. در اين داستان، به گونهاي كنايهآميز، مىنمايد كه قوم يهود كه در مبارزة طالوت با جالوت سستى كردهاند، نسبتى با داوود - كُشندة جالوت - ندارند براي فهرست تفصيلى بابها، فصلها و مطالب سورة بقره، نك: رضا، /05-10؛ قطب، /3-5؛ اسميث، .122-132
خاتمة سوره مشتمل بر نتيجهگيري و جمعبندي مطالب و مندرجات آن است. ابتدا بر مالكيت، حاكميت، قدرت و احاطة خداوند بر زمين و آسمان، برون و درون انسان و تمامى ديگر موجودات تأكيد مىكند؛ سپس در دو آية آخر سوره خَواتيم البقره كه فضيلتهاي بسياري براي آن ذكر كردهاند نك: ابن ضريس، 43، 45، 47، 52؛ ابن حجر، /33-34، با مضامينى شبيه مضامين آيات آغازين سوره قطب، /5، پيامبر اسلامص و پيروان ايشان را به سبب خداباوري، ايمان به فرشتگان و همة كتابهاي آسمانى و تمامى پيامبران الهى، فرمانبرداري خدا و طلب غفران وي و توجه به بازگشت به سوي او مىستايد. آنگاه در قالب دعا و مناجات، طبيعت شريعت اسلام و تفاوت اساسى ماهيت آن را با دين و آيينهاي پرداخته و بر ساختة بشر و پيرايههايى كه بر اديان پيشين بستهاند،اعلام مىكند.اين دعاي مستجاب كه در آن خداي سبحان با بندگان خويش همزبان شده است، با نويد عفو و مغفرت و رحمت و ياري خداوند براي مؤمنان راستين، و مژدة پيروزي مؤمنان بر كافران پايان مىپذيرد.
سورة بقره در تعاليم پيامبرص به همراه سورة آل عمران، «زهراوان» معرفى شده است مسلم، /53؛ خازن، /9؛ ابن كثير، /5؛ فيروزآبادي، /68. برخى موارد هماهنگى و پيوستگى اين دو سوره عبارتند از تناظر آيات آغازين و پايانى دو سوره /-، 84-86، /-، 89-00؛ تفصيل، توضيح و تكميل مطالب سورة بقره در سورة آل عمران براي نمونه، نك: /0-3، /؛ /1-9، /5-7؛ /29، /64؛ /86، /00؛ نيز نك: بقاعى، /05-06، /68-69؛ سيوطى، تناسق، 3، 0-5؛ آلوسى، /3؛ رضا، /53 و تشابه لفظى برخى آيات دو سوره تا آنجا كه گويى تكرار يكديگرند /36، /4؛ /37، /0؛ /84، /89.
شمار و طول ركوعها، آيات، كلمات و حروف سورة بقره، از تمامى ديگر سورههاي قرآن كريم بيشتر است و از نظر شمار و فراوانى امثال، قصص، مواعظ و احكام، رتبة اول را دارد. بعضى از دانشمندان 00 حكم و 5 مثل را در اين سوره شمار كردهاند يافعى، 6؛ نيز براي فهرست انواع احكام مندرج در سوره، نك: رضا، /09-10؛ نيز نك: قرطبى، /52. اينان با دستهبندي آيات اين سوره و ردهبندي موضوعات آن، مجموعهاي متشكل از 3 قاعده را - كه بيانگر پايههاي اساسى و بنيادهاي شريعت اسلام است رضا، /11-21 - بر شمردهاند؛ نيز با نظر در آن، 4 سنت اجتماعى را از ديدگاه قرآن كريم همو، /92-98 باز شناختهاند.
شماري از آيات سورة بقره، در زمرة آيات صاحب عنوان محسوب مىشوند نك: ه د، آيه. از آن جمله مىتوان به آية 55 آيةالكرسى اشاره كرد نك: ه د، آيةالكرسى. ديگري، آية 77 آية البرّ است براي نمونهاي از استفادة آن، نك: جمل، سراسر كتاب. همچنين دربارة تفسير آية «آمَنَ الرَّسولُ» /85، رسالههاي مستقلى نوشتهاند براي نمونه، نك: الفهرس...، 2/1. برخى مفسران اديب، عبارت موجز و اعجازآميز «وَ لَكُمْ فِى الْقِصاصِ حَيوةٌ» آية/79 را از نظر فصاحت و بلاغت با مثل عربى «القَتلُ اَنفى لِلقتل» مقايسه كرده، وجوه متعدد امتياز آن را بر شمردهاند فخرالدين، /0-1؛ آلوسى، /1؛ رضا، /31-33. طولانىترين آية قرآن كريم نيز كه به «آيةالدّين» شهرت يافته، در همين سوره است آية 82.در آموزههاي پيامبرص، رهنمودهايى براي خلاصه كردن سورههاي طولانى همچون بقره و مداومت قرائت خلاصة آن، براي برخورداري از بركات مداومت تلاوت سوره رسيده است نك: عياشى، /5؛ ابن بابويه، 04؛ قرطبى، /53؛ بحرانى، /2-3.
محمدعلى لسانى فشاركى
مآخذ:
آلوسى، محمود، روح المعانى، بيروت، داراحياء التراث العربى؛ ابن بابويه، محمد، ثواب الاعمال، نجف، 392ق/972م؛ ابن حجر عسقلانى، احمد، «الكاف الشاف»، در حاشية الكشاف نك: هم، زمخشري؛ ابن ضريس، محمد، فضائل القرآن، به كوشش مسفر بن سعيد دماس غامدي، رياض، 408ق/988م؛ ابن كثير، تفسير القرآن العظيم، به كوشش على شيري، بيروت، 405ق/985م؛ اندرابى، احمد، الايضاح، نسخة عكسى موجود در كتابخانة مركز؛ بحرانى، هاشم، البرهان، بيروت، 403ق/ 983م؛ بقاعى، ابراهيم، نظم الدرر، حيدرآباد دكن، 389ق/969م؛ جمل، عباس، آيةالبر، قاهره، 371ق/952م؛ خازن، على، لباب التأويل، بيروت، دارالمعرفه؛ دارمى، عبدالله، سنن، دمشق، 991م؛ دبيرسياقى، محمد، مقدمه بر ترجمان القرآن جرجانى، تهران، 333ش؛ دروزه، محمد عزت، التفسير الحديث، قاهره، 381ق/ 962م؛ راميار، محمود، تاريخ قرآن، تهران، 362ش؛ رضا، محمد رشيد، تفسير المنار، بيروت، دارالمعرفه؛ زمخشري، محمود، الكشاف، قم، 413ق؛ سيوطى، الاتقان، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم، قم، 363ش؛ همو، تناسق الدرر، به كوشش عبدالقادر احمدعطا، بيروت، 406ق/986م؛همو، الدرالمنثور، بيروت، 403ق/ 983م؛ همو، «لباب النقول»، در حاشية تفسير الجلالين، بيروت، دار احياءالتراث العربى؛ شيخ طوسى، محمد، التبيان، بيروت، داراحياء التراث العربى؛ طباطبايى، محمدحسين، الميزان، بيروت، 393ق/973م؛ طبرسى، فضل، مجمع البيان، به كوشش هاشم رسولى محلاتى و فضلالله يزدي طباطبايى، بيروت، 408ق/ 988م؛ طبري، تفسير؛ طنطاوي، محمد، الجواهر، قاهره، 350ق؛ عبدالباقى، محمد فؤاد، المعجم المفهرس، قاهره، 378ق؛ عياشى، محمد، التفسير، به كوشش هاشم رسولى محلاتى، قم، چاپخانة علميه؛ فخرالدين رازي، التفسيرالكبير، بيروت، 410ق/ 990م؛ الفهرس الشامل للتراث العربى الاسلامى المخطوط، عمان، مؤسسة آل البيت؛ فيروزآبادي، محمد، بصائر ذوي التمييز، به كوشش محمدعلى نجار، قاهره، 383ق؛ قرآن مجيد؛ قرطبى، محمد، الجامع لاحكام القرآن، بيروت، 372ق؛ قطب، سيد، فى ظلال القرآن، بيروت/قاهره، 402ق/982م؛ مراغى، احمد مصطفى، تفسير، قاهره، 382ق/963م؛ مسلم بن حجاج، صحيح، به كوشش محمد فؤاد عبدالباقى، قاهره، 401ق/981م؛ مشهدي،محمد، كنزالدقائق، قم،مؤسسة النشرالاسلامى؛مصطفوي، حسن، تفسير روشن، تهران، 371ش؛ واحدي نيشابوري، على، اسباب النزول، به كوشش سيد جميلى، بيروت، 405ق/985م؛ يافعى، عبدالله، الدرالنظيم، قاهره، مكتبة عبدالحميد احمد حنفى؛ نيز:
, D. E., X The Structure of al-Baqarah n , The Muslim World, Hartford, 2001, vol. XCI(1-2).
نقل قول
