تاریخ فلسفه

[ملکوت* گامی تارهایی *]

نفس



«افلوطین» معتقد است چند گونه «نفس» وجود دارد:
الف - نفس کلی که مرآت و تجلی عقل است و با احد و عقل متحد است و با هم «اقنوم ثلاثه» را تشکیل می دهند.
ب - «نفس عالم» که از نفس کلی پدید آمده و با عالم مادّه ارتباط دارد. این نفس در همه اشیاء سریان یافته و در عین حال خارج از آنهاست، در اشیاء هست از آن جهت که حیات و جان اشیاء است و از آنها خارج است از آن جهت که محاط اشیاء نیست، بلکه محیط بر آنهاست.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

ج - «نفس فردی» که نیز از نفس کلی پدیدار می شود و دو جنبه دارد، قلمرو یک جنبه، متعلق به قلمرو عقل است و جنبه دیگر مستقیماً با بدن مرتبط و متصل است.(174) او از وطن خویش (یعنی عالم علوی مثل) تنزل کرده و به این عالم سفلی که درجه فروتری از واقعیت دارد، آمده است. او می تواند دوباره به وطن خویش باز گردد، باید با «دیده جان» به آن عالم علوی مثل نظاره کند و آن را بیابد و در عمل هم خود را از خلق و خوی زشت و پستی های عالم مادّه برهاند و به خلق نیک آراسته شود تا به سعادت و منزل ابدی خویش راه یابد.
البته «نفوس فردی» سه دسته اند:

[ملکوت* گامی تارهایی *]

دسته اوّل دسته ای غرق در محسوساتند و به هیچ وجه، شهوات و امورپست را رها نمی کنند و از این رو هیچگاه به وطن خویش نمی رسند.
دسته دوّم: کسانی اند که سعی دارند پرواز کنند و از قفس و زندان عالم ماده بگریزند، ولی چون همّت آنان قوی نیست، با اینکه قدری بالا می روند، اما دوباره سرنگون می شوند.
دسته سوّم: فیلسوفانند که به وطن خویش، معرفت پیدا می کند و عملاً خود را از پستی های مادّی می رهانند و آنقدر بالا می روند که در کوی حقیقت استقرار می یابند و غرق در سرور و شادی به سر می برند و دیگر به دیار غربت باز نمی گردند.(175)

[ملکوت* گامی تارهایی *]

قدیس اگوستین

در میان مسیحیت، مهمترین و اولین متفکری که به افلوطین معتقد شد «قدیس اگوستین» (354 - 430م) است. او با آشنایی با فلسفه افلاطونی و آثار «افلوطین» از مانویت دست برداشت و مسیحی شد. او از سال 395م. به بعد به عنوان یک اسقف مسیحی در صدد نوشتن کتابهایی برای توجیه وتفسیر کتاب مقدس و رد مخالفان و بدعتگذاران برآمد، سه کتاب او مهم است:

[ملکوت* گامی تارهایی *]

1 - «اعترافات» که علاوه بر بیان سرگذشت مذهب خود، آرای کلامی خویش را به ویژه در باره انسان، نفس، اختیار و گناه مطرح کرده است.(176)
2 - «شهر خدا» که شرحی از وجه دین مسیحی است و تصویری که از جهان می دهد، عبارت است از:
ایستگاه و توقفگاه کوتاهی میان عدم و شکنجه گاه ابدی یا نعمت و لذت همیشگی، که این دوّمی از آن اندک افراد برگزیدگان است.
در این کتاب، اندیشه های سیاسی و اجتماعی خود را نیز ذکر می کند.(177)
3 - «در باره اقانیم سه گانه» که وحدت بین فلسفه و دین و علم و ایمان را مطرح می سازد و به پیروی از افلاطون و افلوطین، شناخت حسّی را شناخت حقیقی نمی داند و شناخت عقلی را گرچه حقیقی می داند، ولی معتقد است از درک کل حقیقت، عاجز است و لذا به «وحی» نیاز است.
او نیز بر این باور است که با سیر و سلوک، می توان به سوی خدا رفت(178) مسیحیان کاتولیک به او لقب «پاک یا قدیس» را داده اند.(179)

[ملکوت* گامی تارهایی *]

پس از «اگوستین»، دوران فترت علمی فلسفی پدید آمد. و در حدود دو قرن پنجم و ششم میلادی، فکر فلسفی در میان بشریّت رشد نکرد و حتی در قرن پنجم که بربرهای زردپوست به روم تاختند و امپراطوری آنجا را منقرض ساختند، زمینه هر نوع تحقیق از روم و یونان از بین رفت. تنها برخی، این امکان برایشان بود که به استنساخ کتب گذشتگان بپردازند و آنها را برای آیندگان حفظ کنند.(180)

[ملکوت* گامی تارهایی *]

بخش ششم: اسلام و تفکّر فلسفی


اسلام و تفکّر فلسفی

اسلام در قرن هفتم میلادی، ظهور کرد و تفقّه و تفکّر عقلی فلسفی را دوباره دربین بشریّت حیات بخشیدو زمینه رشد و تکامل آن را فراهم ساخت.
تفکّر عقلی و فلسفی که «حکمت» نیز نامیده می شود(181)، در قرآن کتاب آسمانی مسلمانان و کلمات پیامبر صلی الله علیه وآله و ائمه علیهم السلام بعد از او، بسیار با اهمیت تلقّی شده است و توجه مسلمانان به آثار و فوائد نظری و عملی آن، جلب گردیده است. تنها در قرآن، واژه های مربوط به تفکّر فلسفی نظیر علم، فکر، عقل، فقه، تدبّر، حکمت و... بیش از هزار بار به کار رفته است و در آیات بی شماری به اندیشیدن عمیق در نظام هستی از طبیعت، انسان، خدا، رابطه انسان و خدا و... سفارش شده است.(182) و به ذکر موانعی که ممکن است نگذارد برای انسان چنین اندیشه ای فراهم شود، پرداخته و به او، نسبت به آنها هشدار داده است و به آدمیان دستور داده شده تا در زندگی، حکیمانه و عاقلانه بیندیشند و برای مدعاها، برهان اقامه کنند: «قُلْ هاتُوا بُرْهانَکُمْ اِنْ کُنْتُمْ صادِقینَ»(183) و آنان که حاضر نیستند چنین طرز تفکری داشته باشند و فیلسوفانه حقایق را بشناسند و امور را ارزیابی کنند، مورد مذمت و نکوهش قرار گرفته و بر آنان پلیدی نثار گردیده(184) و به عنوان بدترین جنبنده معرفی شده است.(185)

[ملکوت* گامی تارهایی *]

قرآن کریم، علاوه بر اینکه در موضوعات گوناگون از قبیل توحید، صفات خدا، معاد و هدف هستی، نبوت، و... به استدلال و برهان پرداخته و بدین وسیله زمینه حیات تعقّلی را در بین مسلمانان فراهم آورده است، در آیات متعددی، متفکران را ستوده و از آنان به عنوان «اُولُوا الاَلْبابْ» و کسانی که حقیقت جهان را می یابند، یاد کرده(186) و یا آنان را تنها افرادی که به حقایق و رموزات هستی، پی می برند، معرفی می نماید.(187) و در وصف آنان می گوید: «آنان هدایت شده خدایند».(188) و در بُعد تربیت و تکامل، به آنجا رسیده اند که به خدا عشق می ورزند و از خشیت برخوردارند، در کارها صابر و مقاومند و وفای به عهد می کنند و در پیوند و همبستگی افراد جامعه کوشش می نمایند، به امور دیگران رسیدگی می کنند، در برابر سیئه و کار بد دیگران، پاسخ حسنه می دهند(189) و به طور کلی حیات تعقلی و حکمت آنان با خیر کثیر ( در بُعد معرفت و ایمان و بُعد عمل) همراه است.(190) و به همین جهت آموزش آن از اهداف مهم انبیا به حساب آمده است.(191)

[ملکوت* گامی تارهایی *]

معصومین علیهم السلام هم علاوه بر اینکه عملاً این طرز تفکر فلسفی را در بحثها، مناظرات و تبیین آیات قرآن داشتند(192)، مردم را به این نوع

تعقّل و تعلّم حکمت امر می کردند(193)، و آثار پُر بهای آن را بر می شمردند، مثلاً دستیابی به دین صحیح را از آثار آن دانسته(194) و آن را بهترین راه قُرب اِلی اللَّه معرفی می کردند(195) و نتیجه آن را عشق به جنة المأوی و دوری از وابستگی به دنیا(196) و ضعف هواهای نفسانی(197) و مصون ماندن از گناهان و زشتیها(198)، غلبه بر عادات و طبایع ناستوده(199) و دستیابی به کمالات اخلاقی و معنوی(200) و نیل به رستگاری ابدی(201) و...(202) مطرح ساخته اند.
مسلمانان در سایه این نوع تعلیمات اسلامی، به کندوکاو علمی، رغبت نشان دادند و تفکر عقلی را در میان خود زنده کردند. ظهور تفکر عقلی در میان مسلمانان، در آغاز، بیشتر به روش کلامی بود.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

روش کلامی

«روش کلامی» استدلالی است که علمی به نام «علم کلام» را به وجود آورده است.
تعریف علم کلام
بحث و بررسی استدلالی و عقلی در باره مفاهیم اعتقادی دین که در زبان انگلیسی تئولوژی «Theology» (الهیات یا علم مذهب) به آن گفته می شود «علم کلام» نام دارد. و به عبارت دیگر مجموعه مسایل و معارفی را که باید عقلاً آنها را شناخت و به عنوان امور اعتقادی دین محسوب می شوند «علم کلام» عهده دار است، در گذشته «علم اصول دین یا علم توحید و صفات» هم به آن می گفتند.
«ابن خلدون» می نویسد: «کلام، علمی است که به وسیله ادلّه عقلی، عقاید ایمانی و دینی را اثبات می کند و دلایل گروهی از پشینیان را که در اعتقاد خویش راه خطا پیموده اند را ردّ می کند».(203)