:::^:^::: اسباب معرفت صحيح نسخ در آيات قرآن :::^:^:::
اسباب معرفت صحيح نسخ در آيات قرآن
هادي آقاجانيان عضو هيئت علمي دانشگاه گيلانچكيده:
يكي از عوامل اساسي در پيدايش اختلاف بر سر تعداد آيات منسوخه قرآن، عدم توجه دقيق به اصطلاحات قريب المعني و خلط مباحث مختلف در اين حوزه بوده است. دانشمندان متقدم علوم قرآن، عالمانه يا از سر تسامح، وجوه مميزه نسخ با تخصيص، انساء، تقييد، استثنا و ... را در نظر نگرفته و حكم نسخ بسياري از آيات قرآن را صادر كردهاند، لكن متأخرين در نقد اين رويّه تمامي مساعي خويش را به كار بردهاند. در مقاله حاضر پس از تنقيح و تبيين اين مشكل و بررسي اسباب و علل تعدد نسخ، گامي در جهت معرفت صحيح آن برداشتهايم.
كليد واژهها: نسخ، تخصيص، انساء، اضطرار، استثناء، فهم صحيح مدلول آيات.
عدم تنقيح مناط و مشخص نبودن محل تنازع مسأله نسخ، مهمترين عاملي است كه انديشمندان علوم قرآني را دچار مشكل ساخته و اختلافات شگفتآوري در تعيين شمار آيات منسوخه به وجود آورده است. از اين رو در آغاز بايد نسخ را به درستي تعريف كرد. نسخ، بنابر يك تعريف تقريبا اجماعي، يعني برداشته شدن حكمي از احكام ثابت كه موضوعش در مرحله تشريع و قانونگذاري بر اثر سپري شدن مدت آن، ثابت گرديده است (خويي، 277).
علماي اسلام بر سر ميزان آيات منسوخه به سه گروه تقسيم شدهاند:
گروهي موارد نسخ را در آيات قرآن بسيار اندك دانسته1 و كوشيدهاند تا اثبات نمايند بيشتر آيات مشهور به نسخ، از مقوله تخصيص، تقييد، استثنا و... است (همو، 287).
گروه دوم قائل به حد وسط بوده و نسخ ده تا بيست آيه را پذيرفتهاند (زرقاني، 2/151؛ سيوطي، الاتقان، 2/25).
گروه سوم پا را فراتر گذاشته و آيات بسياري را در زمره منسوخات قرار دادهاند: نحاس 138 آيه، ابن جوزي 247 آيه، ابن حزم 214 آيه و مكي 200 آيه را بر شمردهاست (الجبري، 109).
عوامل بسياري سبب خلل در فهم صحيح نسخ آيات قرآن شدهاست. اين عوامل، كه در مقاله حاضر بدان مي پردازيم، عبارتند از: انساء، تخصيص، اضطرار، حجيت اجماع در نسخ، آگاهي از تاريخ نزول، آگاهي از احكام، آگاهي به علم روايات، امور جايز و غير جايز در نسخ و فهم صحيح مدلول آيات كه خود شامل اجزاي مختلفي است.
انساء
يكي از مواردي كه در فهم صحيح نسخ اهميت دارد، شناخت قرابت معني «نسخ» با «انساء» و تميز معاني آنها از يكديگر است. به نوشته راغب اصفهاني «نسأ» در لغت به معني تأخير در وقت است، مانند آنكه بگويي: «نسأ الله في أجلك». از اين مقوله است «نسيئه» يعني خريد با تأخير. هچنين تأخير ماههاي حرام به ديگر ايام، كه در آيه شريفه «إنّما النّسيء زيادة في الكفر...»(توبه، 9/37) ذكر شده است (راغب، 492). امّا در اصطلاح، «انساء» امر به كاري است كه سبب آن زايل نشده باشد. يعني انجام دادن عمل، به خاطر علتي است كه در آن وجود دارد و پس از رفع آن علّت، وجوب به عمل ديگري منتقل ميشود كه علت به آن انتقال يافته است، مانند دستور به صبر و گذشت هنگام ناتواني و قلّت افراد مسلمان، كه با واجب شدن جنگ، حكم آن از ميان ميرود و اين در حقيقت نسخ نيست. «منسأ» در اينجا عبارت از امر به جنگ است تا آنجا كه مسلمانان نيرومند باشند، امّا در حال ضعف، حكم وجوب صبر در برابر آزارها و ناراحتيها جاري است (زركشي، 2/42؛ الجبري، 63).
پس گفتار كساني كه معتقدند آيه صبر: «واصبر حتي يحكم اللّه و هو خير الحاكمين»(يونس، 109) با آيه سيف: «فاقتلوا المشركين حيث وجد تموهم و خذوهم واحصروهم...»(توبه، 5) نسخ شده، درست نيست. دقّت در معني نسخ خلط اصطلاحات «انساء» و «نسخ» را زايل ميكند.
نقل قول
