ذو القرنين در قرآن

[درج]

ساختن سد

اتونى زبر الحديد حتى اذا ساوى بين الصدفين قال انفخوا حتى اذا جعله نارا در ابتداى كار سدسازى، ذو القرنين چنين دستور داد: قطعات بزرگ آهن برايم بياوريد و آن ها را روى هم بچينيد تا اينكه كاملا ميان دو كوه را بپوشانند. بعد گفت: در اطراف آن آتش بيفروزيد و در آن بدميد. (9) آنان چنين كردند تا قطعات آهن سرخ و گداخته گرديد. قال اتونى افرغ عليه قطرا بعد گفت: اكنون مس مذاب برايم بياوريد تا روى اين بريزم! و به اين ترتيب، سدى آهنين در مقابل ياجوج و ماجوج ايجاد كرد، چنان كه قرآن مى گويد:
فما اسطاعوا ان يظهروه وما استطاعوا له نقبا پس از آن ديگر آن گروه مفسد قادر نبودند از روى آن عبور كرده يا راه نفوذ و حفره اى در آن ايجاد كنند. قال هذا رحمة من ربى. ذو القرنين در پايان كار سد گفت: اين سد خود نعمت و رحمتى از پروردگار من است!
فاذا جاء وعد ربى جعله دكاء و كان وعد ربى حقا گمان نكنيد اين يك سد جاودانى و ابدى است، بلكه آن زمان كه وعده پروردگارم فرارسد، آن را در هم مى كوبد و به يك سرزمين صاف و هموار مبدل مى سازد و وعده پروردگارم حق است و تحقق خواهد يافت (وعده اى كه بر اساس آن، در آستانه رستاخيز سازمان دنيا به هم خورده و تمامى استحكامات آن فرو خواهد ريخت).
پايان آيات

[درج]

فصل سوم

- داستان ذو القرنين - ذو القرنين كه بود؟ - مسافرت هاى ذو القرنين همانطور كه در گذشته عرض كرديم، قرآن فقط به چند جهت از شخصيت ذو القرنين اشاره كرده است. البته بعضى جوانب را نيز مى توان از لابه لاى كلمات و جملات داستان به دست آورد كه در اينجا به يك يك آن موارد اشاره كرده و به توضيح آن مى پردازيم.

نام ذو القرنين

ذو القرنين، قبل از اينكه داستانش در قرآن بيايد و حتى در زمان زندگى اش به همين نام خوانده مى شده است و اين چنين نيست كه بعدها اين لقب را گرفته باشد. اين نكته از اين آيات قرآن يعنى يسئلونك عن ذى القرنين از تو اى پيامبر، درباره ذو القرنين سؤال مى كنند; قلنا يا ذاالقرنين ما گفتيم اى ذو القرنين، و قالوا يا ذاالقرنين آن قوم گفتند: اى ذو القرنين به خوبى استفاده مى شود.
از جمله اول بر مى آيد كه در عصر رسول خداصلى الله عليه وآله، قبل از نزول اين قصه، چنين اسمى بر سر زبان ها بوده است كه از آن جناب داستانش را پرسيده اند، و از دو جمله بعدى نيز به خوبى معلوم مى شود كه ذو القرنين در زمان حياتش همين لقب را داشته و او را به اين نام خطاب مى كرده اند.

[درج]

توانايى هاى ذو القرنين

ذو القرنين از قدرت و مكنت بسيارى برخوردار بود و خداوند وسايل غلبه بر مشكلات و دست يابى به اهداف مهم زندگى را به او عنايت كرده بود. اين اسباب و وسايل، شامل علم و دين، عقل و درايت، نيروى جسمى، مال و لشكر زياد، وسعت قلمرو، قدرت مديريت و امثال آن بودند، و همه اين خصوصيات از آيه كريمه زير به خوبى استفاده مى شود:
انا مكنا له فى الارض واتيناه من كل شى ء سببا ما او را در زمين قدرت و حكومت داديم و وسايل دست يابى به هر چيزى را در اختيارش گذارديم. البته، از مجموعه داستان نيز اين مطلب فهميده مى شود; توانايى اينكه به مشرق و مغرب آفتاب برود و آن سد عظيم را با توجه به وسايل آن روزگار بسازد و قدرت خود را در دورترين نقاط زمين اعمال كند، همه و همه، شاهد قدرت و توانايى بسيار او مى باشد.

[درج]

دين ذو القرنين

ذو القرنين مردى مؤمن به خداوند و روز قيامت و متدين به دين حق بوده است (10) و اين نكته از آيات زير به دست مى آيد:
قال اما من ظلم فسوف نعذبه ثم يرد الى ربه فيعذبه عذابا نكرا ذو القرنين گفت: ما كسى را كه ستم ورزيده مجازات خواهيم كرد. سپس او به سوى پروردگارش باز مى گردد و خداوند او را مجازات شديدى خواهد نمود.
واما من امن و عمل صالحا فله جزاء الحسنى و اما كسى كه ايمان آورد و عمل صالح انجام دهد، پاداشى نيكو خواهد داشت. قال هذا رحمة من ربى فاذا جاء وعد ربى جعله دكاء و كان وعد ربى حقا ذو القرنين در پايان كار سدسازى گفت: اين سد نعمت و رحمتى از سوى پروردگار من است و هنگامى كه فرمان پروردگارم فرارسد، آن را در هم مى كوبد و وعده پروردگار حق است و تحقق خواهد يافت.

[درج]

مقام و حكومت دينى ذو القرنين

از مجموع اين آيات بر مى آيد كه او داراى مقام و حكومتى دينى بوده است. در آيه كريمه زير مى خوانيم:
قلنا يا ذا القرنين اما ان تعذب واما ان تتخذ فيهم حسنا ما به ذو القرنين گفتيم: اى ذو القرنين! آيا مى خواهى بدان ايشان را مجازات كنى يا روش نيكويى در مورد آن ها انتخاب مى نمايى؟ خداوند طبق اين آيه به او اختيار تام مى دهد، و اين خود شاهد بر اين مطلب است كه وى از سوى وحى الهى يا پيامبرى از پيامبران، تاييد و راهنمايى مى شده است. (11) اين مطلب از جواب ذو القرنين به اين فراز روشن تر مى شود، گويا هدف او از بيان چنين جوابى، اشاره به اين نكته است كه مردم در برابر دعوت به توحيد و مبارزه با شرك، به دو گروه تقسيم خواهند شد; كسانى كه تسليم اين برنامه سازنده الهى شوند ، كه مطمئنا پاداشى نيكو خواهند داشت و در امنيت و آسودگى خاطر زندگى خواهند كرد، و آنها كه در برابر اين دعوت موضع گيرى خصمانه داشته و به ظلم و فساد ادامه دهند، كه مجازات خواهند گرديد.
علاوه بر اين، در آيه اى ديگر نيز مى خوانيم:
كذلك و قد احطنا بما لديه خبرا كار ذو القرنين چنين بود، و ما به خوبى از امكانات و آنچه نزد وى صورت مى گرفت، اطلاع داشتيم. ظاهرا اين آيه هم كنايه از اين مطلب است كه آنچه او تصميم مى گرفت،به هدايت خداوند و امر او بود و در هيچ كارى اقدام نمى نمود،مگر آن كه خداوند او راماموركرده بود.
بنابراين، مجموع اين آيات اين مفهوم را مى رساند كه مكالمه خداوند سبحان با ذو القرنين از سوى پيامبرى كه همراه او بوده صورت مى گرفته است و او حكومتى مثل حكومت جناب طالوت بر بنى اسرائيل داشته است. (12) اين حكومت از طرف خدا و با الهام پيامبرى از پيامبران بوده و كارهايش رانيز به هدايت همان پيامبر انجام مى داده است.

[درج]

يك سؤال و پاسخ آن

در اينجا سؤالى پيش مى آيد و آن اينكه مى بينيم كه خداوند مى فرمايد: ما به ذو القرنين گفتيم...، بنابراين چرا مفسران صريحا نگفته اند كه ذو القرنين خود پيامبرى از پيامبران الهى بوده است؟ پيش از اين گفتيم كه گفتگوى خداوند با انسان، امكان دارد به صورت گفتگوى پيامبرى يا الهام يا گفتگو از طريق يك پيامبر باشد، لذا معلوم نيست كه ذو القرنين واقعا پيامبر باشد و گفتگوى خداوند سبحان با وى از نوع وحى پيامبرى باشد;
چرا كه اگر ايشان پيامبر بود، همچون بسيارى ديگر از پيامبران كه در قرآن نامشان آمده است، به پيامبرى او نيز تصريح مى شد. مثل واذكر فى الكتاب اسمعيل انه كان صادق الوعد وكان رسولا نبيا و در اين كتاب از اسماعيل ياد كن، كه در وعده هايش صادق بود و رسول و پيامبر بود. (13) و ان الياس لمن المرسلين و الياس از رسولان [ما] بود. (14) و همچنين آيات 41 سوره مريم و 133 سوره صافات و آيات بسيار ديگرى كه در آن به پيامبرى رسولان الهى تصريح شده است. بنابراين، نمى توان با اطمينان گفت كه ذو القرنين پيامبر بوده است و پيامبرى كسى را نيز با احتمال نمى توان اثبات كرد.

[درج]

مسافرت هاى ذو القرنين

مهم ترين چيزى كه از تاريخ زندگى ذو القرنين در قرآن آمده است، مسافرت هاى سه گانه او به نقاط مختلف دنيا است; مسافرت به مغرب، مسافرت به مشرق و برگشت از مشرق به طرف كوه هاى ياجوج و ماجوج. بايد توجه داشت كه ذكر مشرق و مغرب به خاطر آن نيست كه او فقط به مشرق و مغرب سفر كرده، بلكه منظور اين است كه از محل زندگى خود تا مغرب و از آنجا تا مشرق و از مشرق تا محل كوه هاى ياجوج و ماجوج مسيرى طولانى را طى كرده است. ذكر اين مناطق شايد بدان جهت است كه پرسش سؤال كنندگان درباره ذو القرنين همين بوده; يعنى پرسيدند آن شخصى كه به مشرق و مغرب عالم سفر كرد تا به سد ياجوج و ماجوج رسيد كه بود؟ اما اين كه هدف او از اين كار چه بوده، از شكل بيان آن در قرآن كريم، چنين به نظر مى رسد كه او به منظور گسترش عدالت در جهان و خدمت به مردم سفر مى كرده است.

[درج]

مسافرت به مغرب

ذو القرنين در اولين مسافرت خود به طرف مغرب حركت كرد و آنقدر در خشكى پيش رفت تا به غروبگاه خورشيد رسيد. در آنجا احساس كرد كه خورشيد در چشمه يا دريايى تيره و گل آلود (15) فرو مى رود. احتمالا منظور اين است كه او به ساحل دريايى رسيد كه ديگر ماوراى آن اميد خشكى نمى رفت و چنين به نظرش مى رسيد كه آفتاب در دريا غروب مى كند; چون انتهاى افق به دريا چسبيده بود. ذو القرنين در اين منطقه به طايفه اى برخورد:
قلنا يا ذاالقرنين اما ان تعذب واما ان تتخذ فيهم حسنا به ذو القرنين گفتيم: اى ذو القرنين! بدان ايشان را مجازات مى كنى يا روشى نيكو در مورد آنان انتخاب مى نمايى؟ اين نكته از آيه كريمه فوق به دست مى آيد كه آن طايفه مجموعه اى از افراد نيك و بد بودند; چون اگر همه مردمى خوب و صالح بودند و در ميان ايشان ظالم و مفسد وجود نداشت، چگونه ممكن بود كه خداوند به او چنين اختيار تامى بدهد؟ (16) از لحن اين آيه و پاسخ ذو القرنين كه چند سطر بعد مى آيد، چنين به نظر مى رسد كه در آن منطقه ظلم و فسادى برپا بوده است; زيرا هر دو جا عذاب و مجازات اول گفته شده است. بالاخره خداوند طبق آيه كريمه بالا به ذو القرنين اختيار داد و پرسيد كه با ايشان چه مى كنى؟ ذو القرنين برنامه خود را چنين بيان كرد: مردم اين منطقه از جهت صلاح و فساد به دو دسته اصلى تقسيم مى شوند: يك عده ظالمان و فاسدان كه در مقابل روند زندگى و حيات انسانى اخلال ايجاد مى كنندو عده ديگر، صالحان و كسانى كه در جهت مصالح حيات و زندگى بشر حركت مى كنند. اين دو گروه، با دو گونه برخورد روبه رو خواهند شد; چنان كه در آيات مى خوانيم:
اما من ظلم فسوف نعذبه ثم يرد الى ربه فيعذبه عذابا نكرا. هر كس ظلم و فساد كند، او را مجازات مى كنيم و خداوند نيز او را بعد از مرگ عذاب خواهد كرد. واما من امن و عمل صالحا فله جزاء الحسنى و سنقول له من امرنا يسرا.

[درج]

و هركس ايمان بياورد و رفتارهايى نيكو داشته باشد، پاداشى نيكوتر ازاستحقاقش خواهد داشت و ما به فرمان خود او را به كارى آسان وا خواهيم داشت; يعنى از امنيت، رفاه و امكانات اجتماعى اين دنيا و پاداش آخرت برخوردار خواهد شد و ما نيز قوانين سهل و آسانى برايش وضع خواهيم كرد.
ذو القرنين بعد از مجازات ستمگران آن قوم غربى و برقرارى امنيت و احتمالا وضع يك سرى قوانين براى مردم آن منطقه، سفر خود را به مغرب زمين پايان داد و به طرف مشرق حركت كرد. ثم اتبع سببا حتى اذا بلغ مطلع الشمس دوباره وسايل سفر را فراهم آورد و به سوى مشرق حركت كرد تا به محل طلوع خورشيد رسيد.
مسافرت به مشرق همان طوركه گفتيم، ذو القرنين مسافرت دوم خود را از مناطق غربى به طرف مشرق زمين شروع كرد و تا دورترين مناطق شرقى (17) پيش رفت و در آخرين صحراى شرقى به مردمى برخورد كرد كه از جهت تمدن در سطح بسيار پايينى بودند:
حتى اذا بلغ مطلع الشمس وجدها تطلع على قوم لم نجعل لهم من دونها سترا همچنان به راه خود به طرف مشرق ادامه داد تا به صحرايى نزديك محل طلوع خورشيد رسيد و در آنجا ديد كه خورشيد بر جمعيتى طلوع مى كند كه در برابر تابش آن، هيچ گونه پوشش و سايبانى برايشان قرار نداده بوديم.
آن مردم در صحرا و بر روى خاك زندگى مى كردند و هنوز به اين سطح فكرى نرسيده بودند كه اهميت خانه سازى و يا چادر زدن را بفهمند، چه رسد به اين كه علم ساختمان سازى و خيمه زدن را بدانند يا بياموزند. حتى عده اى از مفسرين، با برداشت از همين آيه قرآن گفته اند كه اين جمعيت به صورت عريان و يا با پوشش بسيار كمى زندگى مى كرده اند; پوششى كه بدن آن ها را از آفتاب نمى پوشانيده است. اينكه ذو القرنين در اين منطقه، براى رهايى آنان از اين وضع سخت زندگى چه كرد، از آيات قرآن چيزى در اين مورد به دست نمى آيد.

[درج]

يك پرسش و پاسخ آن

حال ممكن است شما بگوئيد چرا قرآن اين داستان را بدين صورت سربسته نقل كرده است؟ و اين گونه نقل داستان چه فايده اى مى تواند داشته باشد؟ در پاسخ مى گوئيم كه اصل داستان ذو القرنين براى پاسخ به سؤالى است كه از پيامبر اكرم صلى الله عليه وآله پرسيدند: آن مردى كه به مشرق و مغرب عالم سفر كرد تا به سد ياجوج و ماجوج رسيد كه بود؟ و داستانش چه بود؟ بنابراين مجموع داستان با هدف پاسخگويى به آن سؤال مطرح شده است و همين اندازه در پاسخ آنان كافى و نتيجه بخش بوده است. علاوه بر اين، ساير قسمت هاى داستان، نكات جالبى دارد كه در فصل نكات جالب و پندآموز به برخى از آن نكته ها اشاره خواهيم كرد.همچنين بايداضافه كرد كه هنوز كسى ادعا نكرده است كه تمام جوانب اين آيات را فهميده و درك كرده، لذا ممكن است در آينده نكات تازه اى از اين آيات به دست آيد.