بازار در تمدن اسلامی

[*~* مهسا *~*]

□ سیستم حاکم بر بازار مسلمین

شرایطی که در تمدن اسلامی بر بازارها حاکم بوده, مشابه آن چیزی است که امروزه به آن بازار رقابتی می گویند. در اینجا ابتدا این نوع بازار را تعریف می نماییم و سپس با توجه به فضا, روابط موجود و احادیث وارده در زمینه بازار اسلامی, انطباق آن را با این نوع بازار مورد بررسی قرار دهیم.
بازار رقابت کامل, به وضعی از بازار اطلاق می شود که نه تنها تقاضا کنندگان می توانند بدون مانع به عرضه کنندگانی که حاضر به فروش ارزانترین قیمت اند, مراجعه کنند و یا عرضه کنندگان نیز می توانند بدون مانع به تقاضا کنندگی که به گرانترین قیمت حاضرند متقاضی باشند, مراجعه نمایند, بلکه هیچیک از تقاضا کنندگان یا عرضه کنندگان قادر نیستند با تغییر حجم تقاضا یا عرضة خود در قیمت بازار مؤثر باشند.

[*~* مهسا *~*]

دو شرط لازم رقابتی, سیّال بودن عرضه و تقاضا و ذره ای بودن عرضه و تقاضا می باشند. شرایط سیال بودن عبارت است از:
1- خریداران و فروشندگان (بدون آنکه گروه خریداران یا کارتل فروشندگان و یا دولت یا شهرداری نرخی تعیین کرده باشند) بتوانند آزادانه قیمت کالاهای خود را تعیین کنند.
2-فروشندگان و خریداران بتوانند آزادانه با همدیگر تماس داشته باشند, بدون آنکه موانعی از قبیل مقررات, بی اطلاعی از بازار, کمی وقت و تحریم معامله سد راه آزادی آنها باشد.
3- فروشندگان و خریداران هر مقدار کالایی را که خواهان باشند و یا بخواهند عرضه کنند بتوانند آزادانه تعیین نمایند.
4- کالاهای موجود در بازار, همگن باشند که در غیز این صورت ممکن است خریدار به خاطر تفاوت جنس, دیگر به فروشنده مراجعه نکند.
اما شرط دیگری که لازم است تا رقابت در بازار کامل باشد, ذره ای بودن عرضه و تقاضاست و منظور از ذره ای بودن عرضه و تقاضا این است که تعداد عرضه کنندگان و تقاضا کنندگان آنقدر زیاد باشد که هر عرضه به مانند قطره ای در دریای عرضه و هر تقاضا به مانند قطره ای در دریای تقاضا باشد و هیچیک از تقاضا کنندگان و عرضه کنندگان نتواند با تغییر عرضه یا تقاضای خود در قیمت بازار تأثیر داشته باشد (باقر قدیری اصلی, 1367, ص224).

[*~* مهسا *~*]

در بازار رقابتی, افراد فروشنده قادر به کسب سودهای بی حد و اندازه نمی باشند, بلکه برای ادامة حیات خود در بازار باید به قیمت حاکم بر بازار گردن نهند. در غیر این صورت اگر کالاهای خود را گرانتر از قیمت تعادلی عرضه کنند, به فروش نمی رسد و در صورتی که پایین تر از قیمت تعادلی بازار عرضه کنند, ورشکست خواهند شد. بنابراین در چنین جوّ رقابتی است که تمام فروشندگان امکان فعالیت می یابند و از حداقل سود هم بهره می برند و همچنین قیمت کالاها در حدّ متعادل و قابل قبولی در نوسان خواهد بود. در نتیجه به مصرف کنندگان نیز اجحاف نخواهد شد. چراکه در بازار رقابتی, قدرت مانور و انتخاب برای مصرف کنندگان زیاد است و بدین ترتیب فرمان علی u در مورد قیمت ها که می فرماید: «واسعار لا تجحف بالفریقین من البایع و المشتری» (نهج البلاغه فیض الاسلام, بی تا, نامه55, ص1017).
ترجمه: "و نرخها به گونه ای باشد که برای خریدار و فروشنده اجحاف آمیز نباشد" تحقق می یابد.

[*~* مهسا *~*]

ودیگر ائمه u , در رابطه با امور اقتصادی مسلمین و همچنین بررسی رفتار تجاری مسلمانان در صدر اسلام, در می یابیم که بیشتر فعالیتهای تجاری مسلمین در یک سیستم رقابتی انجام می گرفته است. دلایل زیر مؤید این مطلب می باشد. 1- پیامبر اکرم (ص) در جواب عده ای از اصحاب که از ایشان تقاضای قیمت گذاری کرده بودند, فرمود: "انما السعر الی الله یرفعه اذا اشاء و یخفضه اذا اشاء" (الحر العاملی, بی تا, ج12, ص317).
یعنی:"همانا نرخ کالا با خداست, بالا می برد هنگامی که می خواهد و پایین می آورد, هنگامی که اراده فرماید."
منظور از نرخ کالا در این حدیث قیمت طبیعی و متعادل حاکم بر بازار است که در اثر شرایط طبیعی و عادی از قبیل زیادی کالا یا کمی آن, افزونی یا کاهش تقاضا و هزینه های تولید و توزیع اجرت حمل و نقل و نگهداری وجود خواهد داشت. نه قیمت غیر طبیعی که ممکن است کمتر یا بیشتر از قیمت متعادل باشد. زیرا این گونه نرخ و قیمت است که به خداوند متعادل نسبت داده می شود, نه آن نرخ غیر طبیعی که چه بسا احتکار محتکران و انحصار انحصارگران پدید می آید (آیت الله منتظری, 1365, ص107).

[*~* مهسا *~*]

از این حدیث چنین مستفاد می شود که پیامبر (ص) خواهان تعیین قیمت براساس مکانیسم عرضه و تقاضا در بازار مسلمین می باشند, همان خصوصیتی که در بازار وجود دارد. یعنی, بدون اینکه دخالتهای انحصاری فروشندگان قیمت را در بازار تعیین کند, خود بازار قیمت متعادل را معرفی نماید.

[*~* مهسا *~*]

- در زمان پیامبر(ص) عده ای دلال, جنس های وارداتی را که توسط بادیه نشینان و صحرا نوردان و روستاییان وارد بازار می شد, به قیمت کم می خریدند, سپس با تخلیة کامل بازار از کالای مورد نظر و متقابلاً ایجاد تقاضای بی حد و حصر, اقدام به عرضه آنها می نمودند و بدین شکل باعث صعود کاذب قیمتها در جامعه می شدند. از این جهت پیامبر اکرم (ص) در جهت مقابله با این عمل فرمود: "لا یتوکل حاضر لباد دعوالناس یرزق الله بعضهم من بعض". یعنی:"هیچ شخص شهری حق ندارد برای بادیه نشین, دلالی و واسطه گری کند, بگذارید مردم از یکدیگر بهره مند گردند. "(الشیخ ابوجعفر الصدوق: 1410ه .ق, ج3, ص121). این حدیث, اشاره به یکی از خصوصیات مهم بازار رقابتی دارد و آن این است که فروشنده و خریدار با یکدیگر در تماس مستقیم باشند, بدون اینکه مانعی ایشان را از این کار باز دارد.

[*~* مهسا *~*]

- در روایتی آمده است:"ان رسول الله تصدق علی المسلمین با سواقهم" (وفاء الوفاء, بی تا, ج2, ص748). یعنی," رسول خدا(ص) بازار را به مسلمین تصدق فرمود" (یعنی در مقابل استفاده مسلمانان از بازار عوضی نگرفت). در روایتی دیگر نیز آمده است که "انّه (علی علیه السلام) کره أن یأخذ من سوق المسلمین اجرا" (الحرالعاملی, بی تا, ج12, ص321). یعنی, "علیu در مقابل استفاده از بازار, اکراه داشت که مزد بگیرد." بازار در صدر اسلام محلی بود که بامداد هر روز, فروشندگان کالاهای خود را به آنجا حمل می کردند و مکانی را اختیار می نمودند, بدون اینکه مانعی از قبیل پرداخت کرایه یا اجاره در برابر آنها باشد. آنگاه تا پایان روز مشغول معامله می شدند و سپس آنجا را ترک کرده و روز بعد هر کس پیش از دیگران در موضعی از بازار قرار می گرفت, حق تقدّم می یافت و تا شب برای احدی جایز نبود برای او مزاحمت ایجاد نماید. از احادیث مذکور, چنین مستفاد می شود که در بازار مسلمین آزادی حضور و ورود که یکی از ویژگیهای بازار رقابتی است, وجود داشته است.

[*~* مهسا *~*]

4- کیفیت آرایش بازارهای سنتی, دلیل دیگری بر رقابتی بودن بازار در اقتصاد اسلامی است. در دوران امامت علیu, بازارها به گونه ای بود که بازار خرمافروشها, شترفروشها و ... از یکدیگر جدا بودند و جداگانه مورد بازرسی امام uقرار می گرفتند. در بصره قصابان بازاری مخصوص خود داشتند که به نام رحبه القصابین (میدان قصابها) معروف بود. همچنین صحافان, کاغذ فروشان, بقالان, نوشابه فروشان و اصناف دیگر هر کدام بازاری خاص داشتند. به این ترتیب برای هر گروه از بازرگانان و هر نوع کسب و تجارت, مکانی خاص در نظر گرفته شده بود. در خیابانها رسته ها, دکانها و میدانهایی وجود داشت و هر گروهی با گروه دیگر و هر کسبی با کسب دیگر در نمی آمیخت و کالاهای هر صنفی با صنف دیگر فروخته نمی شد. (سعید الشیخی, 1362, ص52).
در سفر نامه شاردن, در قسمت شهر اصفهان آمده است:
"هر نوع جنس و یا مصنوع و یا خواربار محل مخصوصی دارد که مردم به هنگام حاجت می دانند به چه قسمت مراجعه کنند." (شاردن, 1362, ص63)

[*~* مهسا *~*]

نیز در سفرنامه اوژنفلاندن چنین بیان شده است: "در بازارهای شرق معمول است که اهل یک حرفه در یک محل جمع باشند... این نوع بازارها اولاً کار را بر مشتری آسان می سازد تا جنسی را که طالب است به فوریت به محلش برود. ثانیاً برای فروشنده هم بسیار نافع است که وقتی به جای یک دکان, چند دکان از یک جنس باشد, فروشندگان از اینکه بیشتر مشتریها به بازارشان بروند, استفاده می کنند. ثالثاً "هیچ چیز فرحناکتر و خوبتر از این رویه نیست که هر صنفی محل خاصی داشته باشد" (اوژن فلاندر, 1356, ص250).
از آنچه گذشت، می توان چنین نتیجه گرفت که سیستم حاکم بر بازار, سیستم رقابتی بوده اما از نوع رقابت سالم که با معیارها و ارزشهای اسلامی عجین شده بود. به طوری که تجار و کسبه, با رعایت اصول و موازین اسلامی, در آن فضای اسلامی به رقابت سالم می پرداختند. در هر بازار, خریداران در زمانی کوتاه می توانستند از کم و کیف کالای مورد نظر از طریق ملاحظه مغازه های رقیب با خبر شوند و همراه با کسب آخرین اطلاعات در مورد انواع و حجم عرضه و بها و شرایط فروش تصمیم بگیرند و همان گونه که می دانیم در تئوریهای اقتصادی, کسب اطلاعات لازم در کمترین زمان و با حداقل هزینه توسط متقاضیان, لازمه حفظ شرایط رقابتی کامل و تخصیص کارآیی منابع است.
بدین ترتیب مشتریان, با کسب آگاهی جامع از تازه ترین اطلاعات مربوط به کالای مورد نظر, از جمع رقیبان کنار هم, طرف معامله را انتخاب می کردند. سطح بالای رقابت در چنین حالتی قیمت را در برخورد عرضه و تقاضا تعیین می نمود و به فروشنده امکان نمی داد تا به میل خود, در قیمت تغییر داده و مشتری را اغفال کند (علی صادقی تهرانی, 1367, ص20).

[*~* مهسا *~*]

□ اصناف در بازار اسلامی

مفهوم صنف

یکی از ویژگیهای اساسی بازارها تا سدة کنونی, تشکّل بازاریان در انجمن های صنفی, یعنی "اصناف" بوده است. این انجمنها اصولاً صاحبان حرفه ها را در خود متشکل می کردند و دارای وظایف اجتماعی وسیعی بودند. منشأ اصناف اسلامی به قرن سوم هجری می رسد که دورة شکوفایی تمدن اسلامی و رونق تجارت و شهر نشینی بود. در این دوران هزاران نفر از مردمان شهرها و روستاها در صنعت و پیشه ها به کار گمارده شدند. در این قرن بود که تشکّل افزارمندان و صنعتگران براساس حرفه ها و پیشه ها آغاز شد و توسعة کامل شهرها در قرنهای پنجم و ششم هجری فعالیتهای اصناف را توسعة فراوان بخشید (احمد اشرف,1359 ص28)