خداشناسی

[ال یاسین]

توحید صفاتی


رابطه اوصاف کمالی با ذات الهی چیست ؟ آیا اوصاف در خارج با ذات خدا وحدت دارند و یا هر یک وجود مستقل دارند و با هم جمع می شوند؟



با دقت در اوصاف خود به این نتیجه رهنمون می شویم برخی از اوصاف ما با ذات ما عینیت دارند و از هم خارج نیستند مانند انسانیت ما صفتی نیست بر عین ذات ما عارض شده باشد اما بسیاری از صفات ما اوصاف عارضی است یعنی در ذات خود بر آن متصف نیستیم مانند خشم و شادی .



مقدمه :
وحدت یا عدم وحدت صفت با ذات وقتی مطرح می شود باید دید چه نوع وحدتی مد نظر است : وحدت در یک معنا دو نوع است :
1 - وحدت مفهومی به عالم مفاهیم مربوط می شود. عینیت و یگانگی مفهوم. به گونه ای که از جهت مفهومی هیچ تفاوتی با هم نداشته باشند. مثل ترادف در الفاظ. اینکه دو لفظ وجود و هستی با همدیگر مترادف اند. این یعنی اینکه این دو لفظ از مفهوم واحدی حکایت می کنند. ادعا ما این است با این دو لفظ یک مفهوم را دو بار تصور می کنیم. ( از نظر مفهومی یکی است )



2-- وحدت عینی یا خارجی در جایی است که دو یا چند مفهوم که بلحاظ مفهومی یکی نیستند ولی در خارج یکی است. مثل " کتاب اسمانی مسلمانان " . یک بار هم می گویم " معجزه ی جاوید پیامبر " اسلام، این دو مفهوما دو چیز مجزا هست ولی مصداقشون در عالم خارج یکی است.

[ال یاسین]

معنای توحید صفاتی :

با توجه به آنچه گفته شد بین ذات و بین صفات خدا با یکدیگر تغایر مفهومی وجود دارد ولی وحدت خارجی وجود دارد. بنابراین ذات الهی با اوصافی مانند علم و قدرت تغایر مفهومی دارد ولی در خارج همه به همان وجود مطلق نامتناهی متصف هستند.


توحید صفاتی به ان دسته از صفات خدا که ثبوتی هستند اطلاق می شود.

توحید صفاتی بر سه اصل استوار است :



1 – ذات و صفات الهی از نظر مفهوم مغاریرند.
2 – بین ذات و هر یک از اوصاف الهی وحدت برقرار است.
3 – بین هر یک از اوصاف با سایر اوصاف وحدت تغایر مفهومی و لی عینیت و وحدت خارجی برقرار است.
اصل سوم از لوازم اصل دوم است . بنابراین لازمه آشکار عینیت ذات با اوصاف ان است بین خود اوصاف نیز عینیت برقرار باشد.

[ال یاسین]

دلیل توحید صفاتی:
سه دلیل بیان شده که یکی را مطرح می کنیم.


اگر صفات الهی با ذات الهی عین هم نباشد با دو احتمال روبروییم :
1—صفات الهی جز ذات خدا هستند . این احتمال باطل است زیرا؛ در صورت پذیرش به مرکب بودن ذات خداوند می رسیم .



2—صفات الهی خارج از دات خدا هستند : در اینجا با دو فرض روبروییم .



صفاتی که در خارج فرض می شود یا واجب الوجود است یا ممکن الوجود .اگر واجب بدانیم مستلزم تعدد واجب الوجود است که با توحید واحدی ما سازگاری ندارد.



اگر صفات خارج از ذات خدا را ممکن الوجود بدانیم می توان پرسید علت این صفات چیست ؟
از انجا که هر ممکن الوجود با واسطه یا بی واسطه نیاز به علت دارد موجب تعدد واجب الوجود است .
پس لازم است خدا با فرض انکه ذاتا فاقد حیات و قدرت دارد ابتدا حیات و قدرت را در خارج ایجاد کند سپس در سایه مخلوق خود واجد حیات شود . این هم ناممکن است . ( فاقد شی نمی تواند معطی شیء باشد .)

ذات نایافته از هستی ،‌ بخش ................کی تواند که شود هستی بخش
کسی که فاقد حیات و قدرت است نمی تواند آفریننده آن باشد .

[ال یاسین]

خطبه اول نهج البلاغه :



كَمَالُ تَوْحِيدِهِ الْإِخْلَاصُ لَهُ وَ كَمَالُ الْإِخْلَاصِ لَهُ نَفْيُ الصِّفَاتِ عَنْهُ لِشَهَادَةِ كُلِّ صِفَةٍ أَنَّهَا غَيْرُ الْمَوْصُوفِ وَ شَهَادَةِ كُلِّ مَوْصُوفٍ أَنَّهُ غَيْرُ الصِّفَةِ
الَّذِي لَيْسَ لِصِفَتِهِ حَدٌّ مَحْدُودٌ وَ لَا نَعْتٌ مَوْجُودٌ وَ لَا وَقْتٌ مَعْدُود



خدا صفت نامحدود دارد.......... باید صفات را از خدا نفی کرد .این دو چگونه قابل جمع است ؟
صفاتی که نفی می شود زاید بر ذات است اما در خصوص خدا صفات و ذات یکی است و انچه در خصوص خداست آن است که صفات و ذات یکی باشد.


به لوازم معرفتی چنین توصیفی اشاره می کند :
فَمَنْ وَصَفَ اللَّهَ سُبْحَانَهُ فَقَدْ قَرَنَهُ وَ مَنْ قَرَنَهُ فَقَدْ ثَنَّاهُ وَ مَنْ ثَنَّاهُ فَقَدْ جَزَّأَهُ وَ مَنْ جَزَّأَهُ فَقَدْ جَهِلَه‏
هر کس خدا را توصیف کند او رابا صفتش قرین و همراه کرده است و هر کس خدا را با صفتش قرین کند خدا را دو تا کرده است و کسی که این کار کند خدا را جز جز کرده است و کسی که خدا را تجزیه کند خدا رانشناخته است.

چهار نظر در زمینه توحید صفاتی است :
صفات و ذات عین هم هستند.
صفات خدا زاید بر ذات و قدیم است ( اشاعره و اهل سنت )
زیادت صفات بر ذات و حدوث آن
نیابت ذات از صفات ( معتزله )

[ال یاسین]

توحید افعالی



درنگرش توحیدی اسلام تنها موجود مستقل درعالم خداوند است این همان گوهر توحید افعالی است . خدا نه تنها در روزی دادن ؛ خلق کردن و .. از موجوددیگر بی نیاز است بلکه هیچ موجود دیگری نمی تواند فعلی را مستقل خدا انجام دهد.



توحید افعالی عبارتست از اعتقاد به دو اصل زیر :
خداوند در انجام افعال خود یکتاست و هیچگونه شریک و یاوری ندارد و اساسا وجود یاور در فعل وی محال است
هیچ موجودی جز خداوند در فعل خود مستقل نیست و هیچ فعلی در جهان انجام نمی شود جز با اراده خداوند



حاصل توحید افعالی : انکه هر چه در عالم انجام می شود همان فعل خداست و معنای لاحول ولا قوه الا بالله العلی العظیم ( هیچ دگرگونی و توانی نیست مگر به خدای علی العظیم)

گستره توحید افعالی تمام عالم را در بر می گیرد. انسانی که از منظر توحید افعالی به خود و جهان اطراف می نگرد همیشه خدارا نظاره گر است .
توحید افعالی در معنای عمیق خود به این معنا بر می گردد همه افعال فعل خدا و همه اثار اثر خداست .

[ال یاسین]

این سخن این سوال را بوجود می آورد آثار بقیه وسایل چه می شود ؟



فیلسوفان و متکلمان اسلامی در پاسخ از فاعلیت طولی بهره می گیرند هر گاه دو یا چند شی در وقو ع شیی موثر باشند نسبیت بین انان یا فاعلیت عرضی یا فاعلیت طولی است.



گاه چند فاعل در انجام کاری مشترک هستند به گونه ای که رابطه آنها با فعل و با یکدیگر همسان است مانند اینکه چند نفر شی را از مکانی به مکان دیگر منتقل کند. ( فاعلیت طولی )
فاعلیت عرضی در جایی است که چند شیئ در انجام فعلی تاثیر دارد اما تاثیر برخی وابسته به برخی دیگر است .



با توجه به اقسام دوگانه فهمیده می شودفاعلیت خداوند در مقایسه با فاعیلت مخلوقاتش فاعلیت طولی است. شخصی که می نشیند یا راه می رود او فاعل نشستن و راه رفتن است .و اراده خدا تعلق گرفته فعل مزبور از سوی ان شخص صورت بگیرد به گونه ای که اگر اراده خدا نباشد هیچ کاری انجام نمی شود.
فعل نوشتن : فاعل مباشر ان دست ماست . از سویی نوشتن معلول نفس انسان است که از ان تعبیر به "‌من "‌است زیرا نفس ماست که با اراده خود دست خود را به حرکت دراورده است.
در رابطه با خدا هم اثری با مخلوق سر می زند اما این استناد به گونه ای نیست که در مرحله بالاتر از استناد ان به خدا سر بار زنیم.

[ال یاسین]

خلاصه :

بین انحصار فاعلیت استقلالی در خداوند و بین اینکه استناد می دهیم برخی افعال را به انسان تناقضی نیست.

و نیز می توان فعل واحدی را بدون تناقض هم به خدا و هم به مخلوقات او نسبت داد. بر این اساس می توان آیاتی از قران را که فعل خاصی را به خداوند نسبت می دهند و آیاتی را که موجودی غیر خدارا به عنوان فاعل همان فعل معرفی می کند سازگار دانست .(مثل وما رمیت اذ رمیت )

سوال : چرا خداوند برخی افعال خود را با وساطت مخلوقات انجام می دهد مثلا،‌ افرینش درخت که نیاز به اب ،‌نو ‌و .. دارد؟
افعال خداوند در دو عالم ماورای ماورا الطبیعه و طبیعت انجام می پذیرد
در عالم ماورا الطبیعه : تحقق افعال الهی نیازی به شرایط خاصی نیست به صرف اراده خدا محقق می شود بنابراین خلق موجود مجرد نیازی به دخالت هیچ چیز دیگری نیست .
سازوکار عالم طبیعت ( که از ان تعبیر به عالم خلق هم می شود ) بدلیل وجود ماده اشیا مادی در ان به طور کلی با جهان غیر مادی فرق دارد .
شی مادی بدون فراهم آمدن مقدمات خاصی ایجاد نمی شود. فراهم بودن مقدمات از ان جهت لازم است که موجب قابلیت شی مادی می شود .