آشنایی با مفسری بزرگ و گمنام
مفسر گمنام، علامه مصطفوی رحمه الله علامه حسن مصطفوی (1384 ـ 1297 ه.ش) در زادگاهش تبریز، دبستان و دبیرستان و همزمان دروس مقدماتی حوزه را گذراند و به دانشكده الهیات (معقول و منقول) تبریز وارد شد و دكترا گرفت. وی در ادامه تحصیل مدتی در قم به درس فقه و اصول مرحوم آیت الله سید محمد حجت و سپس به نجف اشرف رفت و از افاضات حضرات آیات: آقا سید ابو الحسن اصفهانی، نایینی و حاج شیخ محمد حسین اصفهانی(كمپانی) بهره مند شد. و علاوه بر اساتید دروس فقه و اصول یاد شده، از محضر استاد اخلاق آیت الله آقا سید علی قاضی نیز فیض برد.
پس از مراجعت از نجف(25 سالگی) تنها یک سال در قم به تدریس تفسیر و علوم رایج عصر خود اهتمام ورزید.
آقای محمد شریف رازی می نویسد: «وی در خلال ایام تحصیل و تدریس، به مطالعات فنون گوناگون پرداخته و به نوادر و عجایبی برخورد كرده و اشخاص بزرگ معنوی را ملاقات كرده و از هر كدام بهره برده و از خرمن علمشان خوشه ها چیده و در جستجوی مطلوب، مسافرتها به داخل كشور كرده است و در پایان كار، رحل اقامت در تهران افكند و بیشتر اوقات خود را صرف مطالعه و تزكیه نفس می كند.» 1
«استاد مصطفوی از افراد مجهول القدر و از افرادی است كه قریب چهل سال هست او را می شناسم. تا كنون از او هیچ كار ناپسند و مكروهی ندیده ام، چه رسد به گناه، همچنین جداً جز اخلاق زیبا و تلاش به جا از او مشاهده نكرده ام. فاضل كامل، عالم عامل، در استخاره با قرآن مجید دارای ید طولا و در استنباط و استخراج خیر و شرّ مراد از كتاب خدا، مهارت كامل و بسیار مجرّب و مبتلا به همة طبقات است.» 2
یكی از مبلغان از آن مرحوم نقل كرد: «زمانی در تهران منبر می رفتم. برخی محذورات و موانع تبلیغ در آن عصر، مثل توقّع ستایش و چاپلوسی بانی و مستمع، به ویژه درمجالس ترحیم سبب شد كه منبر را رها كنم.»
وی در خلال ایام تحصیل و تدریس، به مطالعات فنون گوناگون پرداخته و به نوادر و عجایبی برخورد كرده و اشخاص بزرگ معنوی را ملاقات كرده و از هر كدام بهره برده و از خرمن علمشان خوشه ها چیده و در جستجوی مطلوب، مسافرتها به داخل كشور كرده است و در پایان كار، رحل اقامت در تهران افكند و بیشتر اوقات خود را صرف مطالعه و تزكیة نفس می كند
با اهل معنا و معرفت
از دوران جوانی به تقوا و سیر و سلوك، اهتمامی وافر داشت و با جمعی از اهل معرفت به حشر و نشر می پرداخت. گروهی ـ حدود 15 نفر از جمله شهید محراب آیت الله مدنی ـ در فیضیه محفل انسی داشتند و از عالم عارف ملا آقا جان زنجانی و ... استفاده می كردند. وی سه ماه در قم در حجرة مرحوم مصطفوی اقامت داشت.
در مشهد نیز سه ماه با ملا آقا جان در مدرسه خیرات خان بود و می گفت: در آنجا اهل معنا و فضیلت زیاد بودند، ولی سرآمد همه، آقا شیخ حسنعلی مقدادی اصفهانی (نخودكی) بود. از این بزرگان و نیز از عارف گرانقدر حاج میرزا جواد آقا انصاری همدانی 3 و... خاطرات و سخنان شنیدنی داشت. 4
ازدواج
پس از بازگشت از نجف اشرف در 26 سالگی در تهران ازدواج و اقامت كرد و عمدتاً در قم و تهران به سر می برد. وی همواره سرگرم تحقیق و تألیف بود. او در مقدمه «رساله لقاء الله» می گوید: «من آنچه را به یقین حق دیده ام، در این كتاب نوشته ام.»
بیش از این، مجالی برای بیان شرح حال علامه مصطفوی نیست. گفتنی است كه در ماه مبارك رمضان 1322 ق مصادف با 1380 ش، از طرف نمایشگاه قرآن، از ایشان به عنوان یكی از خادمان قرآن، قدردانی شد.
نقل قول
