معناى ظهور و پيدا شدن چيزى است بعد از خفاء و ناپيدائيش، و اگر (صفت ) (ليل ) را به صيغه مضارع و صفت نهار را به صيغه ماضى آورد براى همان نكته اى بود كه در آغاز سوره قبلى بيان كرديم.

[فاطمه سادات*خادمه بانوی محشر*]

و ما خلق الذكر و الانثى

اين آيه نيز مانند آيه قبلى عطف است بر كلمه (ليل )، و كلمه (ما) در آن موصوله است، و منظور از آن خداى سبحان است و اگر از خداى تعالى تعبير كرد (به ما - چيزى كه )، با اينكه بايد تعبير كرده بود (من - كسى كه )، براى آن بود كه ابهام گويى در اينجا كه به عظمت اشعار دارد رعايتش لازم تر بود تا رعايت معناى لغوى.

و معناى آيه اين است كه سوگند مى خورم به شب، وقتى همه جا را فرا مى گيرد، و به روز وقتى كه همه پنهان ها را آشكار مى سازد، و به چيزى كه نر و ماده را با اينكه از يك نوعند مختلف آفريد.

[فاطمه سادات*خادمه بانوی محشر*]

ان سعيكم لشتى

كلمه (سعى ) به معناى راه رفتن به سرعت است، و مراد از آن عملى است كه با كمال اهتمام انجام شود، و اين كلمه هر چند مفرد است ولى معناى جمع را مى دهد، و كلمه (شتى ) جمع كلمه (شتيت - متفرق ) است، مانند كلمه (مرضى ) كه جمع (مريض ) است.

و جمله مورد بحث جواب سوگندهاى سه گانه است و معنايش اين است كه : من سوگند مى خورم به اين واقعيات متفرق كه هم در خلقت و هم در اثر متفرقند، به اينكه مساعى شما نيز هم از نظر نفس عمل، و هم از نظر اثر مختلفند، بعضى عنوان اعطاء و تقوى و تصديق را دارد، و اثرش هم خاص به خودش است، و بعضى ها عنوان بخل و استغناء و تكذيب دارد و اثرش هم مخصوص خودش است.

[فاطمه سادات*خادمه بانوی محشر*]

فاما من اعطى و اتقى و صدق بالحسنى

و مراد از (اعطاء) انفاق مال در راه رضاى خداست، به دليل اينكه در مقابلش بخل را آورده، كه ظهور در امساك از انفاق مال دارد، و نيز به دليل اينكه دنبالش مى فرمايد: (و ما يغنى عنه ماله اذا تردى) و جمله (و اتقى) به منزله تفسيرى است براى اعطاء، و مى فهماند كه مراد از اعطاء، اعطاى بر سبيل تقواى دينى است.

(و صدق بالحسنى ) - كلمه (حسنى ) صفتى است كه در جاى موصوف خود نشسته، و ظاهرا موصوفش وعده باشد، و تقدير كلام (و صدق بالعده الحسنى باشد)، و مراد از (عده ) وعده ثوابى است كه خداى تعالى در مقابل انفاق به انگيزه رضاى او داده، انفاقى كه تصديق قيامت و ايمان بدان باشد، كه لازمه چنين انفاق و چنين تصديقى، تصديق به وحدانيت خداى تعالى در ربوبيت و الوهيت نيز هست، و همچنين مستلزم ايمان به رسالت رسولان هم هست، چون رسالت تنها راه رسيدن و ابلاغ وعده ثواب او است.

و حاصل دو آيه اين است كه : كسى كه مؤمن به خدا و به رسول او و به روز جزا باشد، و مال خود را به خاطر خدا و تحصيل ثواب او انفاق كند، ثوابى كه به زبان رسولش وعده اش را داده (ما چنين و چنانش مى كنيم ) به او مى دهيم.

مراد از اينكه درباره مؤمن انفاق كننده متقّى فرمود: (فسنيسّره لليسرى)

[فاطمه سادات*خادمه بانوی محشر*]

ان علينا للهدى و ان لنا للاخره و الاولى

اين دو آيه مطالب قبل يعنى تيسير براى (يسرى ) و (عسرى ) را تعليل مى كند، ممكن هم هست بگوييم از همان مطالب قبل با كوتاه ترين بيان خبر مى دهد، و حاصلش اين است كه ما اين تيسير را مى كنيم، و يا اين بيان را مى آوريم، براى اينكه هدايت كرده باشيم، چون هدايت خلق به عهده ما است و هيچ مانعى ما را در اين هدايت مزاحمت نمى كند، و مانع نمى شود.

هدايت خلق از قضاهاى الهى است كه بر خود واجب كرده (انّ علينا للهدى) و با هادى بودن انبياء (عليهم السلام) منافات ندارد

پس جمله (ان علينا للهدى) مى رساند كه هدايت خلق از امورى است كه خداى سبحان قضايش را رانده، و آن را بر خود واجب كرده، چون حكمتش اين ايجاب را اقتضا مى كرده، بنابراين، خلايق را آفريده تا او را عبادت كنند و خودش غرض از خلقت را عبادت خود دانسته، فرموده : (و ما خلقت الجن و الانس الا ليعبدون )، و به حكم اين آيه غرض از خلقت را عبادت خود معرفى نموده، و به حكم آيه زير آن را راه مستقيم بين خود و خلقش دانسته، و فرموده : (ان اللّه ربى و ربكم فاعبدوه هذا صراط مستقيم ) و نيز فرموده (و انك لتهدى الى صراط مستقيم صراط الله ).