روشن تر از خورشید : وظایف امت حضرت مهدی علیه السلام در عصر غیبت

[عاشورا* خادمه چشم براه گل نرگس*]

[عاشورا* خادمه چشم براه گل نرگس*]

پيشگفتار
بسم اللّه الرحمن الرحيم
الحمدللّه رب العالمين و الصلاه و السلام علي محمد و آله الطاهرين لا سيما علي ناموس الدهر و امام العصر، الحجه الثاني عشر و اللعنه الدائمه علي اعدائهم اجمعين.
ظهور منجیِ موعود، یک اعتقاد عمومی در تمامی ادیان است. کتاب های مقدس آسمانی، چه آنها که بخشی یا تمام آنها وجود دارد و چه آنها که منقولاتی از آنان در کتاب های دیگر آمده است، بشارت داده اند که جهان در سیطره ی ظلم و فساد نمی ماند؛ بلکه جماعت صالحان به امامت "رهبر موعود" عدل و داد را در گیتی، حاکم خواهند کرد.
ریشه دار بودن اعتقاد به مهدی و منجی، موجب آماده بودن مردم اعصار گوناگون برای پذیرش و تبعیت وی شده و می شود. از همین رو، این مفهوم، موجب سوء استفاده فریبکاران و شیادانی شده است که در طول تاریخ با ادعاهای دروغین، خود را مهدی یا از یاران او معرفی کردند تا از رهگذر عقیده ی پاک مردم به نیات آلوده خویش دست یابند.
اتفاقاً بسیاری از این مدعیان، در نقشه خود موفق شده و به مقصود خود رسیده اند؛ چه مدعیان کوچکی که اهداف مالی و رمالی داشته اند، و چه مدعیان بزرگی که توانستند با
ص: 11
این ادعا، حکومت های عریض و طویل یا مذاهب منحرفِ دیرپا و گسترده ای برای خویش دست و پا کنند.
همچنین دشمنان اسلام و انسانیت که همواره در ترس از حاکمیت عدل و انسان کامل به سر می برند، از یک سو با ساخته و پرداخته کردن سؤالات و شبهات، تلاش دارند که یا اعتقاد به ظهور منجی را در دل آدمیان، سست کنند؛ و از سوی دیگر با تحمیقِ رسانه ای و ساختن فیلم های سینمایی، چهره ای هولناک از آن مرد الهی بیافرینند!
از طرف دیگر ،آشنا نبودن جامعه ی شیعی با وظایفش در این دوران، موجب امتدادِ غیبت امام عَلَيْهِ السَّلاَمُ شده و امر ظهور را به تأخیر می اندازد و طبعا اگر منتظران آن حضرت به وظایف خویش آگاه باشند و بدان عمل نمایند در تعجیل فرج، مؤثر خواهند بود.
آنچه که باید دانست این است که آمادگی مردم، تأثیر به سزائی در ظهور و یا غیبت منجی دارد. رسول خدا صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَم در ضمن بیان جریانِ حضرت موسی و ظهور او برای مردم بنی اسرائیل، به تأثیر مردم در زمان ظهور منجی اشاره کرده اند.
امیر المؤمنین عَلَيْهِ السَّلاَمُ از رسول خدا صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَم روایت كنند كه فرمودند:
«وقتى وفات يوسف عَلَيْهِ السَّلاَمُ فرا رسيد شيعيان و خاندان خود را جمع كرد و به آنها گفت: سختى شديدى به آنها خواهد رسيد كه در آن مردانشان را بكشند و شكم زنان باردارشان را پاره كنند و كودكانشان را سر ببرند تا آنگاه كه خداوند حقّ را در قائم كه از فرزندان لاوى بن يعقوب است ظاهر سازد و او مردى گندمگون و بلند قامت است و صفات او را بر شمرد، پس ايشان به آن وصيّت متمسّك شدند و غيبت و شدّت بر بنى اسرائيل واقع شد و آنها مدّت چهار صد سال، منتظر قيام قائمشان بودند تا آنكه ولادت او را بشارت دادند و علامات ظهورش را مشاهده كردند و سختى آنها شدّت يافت و دشمنان با سنگ و چوب به ايشان حمله كردند و فقيهى كه به احاديث او آرامش مى يافتند تحت تعقيب قرار گرفت و او نیز مخفى شد و با او نامه نگارى كردند و گفتند: ما در گرفتاری ها به كلام تو آرامش مى يافتيم؛ پس آن فقيه، ايشان را به بيابان ها برد و نشست و با آنها حديث قائمشان و صفات او و نزديكى ظهور او را مى گفت و آن شب شبى مهتابی بود
ص: 12
و در اين ميانه، موسى عَلَيْهِ السَّلاَمُ در آمد در حالی که نوجوانی بیش نبود. چون آن فقيه او را بديد، از صفاتش او را شناخت، برخاست و بر قدوم او افتاد و بر آن بوسه داد و گفت: سپاس خدايى را كه مرا از دنيا نبرد تا آنكه تو را به من نشان داد و چون پيروانش چنين ديدند دانستند كه او صاحب ايشان است و به شكرانه ی خداى تعالى بر زمين افتادند و موسى عَلَيْهِ السَّلاَمُ جز اين نگفت " كه اميدوارم خداوند در فرج شما تعجيل كند" و بعد از آن غايب شد و به شهر مدين رفت و آن ساليان را نزد شعيب، مقام كرد و اين غيبت دوم از غيبت اوّلى بر آنها سخت تر بود و آن پنجاه و چند سال مقدّر گشت، و گرفتارى آنها شدّت گرفت و آن فقيه نيز خود را مخفى ساخت و كسى را به نزد او فرستادند و گفتند ما بر استتار تو شكيبايى نداريم، پس به بيابانى بيرون شد و آنها را خواست و آنها را خوشدل ساخت و به آنها اعلام كرد كه خداى تعالى به او الهام كرده است كه پس از چهل سال، فرج ايشان را خواهد رسانيد همگى گفتند: "الحمد للّه" پس خداى تعالى وحى فرمود: كه به ايشان بگو به خاطر الحمد للّه كه بر زبان جارى كرديد آن را به سى سال تقليل دادم، گفتند: " كلّ نعمه فمن اللّه"؛ هر نعمتى از جانب خداوند است. وحى آمد كه به آنها بگو آن را بيست سال كاهش دادم. گفتند: "لا يأتي بالخير إلّا اللّه"؛ اين خداست كه خير را جارى مى كند. وحى آمد كه به آنها بگو آن را به ده سال كاستم. گفتند: " لا يصرف السّوء إلّا اللّه"؛ اين خداوند است كه بدى را دور مى سازد. پس خداوند به آن فقيه وحى كرد كه به ايشان بگو: " از جاى خود حركت نكنيد كه اذن فرج شما را دادم" در اين ميان، موسى عَلَيْهِ السَّلاَمُ در حالى كه سوار بر حمارى بود ظاهر شد و آن فقيه خواست او را به شيعيان معرّفى كرده و موجبات استبصار آنها را فراهم سازد، موسى آمد و فقيه پرسيد: فرزند كه هستى؟ گفت: فرزند عمران، گفت: او فرزند كيست؟ گفت: فرزند قاهث فرزند لاوى فرزند يعقوب، گفت: چه آورده اى؟ گفت: رسالت از جانب خداى تعالى. آن فقيه برخاست و به دست موسى بوسه داد؛ سپس در ميان ايشان نشست و به آنها بشارت داد و دستورات موسى را به ايشان ابلاغ كرد
ص: 13
و سپس ايشان را متفرّق ساخت و از اين زمان تا فرج ايشان كه به غرق فرعون حاصل شد، چهل سال فاصله بود.»(1)
خوب بنگرید که چگونه سخنان منتظران منجی بنی اسرائیل، در ظهور او مؤثر بوده و تسلیم بودنشان برای پروردگار، موجب تعجیل در فرج منجی و فرج خودشان شده است. بی شک اگر ما هم با وظایفِ خویش آشنا باشیم و در انجام آنها جدّیت نماییم، در تعجیل فرج، مؤثر خواهیم بود. ان شاء اللّه
ما در این کتاب علاوه بر آشنایی با وظایف منتظران، با امور دیگری چون وقایع و اتفاقات پس از ظهور نیز آشنا خواهیم شد.
امیدوارم که این نوشتار، و لو ثانیه ای فرج مولا و اربابمان را نزدیک کرده و مورد قبول حضرت صدیقه شهیده سلام اللّه علیها واقع شود. آمین رب العالمین
شیخ احمدرضا مرتضوی
ص: 14

---

1- . كمال الدين 1/145

[عاشورا* خادمه چشم براه گل نرگس*]

فصل اول: مردم آخر الزمان
اشاره

ص: 15
معنای آخر الزمان
اشاره
با وجود آنکه لغت و یا اصطلاح آخرالزمان در قرآن کریم نیامده است؛ ولی آیاتی درباره ی آینده ی جوامع انسانی در قرآن، دیده می شود که بر حکومت توحید و عدل در فردای زندگی انسان و خلافت و وراثت صالحان بر زمین و پیروزی حق بر باطل دلالت می کند.
این دوره که در روایات پیامبر و ائمه اطهار عَلَيْهِم السَّلاَمُ با نام آخر الزمان یاد شده در دو معنا به کار رفته است؛ یک؛ مدت زمان بین آغاز نبوت پیامبر اسلام صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَم تا وقوع قیامت و دیگری دوران غیبت امام دوازدهم عَلَيْهِ السَّلاَمُ، لذا بنابر برخی روایات، پیامبر اسلام صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَم، پیامبر آخرالزمان معرفی شده اند و همچنین در بسیاری از احادیث، اصطلاح آخرالزمان به زمانی اطلاق شده که در آن، منجی عالم حضرت مهدی موعود عَلَيْهِ السَّلاَمُ ظهور می کنند.
در اخبار و احادیث، ویژگی هایی برای آخر الزمان بیان شده است؛ از جمله آزمون های سخت و فتنه های آخرالزمان، ظهور منجی و جدال بین حق و باطل، و همچنین غلبه حق بر باطل و آغاز عصر طلایی جهان.
از آن رو که پیامبر خدا صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَم فرموده اند: «مهدی در آخر الزمان قیام خواهد کرد.»(1)آشنایی با فضای حاکم بر آن دوران ضروری می نماید. به همین دلیل برخی از اخبار پیرامون آخر الزمان را در این فصل ذکر می کنیم.
ص: 16

---

1- . عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَم الْمَهْدِيُّ يَخْرُجُ فِي آخِرِ الزَّمَانِ. غيبت طوسي/ 178

[عاشورا* خادمه چشم براه گل نرگس*]

ویژگی های مردم در آخر الزمان

1. عده ای از ایشان اهل دقت و تعمّق اند و از ایمان عظیمی برخوردار هستنند
راوی گوید: از امام چهارم عَلَيْهِ السَّلاَمُ راجع به توحید پرسش شد، فرمودند:
«خداى عزوجل می دانست كه در آخر الزمان مردمى محقِّق و مو شكاف به وجود می آيند از اين رو سوره ی «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» و آيات اول سوره حديد را تا «وَ هُوَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ» نازل فرمود؛ پس هر كه براى خداشناسى غير از اين، جويد، هلاک شده است.»(1)
و همچنین رسول خدا صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَم درباره ی ایشان به امیر مؤمنان حضرت علی عَلَيْهِ السَّلاَمُ فرموده اند:
«ای علی! بهترین مردم از نظر ایمان و بزرگ ترین ایشان از حیث یقین، کسانی هستند که در آخرالزمان خواهند آمد، آنهایی که پیامبرشان را ندیده اند و امامشان نیز غایب است؛ پس به سیاهی ای بر سفیدی ایمان آورده اند.»(2)

[عاشورا* خادمه چشم براه گل نرگس*]

درباره ی جمله " ایمان به سیاهی بر سفیدی" دو معنا به ذهن می رسد؛ اول اینکه شاید منظور، ایمان به آیات مکتوب قرآن و روایاتی باشد که بر کاغذهای سفید با مرکب های سیاه، مکتوب شده است و مردم آخر الزمان با وجود آنکه پیامبر و حجج الهی علیهم صلوات اللّه را ندیده اند؛ ولی با خواندن کلمات ایشان به آنها ایمان آورده و تصدیقشان می کنند. اما معنای دومی که به ذهن می رسد این است که شاید مقصود رسول خدا صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَم از بیان این تعبیر، نشان دادن دشواری ها و ابهامات فروان در دوران آخر الزمان باشد، به این معنا که مردمِ زمانِ پیامبر صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَم و عصر ظهور معصومین عَلَيْهِم السَّلاَمُ، در مقایسه با مردمِ آخرالزمان، چنان از فروغ و روشنایی برخوردار بوده اند که وضعیت مردم
ص: 17

---

1- . عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ قَالَ قَالَ: سُئِلَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ عَنِ التَّوْحِيدِ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ عَلِمَ أَنَّهُ يَكُونُ فِي آخِرِ الزَّمَانِ أَقْوَامٌ مُتَعَمِّقُونَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ الْآيَاتِ مِنْ سُورَةِ الْحَدِيدِ إِلَى قَوْلِهِ وَ هُوَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ فَمَنْ رَامَ وَرَاءَ ذَلِكَ فَقَدْ هَلَكَ. كافي 1 / 91
2- . عَنِ الْإِمَامِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَلَيْهِم السَّلاَمُ فِي حَدِيثٍ طَوِيلٍ فِي وَصِيَّةِ النَّبِيِّ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَم يَذْكُرُ فِيهَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ لَهُ يَا عَلِيُّ وَ اعْلَمْ أَنَّ أَعْجَبَ النَّاسِ إِيمَاناً وَ أَعْظَمَهُمْ يَقِيناً قَوْمٌ يَكُونُونَ فِي آخِرِ الزَّمَانِ لَمْ يَلْحَقُوا النَّبِيَّ وَ حَجَبَتْهُمُ الْحُجَّةُ فَآمَنُوا بِسَوَادٍ عَلَى بَيَاضٍ. من لا يحضره الفقيه 4/366 و كمال الدين 1 / 288 و بحار الأنوار 52/125
آخرالزمان را تشبیه به حالت تاریک و روشنی کرده اند که از شبهات و اختلافات آکنده است. به همین دلیل، وضعیت آن دوران را به ترکیبی از سیاهی و سفیدی تشبیه کرده اند و ارزش ایمان در آن زمان را نسبت به سائر ازمنه ستوده اند.

[عاشورا* خادمه چشم براه گل نرگس*]

حكم بن عیینه روایت نموده كه گفت: وقتى در جنگ نهروان، حضرت امیر المؤمنین عَلَيْهِ السَّلاَمُ، خوارج را به قتل رسانیدند، مردى به خدمت ایشان رسید و عرض کرد: خوشا به حال ما که در رکاب شما در چنین میدانی حاضر بودیم و در کنار شما، خوارج را کشتیم! حضرت علی عَلَيْهِ السَّلاَمُ به او فرمودند:
ص: 18

---

1- . عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلاَمُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَم ذَاتَ يَوْمٍ وَ عِنْدَهُ جَمَاعَةٌ مِنْ أَصْحَابِهِ اللَّهُمَّ لَقِّنِي إِخْوَانِي مَرَّتَيْنِ فَقَالَ مَنْ حَوْلَهُ مِنْ أَصْحَابِهِ أَ مَا نَحْنُ إِخْوَانَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ لَا إِنَّكُمْ أَصْحَابِي وَ إِخْوَانِي قَوْمٌ فِي آخِرِ الزَّمَانِ آمَنُوا وَ لَمْ يَرَوْنِي لَقَدْ عَرَّفَنِيهِمُ اللَّهُ بِأَسْمَائِهِمْ وَ أَسْمَاءِ آبَائِهِمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُخْرِجَهُمْ مِنْ أَصْلَابِ آبَائِهِمْ وَ أَرْحَامِ أُمَّهَاتِهِمْ لَأَحَدُهُمْ أَشَدُّ بَقِيَّةً عَلَى دِينِهِ مِنْ خَرْطِ الْقَتَادِ فِي اللَّيْلَةِ الظَّلْمَاءِ أَوْ كَالْقَابِضِ عَلَى جَمْرِ الْغَضَا أُولَئِكَ مَصَابِيحُ الدُّجَى يُنْجِيهِمُ اللَّهُ مِنْ كُلِّ فِتْنَةٍ غَبْرَاءَ مُظْلِمَةٍ. بحار الأنوار 52 /123
«قسم به خداوندى كه دانه را شكافت و آدمى را بیافريد، مردمى در اينجا با ما آمده اند كه هنوز خداوند، پدران و نياكان آنها را خلق نكرده است! آن مرد، عرض كرد: مردمى كه هنوز خلق نشده اند چگونه می توانند با ما آمده باشند؟! امام عَلَيْهِ السَّلاَمُ فرمودند: آرى! آنها مردمى هستند كه در آخر الزمان می باشند و در اين هدف كه ما داريم آنها نيز شريک هستند و تسليم ما می باشند؛ پس آنها در آن راه كه ما گام برمی داريم شركاى حقيقى و واقعى ما می باشند.»(1)
البته پس از این درباره ی ثواب عبادت در دوران غیبت و همچنین فضیلت انتظار فرج به تفصیل سخن خواهیم گفت. اما به هر حال اینان عده ی قلیلی هستند که بر دین حق در آخر الزمان، استوار می مانند در حالی که گروه بسیاری از مردم، با کردارها و صفات ناپسند، خو گرفته اند.
2. اکثر مردم آخر الزمان، آلوده به گناهان و زشتی ها هستند
جابر از امام پنجم حضرت باقر العلوم عَلَيْهِ السَّلاَمُ روایت کند که فرمودند:
«در آخرالزمان مردمی خواهند بود که از گروه خاصی پیروی می کنند که ریاکارند، و تظاهر می کنند که قاری قرآن و اهل عبادت اند. آنان تازه کار و ساده لوح اند، نه امر به معروفی را بر خود واجب می دانند نه نهی از منکری را، مگر زمانی که از ضرر و زیان محفوظ باشند(2).
پیوسته در این راه برای خود عذر و بهانه می تراشند. اینان از اشتباهات و لغزش های عالمان پیروی می کنند و در انظار مردم به نماز و روزه، و اعمالی که برای مال و جانشان خطری ندارد، روی می آورند. اگر زمانی شرایطی پیش آید که نماز خواندن هم سبب بروز مشکلی برای مال ها و بدن هایشان شود، نماز را نیز
ص: 19

---

1- . عنِ الْحَكَمِ بْنِ عُيَيْنَةَ قَالَ لَمَّا قَتَلَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ الْخَوَارِجَ يَوْمَ النَّهْرَوَانِ قَامَ إِلَيْهِ رَجُلٌ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ طُوبَى لَنَا إِذْ شَهِدْنَا مَعَكَ هَذَا الْمَوْقِفَ وَ قَتَلْنَا مَعَكَ هَؤُلَاءِ الْخَوَارِجَ فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَ الَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ لَقَدْ شَهِدَنَا فِي هَذَا الْمَوْقِفِ أُنَاسٌ لَمْ يَخْلُقِ اللَّهُ آبَاءَهُمْ وَ لَا أَجْدَادَهُمْ بَعْدُ فَقَالَ الرَّجُلُ وَ كَيْفَ يَشْهَدُنَا قَوْمٌ لَمْ يُخْلَقُوا قَالَ بَلَى قَوْمٌ يَكُونُونَ فِي آخِرِ الزَّمَانِ يَشْرَكُونَنَا فِيمَا نَحْنُ فِيهِ وَ يُسَلِّمُونَ لَنَا فَأُولَئِكَ شُرَكَاؤُنَا فِيمَا كُنَّا فِيهِ حَقّاً حَقّاً. بحار الأنوار 52/131
2- . بر اساس روايات فروان و فتاواي فقهاء بر مبناي آن روايات، فريضه ي امر به معروف و نهي از منكر لساني و عملي به شرطي واجب و يا مجاز است كه جان و مال مسلماني در خطر نباشد. لذا شايد منظور از اين فرمايش امام سجاد عَلَيْهِ السَّلاَمُ ترك امر به معروف و نهي از منكر قلبي باشد و يا منظور ضررهاي اندك است؛ يعني افراد، به خاطر دفع بعضي از ضررهاي مادي ،حاضر نيستند به اين فريضه عمل كنند؛ مثلا كاسبي كه براي از دست ندادن مشتري حاضر نيست او را نهي از منكر كند.والله العالم
ترک می کنند؛ همان گونه که کامل ترین و والاترین فرایض را ترک کردند. همانا امر به معروف و نهی از منکر فریضه عظیمی است که اقامه دیگر فرایض به آن وابسته است. زمانی که مردم این گونه شدند و دنباله رو چنین افرادی گشتند، غضب خدا بر آنان کامل می شود و خداوند همه ی مردم را عقوبت می کند؛ بدین ترتیب نیکوکاران، همراه با فاسقان و کودکان نیز همراه با بزرگ ترها هلاک خواهند شد...»(1)
3. در آن دوران، برادر و دوستِ قابل اعتماد و مال حلال، بسیار کمیاب شوند
پیامبر خدا صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَم فرمودند:
«کمترین چیزی که در آخرالزمان موجود است برادر قابل اعتماد و یا درهمی از مال حلال است».(2)
و در روایت دیگر، محمّد بن هارون می گوید که به امام هادى عَلَيْهِ السَّلاَمُ عرض كردم: از پدرانتان به ما خبر رسیده است كه زمانى بر مردم خواهد رسید كه هیچ چیز، از برادرِ همدم و به دست آوردن یک درهم مال حلال، كمیاب تر نیست. حضرت در پاسخ فرمودند:
«اى محمّد! هر چيز كميابى بالآخره به دست مى آيد؛ و لكن در دورانى به سر مى برى كه هيچ چيز از به دست آوردن درهم حلال و برادر خداجو دشوارتر نيست.»(3)
ص: 20

---

1- . عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلاَمُ قَالَ: يَكُونُ فِي آخِرِ الزَّمَانِ قَوْمٌ يُتَّبَعُ فِيهِمْ قَوْمٌ مُرَاءُونَ يَتَقَرَّءُونَ وَ يَتَنَسَّكُونَ حُدَثَاءُ سُفَهَاءُ لَا يُوجِبُونَ أَمْراً بِمَعْرُوفٍ وَ لَا نَهْياً عَنْ مُنْكَرٍ إِلَّا إِذَا أَمِنُوا الضَّرَرَ يَطْلُبُونَ لِأَنْفُسِهِمُ الرُّخَصَ وَ الْمَعَاذِيرَ يَتَّبِعُونَ زَلَّاتِ الْعُلَمَاءِ وَ فَسَادَ عَمَلِهِمْ يُقْبِلُونَ عَلَى الصَّلَاةِ وَ الصِّيَامِ وَ مَا لَا يَكْلِمُهُمْ فِي نَفْسٍ وَ لَا مَالٍ وَ لَوْ أَضَرَّتِ الصَّلَاةُ بِسَائِرِ مَا يَعْمَلُونَ بِأَمْوَالِهِمْ وَ أَبْدَانِهِمْ لَرَفَضُوهَا كَمَا رَفَضُوا أَسْمَى الْفَرَائِضِ وَ أَشْرَفَهَا إِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ فَرِيضَةٌ عَظِيمَةٌ بِهَا تُقَامُ الْفَرَائِضُ هُنَالِكَ يَتِمُّ غَضَبُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَيْهِمْ فَيَعُمُّهُمْ بِعِقَابِهِ فَيُهْلَكُ الْأَبْرَارُ فِي دَارِ الْفُجَّارِ وَ الصِّغَارُ فِي دَارِ الْكِبَارِ...» كافي 5 /55 و تهذيب 6/180
2- . قَالَ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَم: أَقَلُّ مَا يَكُونُ فِي آخِرِ الزَّمَانِ أَخٌ يُوثَقُ بِهِ أَوْ دِرْهَمٌ مِنْ حَلَالٍ. تحف العقول / 54
3- . مِنْ كِتَابِ مَسَائِلِ الرِّجَالِ لِمَوْلَانَا أَبِي الْحَسَنِ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْهَادِي عَلَيْهِ السَّلاَمُ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ هَارُونَ الْجَلَّابُ قُلْتُ لَهُ رُوِّينَا عَنْ آبَائِكَ أَنَّهُ يَأْتِي عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ لَا يَكُونُ شَيْ ءٌ أَعَزَّ مِنْ أَخٍ أَنِيسٍ أَوْ كَسْبِ دِرْهَمٍ مِنْ حَلَالٍ فَقَالَ لِي يَا أَبَا مُحَمَّدٍ إِنَّ الْعَزِيزَ مَوْجُودٌ وَ لَكِنَّكَ فِي زَمَانٍ لَيْسَ شَيْ ءٌ أَعْسَرَ مِنْ دِرْهَمٍ حَلَالٍ وَ أَخٍ فِي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ. الأمان من أخطار الأسفار و الأزمان / 58 و بحارالانوار 100/10
وقتی امام هادی عَلَيْهِ السَّلاَمُ یافتن برادر حقیقی و کسب مال حلال را در زمان خودشان بسیار دشوار می دانند؛ پس حال ما دلمردگان عصر غیبت چگونه است؟

[عاشورا* خادمه چشم براه گل نرگس*]

در روایات، این دسته از مردم را به عنوان برادران پیامبر صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَم نام برده اند. به عنوان مثال حضرت باقرالعلوم عَلَيْهِ السَّلاَمُ فرموده اند:
«روزی پيامبر اكرم صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَمدر مجمعى از اصحاب خویش، دو بار فرمودند: خداوندا! برادران مرا به من بنمايان. اصحاب عرض كردند: يا رسول اللّه! مگر ما برادران شما نيستيم؟ فرمودند: نه! شما اصحاب من می باشيد، برادران من، مردمى در آخر الزمان هستند كه به من ايمان مى آورند، با اينكه مرا نديده اند. خداوند آنها را با نام و نام پدرانشان، پيش از آنكه از صلب پدران و رحم مادرانشان بيرون بيايند، به من شناسانده است. ثابت ماندن آنها بر دين خود، از صاف كردن درختِ خاردار با دست، در شب ظلمانى، دشوارتر است. و يا مانند كسى است كه پاره اى از ذغال را در دست نگاهدارد. آنها چراغ هاى شب تار می باشند، و پروردگار آنان را از هر فتنه ی تيره و تارى نجات می دهد.»(1)
این دسته از مردم به خاطر ایمان قوی و استقامتی که بر دین صحیح از خود نشان می دهند و نسبت به دستورات و فرامین اولیای امر الهی، تسلیم و فرمانبردار هستند، در تمام حسناتی که مردمِ صدر اسلام در زمان آشکار بودن حجج الهی انجام داده اند شریک خواهند بود.

[عاشورا* خادمه چشم براه گل نرگس*]

2. اکثر مردم آخر الزمان، آلوده به گناهان و زشتی ها هستند
جابر از امام پنجم حضرت باقر العلوم عَلَيْهِ السَّلاَمُ روایت کند که فرمودند:
«در آخرالزمان مردمی خواهند بود که از گروه خاصی پیروی می کنند که ریاکارند، و تظاهر می کنند که قاری قرآن و اهل عبادت اند. آنان تازه کار و ساده لوح اند، نه امر به معروفی را بر خود واجب می دانند نه نهی از منکری را، مگر زمانی که از ضرر و زیان محفوظ باشند(2).
پیوسته در این راه برای خود عذر و بهانه می تراشند. اینان از اشتباهات و لغزش های عالمان پیروی می کنند و در انظار مردم به نماز و روزه، و اعمالی که برای مال و جانشان خطری ندارد، روی می آورند. اگر زمانی شرایطی پیش آید که نماز خواندن هم سبب بروز مشکلی برای مال ها و بدن هایشان شود، نماز را نیز
ص: 19

---

1- . عنِ الْحَكَمِ بْنِ عُيَيْنَةَ قَالَ لَمَّا قَتَلَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ الْخَوَارِجَ يَوْمَ النَّهْرَوَانِ قَامَ إِلَيْهِ رَجُلٌ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ طُوبَى لَنَا إِذْ شَهِدْنَا مَعَكَ هَذَا الْمَوْقِفَ وَ قَتَلْنَا مَعَكَ هَؤُلَاءِ الْخَوَارِجَ فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَ الَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ لَقَدْ شَهِدَنَا فِي هَذَا الْمَوْقِفِ أُنَاسٌ لَمْ يَخْلُقِ اللَّهُ آبَاءَهُمْ وَ لَا أَجْدَادَهُمْ بَعْدُ فَقَالَ الرَّجُلُ وَ كَيْفَ يَشْهَدُنَا قَوْمٌ لَمْ يُخْلَقُوا قَالَ بَلَى قَوْمٌ يَكُونُونَ فِي آخِرِ الزَّمَانِ يَشْرَكُونَنَا فِيمَا نَحْنُ فِيهِ وَ يُسَلِّمُونَ لَنَا فَأُولَئِكَ شُرَكَاؤُنَا فِيمَا كُنَّا فِيهِ حَقّاً حَقّاً. بحار الأنوار 52/131
2- . بر اساس روايات فروان و فتاواي فقهاء بر مبناي آن روايات، فريضه ي امر به معروف و نهي از منكر لساني و عملي به شرطي واجب و يا مجاز است كه جان و مال مسلماني در خطر نباشد. لذا شايد منظور از اين فرمايش امام سجاد عَلَيْهِ السَّلاَمُ ترك امر به معروف و نهي از منكر قلبي باشد و يا منظور ضررهاي اندك است؛ يعني افراد، به خاطر دفع بعضي از ضررهاي مادي ،حاضر نيستند به اين فريضه عمل كنند؛ مثلا كاسبي كه براي از دست ندادن مشتري حاضر نيست او را نهي از منكر كند.والله العالم
ترک می کنند؛ همان گونه که کامل ترین و والاترین فرایض را ترک کردند. همانا امر به معروف و نهی از منکر فریضه عظیمی است که اقامه دیگر فرایض به آن وابسته است. زمانی که مردم این گونه شدند و دنباله رو چنین افرادی گشتند، غضب خدا بر آنان کامل می شود و خداوند همه ی مردم را عقوبت می کند؛ بدین ترتیب نیکوکاران، همراه با فاسقان و کودکان نیز همراه با بزرگ ترها هلاک خواهند شد...»(1)
3. در آن دوران، برادر و دوستِ قابل اعتماد و مال حلال، بسیار کمیاب شوند
پیامبر خدا صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَم فرمودند:
«کمترین چیزی که در آخرالزمان موجود است برادر قابل اعتماد و یا درهمی از مال حلال است».(2)
و در روایت دیگر، محمّد بن هارون می گوید که به امام هادى عَلَيْهِ السَّلاَمُ عرض كردم: از پدرانتان به ما خبر رسیده است كه زمانى بر مردم خواهد رسید كه هیچ چیز، از برادرِ همدم و به دست آوردن یک درهم مال حلال، كمیاب تر نیست. حضرت در پاسخ فرمودند:
«اى محمّد! هر چيز كميابى بالآخره به دست مى آيد؛ و لكن در دورانى به سر مى برى كه هيچ چيز از به دست آوردن درهم حلال و برادر خداجو دشوارتر نيست.»(3)
ص: 20

---

1- . عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلاَمُ قَالَ: يَكُونُ فِي آخِرِ الزَّمَانِ قَوْمٌ يُتَّبَعُ فِيهِمْ قَوْمٌ مُرَاءُونَ يَتَقَرَّءُونَ وَ يَتَنَسَّكُونَ حُدَثَاءُ سُفَهَاءُ لَا يُوجِبُونَ أَمْراً بِمَعْرُوفٍ وَ لَا نَهْياً عَنْ مُنْكَرٍ إِلَّا إِذَا أَمِنُوا الضَّرَرَ يَطْلُبُونَ لِأَنْفُسِهِمُ الرُّخَصَ وَ الْمَعَاذِيرَ يَتَّبِعُونَ زَلَّاتِ الْعُلَمَاءِ وَ فَسَادَ عَمَلِهِمْ يُقْبِلُونَ عَلَى الصَّلَاةِ وَ الصِّيَامِ وَ مَا لَا يَكْلِمُهُمْ فِي نَفْسٍ وَ لَا مَالٍ وَ لَوْ أَضَرَّتِ الصَّلَاةُ بِسَائِرِ مَا يَعْمَلُونَ بِأَمْوَالِهِمْ وَ أَبْدَانِهِمْ لَرَفَضُوهَا كَمَا رَفَضُوا أَسْمَى الْفَرَائِضِ وَ أَشْرَفَهَا إِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ فَرِيضَةٌ عَظِيمَةٌ بِهَا تُقَامُ الْفَرَائِضُ هُنَالِكَ يَتِمُّ غَضَبُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَيْهِمْ فَيَعُمُّهُمْ بِعِقَابِهِ فَيُهْلَكُ الْأَبْرَارُ فِي دَارِ الْفُجَّارِ وَ الصِّغَارُ فِي دَارِ الْكِبَارِ...» كافي 5 /55 و تهذيب 6/180
2- . قَالَ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَم: أَقَلُّ مَا يَكُونُ فِي آخِرِ الزَّمَانِ أَخٌ يُوثَقُ بِهِ أَوْ دِرْهَمٌ مِنْ حَلَالٍ. تحف العقول / 54
3- . مِنْ كِتَابِ مَسَائِلِ الرِّجَالِ لِمَوْلَانَا أَبِي الْحَسَنِ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْهَادِي عَلَيْهِ السَّلاَمُ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ هَارُونَ الْجَلَّابُ قُلْتُ لَهُ رُوِّينَا عَنْ آبَائِكَ أَنَّهُ يَأْتِي عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ لَا يَكُونُ شَيْ ءٌ أَعَزَّ مِنْ أَخٍ أَنِيسٍ أَوْ كَسْبِ دِرْهَمٍ مِنْ حَلَالٍ فَقَالَ لِي يَا أَبَا مُحَمَّدٍ إِنَّ الْعَزِيزَ مَوْجُودٌ وَ لَكِنَّكَ فِي زَمَانٍ لَيْسَ شَيْ ءٌ أَعْسَرَ مِنْ دِرْهَمٍ حَلَالٍ وَ أَخٍ فِي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ. الأمان من أخطار الأسفار و الأزمان / 58 و بحارالانوار 100/10
وقتی امام هادی عَلَيْهِ السَّلاَمُ یافتن برادر حقیقی و کسب مال حلال را در زمان خودشان بسیار دشوار می دانند؛ پس حال ما دلمردگان عصر غیبت چگونه است؟