توسل از منظر آیات و روایات

[نصرالله عاشق خداومولا]

توسل از منظر آیات و روایات

«توسل» از مادّه «وسل» به معناى «تقرّب جستن» به شخص است، و «وسیله»، چیزى یا کارى است که انسان با آن به دیگرى تقرّب مى جوید؛ لسان العرب، ج11، ص 225، مادّه وسل، و در حدیث آمده است: «اللهم أعط مُحمَّداً الوسیلةَ والشرف الفضیلةَ...»(1)، و مقصود از آن، مقام شفاعت است که در روز رستاخیز به پیامبر داده مى شود. و گاهى گفته مى شود: مقصود قرب الى اللَّه است(2)؛ ماده «وسل» و قرآنبه مؤمنان امر مى کند که در جست وجوى وسیله به سوى خدا باشند: یا أیُّها الّذینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّه وَابْتَغُوا الیهِ الوَسِیلَة وَجاهدُوا فِى سَبیلِهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُون(3)؛ اى مؤمنان از مخالفت فرمان خدا بپرهیزید و براى تقرب به او وسیله اى بجویید، و در راه خدا جهاد کنید، باشد که رستگار شوید.
این آیه به روشنى مى رساند که تقرّب انسان به خدا در گرو وسیله یا وسایلى است که در پرتو آن ها قرب معنوى به دست مى آید. حالا این وسیله چیست؟! در نهج البلاغه به برخى از مصادیق آن اشاره شده آنجا که مى فرماید: «بهترین وسیله اى که مردم با آن به خدا تقرب مى جویند، ایمان به خدا و پیامبر او و جهاد در راه خدا، و توحیدى است که آمیخته با فطرت انسان است و نیز به پا داشتن نماز و پرداخت زکات و روزه ماه رمضان و حج خانه خدا و صله رحم و صدقه پنهانى و صدقه آشکار و کارهاى نیک است»(4)
و نیز امیرمؤمنان علیه السلام در دعایى براى پیامبر از خدا درخواست وسیله مى کند: «و شرّف عندک منزله وآته الوسیلةَ وأعطِه السنَاء والفضیلةَ واحْشُرنا فى زمرته»(5) خدایا، او را نزد خود جایگاهى والا بخش و وسیله تقرب به خویش را به او عنایت فرما، و مرتبه والایى همراه با برترى به او ببخش، و ما را در گروه او محشور گردان.

[نصرالله عاشق خداومولا]

اقسام توسل

تقرب به خدا با انجام فرایض و نوافل انجام مى گیرد و در سخن امیرمؤمنان به برخى از آن وسایل اشاره گردیده و در برخى از روایات ما، انجام نوافل بهترین وسیله تقرب شمرده شده است. امام باقر علیه السلام مى فرماید: «انّ اللَّه جلّ جلاله قالَ: ما یتقرّب الىّ عبدٌ مِنْ عبادى بشى ء أحبَّ الىّ ممّا افترضتُ علیه و انّه لیتقرّبُ الىّ بالنافلة حتّى أحبّه فاذا أحببتُه کنتُ سمعَه الذى یَسْمَعُ بِه و بصرهُ الذى یُبصر به و لسانَه الذى یَنطِقُ به و یدَه الذى یَبْطَشُ بها ان دعانى أجبتُه وان سألنى أعطیته»(6) خداى بزرگ مى فرماید: بنده من با هیچ چیز، بهتر از واجباتى که براى او معین کرده ام به من تقرب نمى جوید، نیز او با انجام نوافل به من تقرب مى جوید تا جایى که او را دوست مى دارم. آنگاه که او را دوست داشتم گوش و چشم و زبان و دست او مى شوم و اگر مرا بخواند او را پاسخ مى گویم و اگر از من چیزى بخواهد به او مى دهم.
البته توسل به هر وسیله اى مایه تقرب نیست، باید به چیزهایى توسل جست که در شریعت وارد شده باشد و در غیر این صورت، بدعت و نوعى مداخله در دین خواهد بود.

[نصرالله عاشق خداومولا]

اینک بیان اقسام توسّل:

1. توسّل به اسما و صفات خدا

خدا فرمان مى دهد که او را به نام هاى نیک بخوانند، چنان که مى فرماید: وَللَّهِ الأسماءُ الحُسْنى فادْعُوهُ بِها؛(7) خدا را نام هاى نیکى است، او را به آن ها بخوانید.
از این جهت خدا را مى توان با نام هایى که در قرآن مجید و سنت نبوى وارد شده است، خواند، خواه نامى که ناظر به صفات ذاتى او باشد مانند عالم و قادر، یا صفات فعل او مانند: خالق و رازق و هم چنین خواه ناظر به صفات کمال او، مانند سمیع و بصیر باشد یا حاکى از پاکى او از نقص مانند قدّوس، مثلاً انسان چنین بگوید: یا اللَّه یا رحمن یا رحیم یا خالق السماوات والأرض ویا غافر الذنوب یا رازق الطفل الصغیر.
خواندن خدا با این نام ها که حاکى از جمال و جلال و رحمت و مغفرت است، سبب مى شود که رحمت الهى جلب شود و دعاى انسان مستجاب شود.
عبداللَّه بن بریده از پدرش نقل مى کند که رسول خدا صداى مردى را شنید: که خدا را با نام هاى یاد شده در زیر مى خواند و مى گوید: «اللّهم انّى أسألک الا الهَ الاّ أنت الأحدُ الصمد الّذى لَمْ یَلِد و لَمْ یُولد و لَم یَکُن له کفواً أحد» پیامبر به او فرمود: خدا را به اسم اعظم وى خواندى که اگر به آن نام خوانده شود، اجابت مى کند و اگر سؤال شود، عطا مى فرماید (8)
امام باقر و صادق علیهماالسلام دعاى خود را چنین آغاز مى کردند: «اللّهم انّى أسألکَ باسمِکَ العَظیمِ الأعظمِ الأعزِّ الأجلِّ الأکرمِ الّذى اذا دُعیتَ به على مَغالقِ أبوابِ السَّماءِ لِلْفَتحِ بِالرحمَةِ انْفَتَحت، واذا دُعیتَ به عَلى مضایق أبواب الأرضِ لِلفَرجِ انْفَرَجَتْ، واذا دُعیتَ بِهِ عَلَى العسر للیسر تیسّرت»(9) خدایا من تو را به گرامى ترین و بزرگ ترین و والاترین نامت مى خوانم که اگر با آن نام تو را بخوانند که درهاى آسمان براى رحمت گشوده شود، باز مى گردند، و اگر آن نام بر راه هاى بسته زمین براى گشایش خوانده شود، گشوده مى شوند، و اگر براى هر سختى خوانده شود، آسان مى گردد. از این جهت، توسل به اسماى خدا و آنگاه خواستن حاجت، مورد اتفاق همگان است.

[نصرالله عاشق خداومولا]

2. توسل به قرآن کریم

قرآن کریم داراى مکانت و منزلت خاصّى نزد خداست و یکى از وسایلى است که مى توان به آن توسّل جست. احمد بن حنبل از عمران بن حصین نقل مى کند که از رسول خدا صلى اللّه علیه وآله شنیدم که فرمود: «اقرأوا القرآن واسألوا اللَّهَ تبارکَ و تعالى بهِ قَبْل أن یَجى ء قَوم یسألون به الناس»(10) قرآن را بخوانید و به وسیله آن از خدا بخواهید پیش از آن که گروهى بیایند و به وسیله قرآن از مردم چیزى بخواهند حریز بن عبداللَّه سجستانى از امام باقر علیه السلام نقل مى کند که یکى از مستحبات شب قدر این است که انسان قرآن را به روى خود بگشاید و بگوید: «اللّهُم انّى أسألُک بِکِتابک المُنْزلِ و ما فِیهِ و فیه اسمُکَ الأکبرُ و أسماوِک الحُسنى و ما یُخافُ و یُرجى أن تجعلنى من عتقائک من النار»(11)

[نصرالله عاشق خداومولا]

3. توسل به اعمال نیک خود انسان

هرگاه انسان در طول عمر خود، عمل نیکى دور از هر نوع ریا و سمعه انجام داده باشد، مى تواند به آن توسل جوید و از خدا درخواست حاجت کند و به این نوع توسّل در برخى از آیات اشاره شده است، مانند این آیه: « و َاذ یرفع ابراهیم القَواعد من البَیت و اسماعیل ربّنا تقبّل منّا انّک أنت السمیع العلیم»(12)
«آنگاه که ابراهیم و اسماعیل پایه هاى خانه خدا را بالا مى بردند و مى گفتند خدایا از ما بپذیر که تو شنوا و دانایى». در این آیه پدر و پسر عمل نیک خود را مى گفتند و آنگاه از خدا مسئلت مى نمایند و مى گویند: «ربّنا و اجعلْنا مسلمَین لک و مِنْ ذرّیتنا أُمّة مسلمة لک وأرنا مناسکنا وتب علینا انّک أنت التوّاب الرحیم»(13) پروردگارا ما را فرمان بردار خویش ساز، و از دودمان ما مردمانى فرمان بردار پدید آور، و شیوه پرستش خود را به ما نشان بده، و توبه ما را بپذیر که تو، توبه پذیر و مهربانى.
در این آیه چهار درخواست حاجت پس از عرضه آن عمل نیک آمده است و در آیه دیگر مى خوانیم: «الّذین یقولون ربّنا اننا آمنا فاغفر لنا ذنوبنا وقنا عذاب النار»؛(14) پروردگارا ما ایمان آوردیم پس گناهان ما را بیامرز و ما را از عذاب آتش نگاه دار، در این آیه پس از عرضه عمل قلبى به نام «ایمان» دو درخواست پشت سر هم آمده است که در حقیقت توسّل به آن عمل نیک به خاطر آن دو درخواست است.
و در احادیث اسلامى این نوع توسل از پیامبر نقل شده است. حصین بن عمران از رسول خدا صلى اللّه علیه وآله نقل مى کند که آن حضرت فرمود: سه نفر از پیشینیان دچار باران شدید شدند همگان به غار پناه بردند. یک باره دهانه غار بر اثر رانش زمین پوشیده شد، آنان با یکدیگر گفتند ما را جز راستى چیزى نجات نخواهد داد، هر یک از ما خدا را با عملى که مى داند از روى اخلاص انجام داده بخواند تا وسیله نجات گردد. یکى از آنان گفت: خدا تو مى دانى من کارگرى داشتم که روى زمین کار مى کرد تا در مقابل پیمانه اى از برنج به او بدهم در متن حدیث «فَرَق من أرزّ» آمده و فرق پیمانه اى برابر 16رطل است،(15) ماده «فرق». او بدون آن که مزد خود را بگیرد، از آنجا رفت و من سهم او از برنج را کاشتم و با پول آن گاوى خریدم. آنگاه که آمد مزد خود را بگیرد گفتم این گاو را بردار و برو او در پاسخ گفت: من فقط پیمانه اى از برنج از تو مى خواهم. من گفتم: این گاو نتیجه همان پیمانه است، خدایا مى دانى من این کار را براى تو انجام دادم، اکنون گشایشى در کار ما بفرما. در این موقع بخشى از دهانه غار باز شد.
دومى گفت: خدایا تو مى دانى من پدر و مادر پیرى داشتم، هر شب براى آنان شیر گوسفند مى آوردم. شبى دیر آمدم و آن ها به خواب رفته بودند. در حالى که خانواده من گرسنه بودند، من در خانه ماندم تا آن ها شیر خود را صرف کنند. دوست نداشتم آن ها را از خواب بیدار کنم، و هم چنین نخواستم شیر را در کنار آنان بگذارم و به خانه خود برگردم، و آنان رغبت به خوردن آن پیدا نکنند. از این جهت، ماندم تا صبح شد، شیر را به آن ها دادم، خدایا تو مى دانى من این کار را براى تو کردم، گشایشى در کار ما انجام بده. در این هنگام، بخش دیگرى از دهانه غار باز شد.
سومى گفت: خدایا تو مى دانى من دختر عمویى داشتم که به او عشق مى ورزیدم، و او را براى کام گیرى در مقابل صد دینار آماده کردم. آنگاه که همه مقدمات فراهم شد، دختر عمو گفت: از خدا بترس و مهر را به ناحق برندار. من قبول کردم. خدایا من این کار را براى تو انجام دادم. در این هنگام دهانه غار به طور کامل باز شد و آنان رهایى یافتند؛(16)

[نصرالله عاشق خداومولا]

4. توسل به دعاى برادر مؤمن

توسّل به دعاى برادر مؤمن یکى از وسایلى است که مى توان به آن توسل جست به گواه این که حاملان عرش در حقّ افراد با ایمان استغفار مى کنند؛(17) و مؤمنان در حق برادران مؤمنى که در ایمان پیشى گرفتند دعا مى کنند.(18) این آیات حاکى از آن است که دعا در حق دیگران امرى مطلوب و مرغوب است. مع الوصف توسل و درخواست دعا از برادر مؤمن دلیل لازم دارد.
اینک دلیل آن: عبداللَّه بن عمروعاص مى گوید: از پیامبر صلى اللّه علیه وآله شنیدم: هرگاه صداى مؤذن شنیدید، همان را تکرار کنید، سپس بر من درود بفرستید. هر کس بر من درود بفرستد، خدا ده برابر پاداش مى دهد. آنگاه براى من از خدا «وسیله» بطلبید. آن مقامى است در بهشت که فقط شایسته یکى از بندگان خداست و من امیدوارم که همان بنده باشم. آن کس که براى من «وسیله» را بطلبد، شفاعت من در حق او رواست.(19)
در روایات معصومین، این نوع توسّل وارد شده است ، ابوبصیر از امام باقر علیه السلام نقل مى کند امام سجاد علیه السلام به یکى از غلامان خود گفت: برو در کنار قبر رسول خدا صلى اللّه علیه وآله دو رکعت نماز بخوان و در حق من استغفار کن. آنگاه که غلام این عمل را انجام مى داد، او را آزاد مى کرد؛(20) به نقل از کتاب زهد حسین بن سعید اهوازى. على بن محمد الحجّال، به امام هادى علیه السلام نوشت: نوعى بیمارى در پایم پدید آمده که نمى توانم برخیزم و بنشینم. اگر صلاح مى دانید از خدا بخواهید بیمارى مرا برطرف کند و مرا در انجام فرائض و اداى امانت ها یارى رساند؛(21)

[نصرالله عاشق خداومولا]

5. توسّل به دعاى پیامبر صلى اللّه علیه وآله در حال حیات

از آیات قرآن استفاده مى شود که در امّت هاى پیشین، افراد گنه کار از پیامبر زمان خود، درخواست مى کردند که در حق آنان استغفار کند. درباره برادران یوسف مى خوانیم: آنگاه که پرده از روى کار برافتاد، رو به یعقوب کردند و گفتند: «یا أبانا اسْتَغفر لَنا ذنوبنا انّا کنّا خاطئین»؛(22) پدرجان! از خدا بخواه که گناهان ما را ببخشد، ما اشتباه کردیم، یعقوب در پاسخ گفت: «سوف أستغفر لکم ربّى انّه هو الغفور الرحیم»،(23) من از خدا خواهم خواست که گناهان شما را ببخشد، او بخشاینده و مهربان است.
درباره گنه کاران مى فرماید: «ولو أنّهم اذ ظَلَموا أنفسَهم جاوُِک فاستغفروا اللَّهَ واستغفرَ لهم الرسول لَوجدوا اللَّهَ تَواباً رَحیماً»؛ (24) اگر هنگامى که بر خود ستم کرده اند نزد تو پیامبر خاتم بیایند و از خدا بخواهند که گناهان ایشان را بیامرزد و پیامبر صلى اللّه علیه وآله نیز براى آنان آمرزش بخواهد، خدا را توبه پذیر و مهربان خواهند یافت.
در آیه دیگر منافقان را چنین نکوهش مى کند: «و اذا قیل لهم تعالوا یستغفر لکم رسول اللَّه لوّوا روِسهم و رأیتهم یصدّون و هم مستکبرون»؛(25) اگر به آنان گفته شود بیایید تا پیامبر خدا براى شما آمرزش بخواهد، سر برمى تابند، و آن ها را مى بینى که از سخن تو روى گردان شده و تکبر مى ورزند.
از این دو آیه استفاده مى شود که یکى از وسایل جلب مغفرت، توسل به دعاى پیامبر صلى اللّه علیه و آله و آمرزش خواهى اوست. مسلماً منزلت پیامبر نزد خدا مایه استجابت دعاى او بوده و قطعاً خواسته هاى آن نیازمند برآورده مى شود. این توسل هاى پنج گانه مورد اتفاق همه علماى اسلام است. آن چه که اخیراً مورد گفتگو واقع شده، توسل هاى بعدى است که یکى پس از دیگرى درباره آن سخن مى گوییم.

[نصرالله عاشق خداومولا]

6. توسّل به دعاى پیامبر صلى اللّه علیه وآله پس از درگذشت وى

توسل به دعاى پیامبر صلى اللّه علیه وآله پس از درگذشت، در گرو دو مطلب است:
1. حیات پیامبر صلى اللّه علیه وآله در عالم برزخ
2. وجود ارتباط بین ما و او
درباره امر نخست کافى است که بدانیم قرآن مى گوید: شهیدان راه خدا به حکم آیات قرآن، حیات برزخى دارند، حتى روزى هم مى خورند و به دوستانى که هنوز به آن نپیوسته اند، مژده مى دهند که براى آنان ترس و غمى نیست؛(26) هرگاه شهیدان راه خدا زنده باشند، پیامبر شهیدان شایسته تر است که مرگ او پایان زندگى نباشد. او هم حیاتى متناسب با خود در آن جهان داشته باشد.
اصولاً وجود حیات برزخى یکى از مسائل مسلم قرآنى است. خدا درباره مردى که فرستادگان رسول خدا را تصدیق کرد، و به وسیله قوم خود، کشته شد، مى فرماید: «قیل ادخل الجنّة قال یا لیت قومى یعلمون بما غفر لى ربّى و جعلنى من المکرمین»؛(27) به او گفته شد وارد بهشت شو، او گفت: اى کاش مردم من مى دانستند که پروردگار مرا بخشود و گرامى داشت. این کدام بهشت است که او بلافاصله پس از مرگ بدانجا راه یافت و گرامى داشته شد؟ و بعداً به قوم خود پیام فرستاد.
این نه تنها شهیدانند که چنین زندگى برزخى دارند، کافران نیز متناسب اعمال خود داراى چنین حیاتى هستند. در این باره به یک آیه بسنده مى کنیم: «النار یُعرَضون علیها غُدوّاً و عشیاً و یومَ تقوم الساعة أدخلِوا آلَ فرعون أشدّ العذاب»؛(28) آنان پیش از رستاخیز هر بامداد و هر شام گاه به نزد آتش برده مى شوند و روز قیامت - گفته مى شود - خاندان فرعون را به سخت ترین عذاب ها وارد سازید.
اندیشه فناى انسان با مرگ، یک اندیشه مادّى به تمام معنى است که هستى را مساوى با مادّه دانسته و مرگ انسان را پایان زندگى مى پندارد. و این نظریه در عصر رسالت نیز رواج داشت و مرگ را نوعى نابود شدن انسان در دل زمین مى دانستند، و از این طریق معاد را انکار مى ورزیدند، قرآن در نقد این نظریه چنین مى فرماید: «قل یتوفاکُم ملکُ الموتِ الّذى وُکّل بِکُم ثُم الى ربّکم ترجعون»؛(29)
بگو فرشته مرگى که بر شما مأمور شده است روح شما را مى گیرد سپس به سوى پروردگارتان باز مى گردید. توضیح آیه این است که آن چه که نابود مى شود تن انسان است، ولى آن چه که مى ماند واقعیت انسان است و گم شدن تن و بدن، نابودى لباس انسان است، ولى آن چه که واقعیت انسان است، فرشته آن را مى گیرد «یتوفاکم» و در نزد خدا محفوظ است.

بنابراین، بقاى روح و حیات برزخى از نظر آیات قرآنى، روشن و ثابت است. از این گذشته، فلاسفه الهى، براهین محکم بر بقاى روح پس از مرگ اقامه کرده اند که مجال بازگویى آنها نیست.(30)

[نصرالله عاشق خداومولا]

ارتباط با عالم ارواح

آن چه مهم است همان مطلب دوم است یعنى وجود ارتباط زندگان با ارواح اولیاى الهى در عالم برزخ است، زیرا چه بسا آنان زنده باشند، امّا ارتباط ما با آنان، امکان پذیر نباشد. ما این مسأله را از نظر قرآنى و حدیثى پى مى گیریم. از آیات قرآن استفاده مى شود که انسان در این جایگاه «دنیا» مى تواند با کسانى که حیات برزخى دارند، ارتباط برقرار کند و آنان نیز سخن انسان را مى شنوند. قرآن درباره مرگ دسته جمعى قوم صالح چنین مى گوید: «فأخذتهم الرجفة فأصبحوا فى دارهم جاثمین»؛(31) زمین لرزه آنان را به کام خود کشید و بامدادان تن هاى بى جان آنان در خانه هایشان بر جاى ماند. در چنین حالتى که مرگ آن ها قطعى شده بود و اجساد بى روح آن ها روى زمین افتاده بود، خداوند سخن گفتن صالح با آنان را در این حالت چنین نقل مى کند: «فتولّى عنهم و قال یا قوم لقدْ أبلغتُکم رسالَة ربّى و نصحتُ لکم ولکنْ لاتحبّون الناصحین»؛(32) از آن ها روى برتافت و گفت: اى قوم من رسالت پروردگارم را به شما ابلاغ کردم و خیرخواهى نمودم ولى چه کنم که شما خیرخواهان را دوست ندارید؟ این نوع سخن گفتن پس از هلاک قوم حاکى از وجود ارتباط میان انسان و ارواح مردگان است. این نوع سخن گفتن در قرآن در مورد شعیب نیز آمده است؛(33)
از نظر روایات نیز وجود ارتباط با ارواح امکان پذیر است، و ما از میان انبوه روایات به دو روایت بسنده مى کنیم:
1. آنگاه که مشرکان قریش در جنگ بدر کشته شدند و اجساد آنان در میان چاهى ریخته شد، پیامبر صلى اللّه علیه وآله بر سر چاه آمد و به آنان چنین سخن گفت: همسایگان بدى براى پیامبر خدا بودید. او را از خانه و کاشانه اش بیرون کردید، آنگاه دور هم گرد آمدید و با او به جنگ برخاستید. من آن چه را که خدایم وعده کرده بود، حق یافتم در این هنگام کسى به رسول خدا گفت: با مردگانى سخن مى گویى که اجسادشان از هم پاشیده است، پیامبر صلى اللّه علیه وآله به او فرمود: تو از آن ها شنواتر نیستى. میان من و نزول فرشته عذاب که مأمور آن هاست فاصله اى جز روى گردانى من از آن ها نیست.(34)
2. در جنگ جمل، چشم امیرمؤمنان بر جسد کعب بن سور قاضى بصره که مردم را به جنگ با على علیه السلام دعوت کرده بود، افتاد، فرمود: او را بنشانید، آن گاه به او چنین گفت: آن چه پروردگارم به من وعده داده بود، درست یافتم، آیا تو نیز آن را درست یافتى؟ آنگاه بدن او را رها کرد و به سراغ طلحه رفت، فرمود: طلحه را بنشانید و با او نیز به شیوه اى که با قاضى سخن گفته بود، سخن گفت. در این زمان مردى به امیرمؤمنان گفت: با کسانى سخن مى گویى که سخن تو را نمى شنوند. على علیه السلام گفت: به خدا قسم سخن مرا شنیدند، هم چنان که مشرکان بدر سخن رسول خدا را شنیدند؛(35)
راه دور نرویم همه مسلمانان در تشهد نماز مى گویند: «السلام علیک أیها النبى و رحمة اللَّه وبرکاته»؛ پیامبر صلى اللّه علیه وآله گرامى وارد بقیع مى شد و اهل قبور را با جمله زیر مورد خطاب قرار مى داد: «السلام علیکم من دار قوم مؤمنین و أتاکم ما توعدون غداً مؤجّلون و انا ان شاء اللَّه بکم لاحقون»(36) پیامبر صلى اللّه علیه وآله مى فرمود: در روى زمین فرشتگانى هستند که درودهاى امّتم را به من مى رسانند؛(37) بنابراین هم حیات برزخى از نظر کتاب و سنت امر مسلمى است و هم ارتباط ما با آنان قابل انکار نیست. اکنون مى توان به دعاى اولیاى الهى توسل جست.

[نصرالله عاشق خداومولا]

سیره مسلمانان بعد از درگذشت پیامبر صلى اللّه علیه وآله

توسل به دعاى پیامبر صلى اللّه علیه وآله پس از درگذشت او، سیره مسلم اسلامى است که پیوسته ادامه دارد. اینک به برخى اشاره مى کنیم:
1. آنگاه که پیامبر صلى اللّه علیه وآله درگذشت ابوبکر از منزل خود که در سُنْح بود به مدینه آمد، داخل خانه عایشه شد، دید پیامبر صلى اللّه علیه وآله را در برد یمنى سیاه رنگى پوشیده اند، صورت او را باز کرد آنگاه او را بوسید و گریست و با او چنین گفت: اى پیامبر خدا صلى اللّه علیه وآله مرگى که براى تو نوشته شده بود، چشیدى و دیگر مرگى نخواهى داشت. اى محمد! نزد پروردگارت، ما را یاد کن و ما را فراموش نکن؛(38) و به نقل زینى دحلان او با پیامبر صلى اللّه علیه وآله چنین سخن گفت: پدر و مادرم فداى تو، پیامبرى که اخبار آسمان، آن گونه که پس از مرگ تو از ما گرفته شد، در مرگ پیامبران دیگر گرفته نشد. تو بزرگ تر از آنى که بتوان توصیف کرد یا بر تو گریست، اگر مرگ اختیارى بود، ما حاضر بودیم به جاى تو بمیریم. اى محمد، ما را در نزد خدایت یاد کن و فراموش نکن؛(39)
از برخى روایات، استفاده مى شود که تلقى یاران پیامبر صلى اللّه علیه وآله از آیه «ولو أنّهم اذ ظلموا جاوِوک»، این بوده که در هر زمان، حتى پس از مرگ رسول خدا صلى اللّه علیه وآله مى توان به حضور او رسید و از او طلب استغفار کرد. محمد بن حرب هلالى مى گوید: وارد مدینه شدم. به زیارت قبر پیامبر صلى اللّه علیه وآله مشرف گشتم، در مقابل قبر نشسته بودم که ناگهان عربى بیابانى آمد و او را زیارت کرد، بعد با او چنین گفتگو نمود:
اى بهترین پیامبر! خدا در کتاب خویش چنین فرموده است: «ولَو أنّهم اذ ظلموا أنفُسَهم...»، من به سوى تو آمده ام و از گناهانم استغفار مى کنم و تو را شفیع خود قرار مى دهم. آنگاه گریست و دو بیت شعر خواند که ترجمه اش چنین است:
اى بهترین کسى که تن او در زمین به خاک سپرده شده از بوى خوش او کوه و بیابان خوشبو شده
جانم فداى قبرى که تو در آن سکنا گزیده اى که در آن عفت و جود و کرم به خاک سپرده شده است.
آنگاه استغفار کرد و حرم را ترک گفت. این داستان را بسیارى از مؤرخان نقل کرده اند که به برخى اشاره مى کنیم.(40)