تفاوت سوگندهاي الهي با سوگندهاي غير الهي
تفاوت سوگندهاي الهي با سوگندهاي غيرالهي
سوگندهاي الهي يا سوگندهاي متعارف ميان مردم تفاوتهاي قابل توجهي دارد، مردم معمولاً به چيزهايي سوگند ياد ميكنند كه در نظرشان مقدس و يا بسيار عزيز است و در تمام آنها نگران مؤاخذه و يا صدمه، در صورت دروغگويي هستند مثلاً وقتي كسي به خدا، پيامبر، امام و قرآن به دروغ سوگند ميخورد نگران است كه آنان آسيبي به وي رسانده يا روز قيامت مؤاخذه كنند و هرگاه به جان خود، فرزند، آشنا، دوست و رفيق خود سوگند ياد ميكند خوف آن دارد كه صدمهاي متوجه آنان گردد علاوه بر اينكه هدف اصلي از سوگند مردم اثبات مطلب است، وقتي گويندهاي احتمال ميدهد كه شنوندگان سخن او را باور نكنند با سوگند خوردن سعي ميكند آنان را وادار به قبول نموده شك و ترديد را برطرف سازد. و اين در حالي است كه هيچيك از اين مطالب در سوگندهاي قرآن نيست، زيرا خداوند نه از كسي يا چيزي ترس دارد و نه فقدان چيزي برايش ضرر ميرساند تا سوگند ياد كند، از طرف ديگر درباره سخن خدا مؤمن نياز به سوگند ندارد و براي كافر و معاند سوگند سودي ندارد و نكته سوم اينكه در قرآن به موجوداتي سوگند ياد شده كه برخي از آنها در نظر مردم از تقدس و عزّت خاصي برخوردار نيستند، بنابراين آنچه كه مفسرين در ابتدا اعتقاد دارند آن است كه سوگند در كلام الهي غير از سوگندي است كه در مباحث فقهي و يا كتابهاي لغت از آن ياد ميشود. از ديدگاه فقهاء كاربرد سوگند موقعي است كه در محاكم قضائي بعلت فقدان شهود به قسم متوسل شوند و يا در نذرها يا عهدهاي مردمي براي اثبات يا اسقاط حقي به آن متوسل شوند كه در هر حال به عنوان يك حجت و دليل شرعي كه آثار حقوقي و تكليفي و وضعي بر آن مترتب ميشود. قلمداد شده است. لكن در نظر مفسرين، سوگندهاي قرآن داراي چنين مشخصهاي نيست. پس اين سؤال مطرح ميشود كه حكمت و فلسفه سوگندهاي الهي قرآن چيست؟
حكمت و فلسفه سوگندهاي قرآن
قطعا خداوند از سوگندهائي كه در قرآن ياد نموده، مقصودي داشته است و داراي حكمتي است اگر چه خداوند نيازي به سوگند ندارد، ولي سوگندهاي قرآن فوائدي را دارا ميباشد، كه به برخي از آنها ميپردازيم.
1. براي تأكيد و بيان اهميت اموري كه خداوند براي آنها سوگند ياد كرده (جوابهاي قسم) تا مردم در آنها نيك بينديشند و به آنها اهميت ويژه قائل شوند.
2. براي متوجه كردن انسان به منافع و فوائد فراوان چيزهايي كه به آنها سوگند ياد شده است مانند خورشيد و ماه و ستارگان و شب و روز و حتي مثل انجير و زيتون كه آنها وسيله رحمت و نعمتند. و نشانه هائي بر يگانگي و وحدانيت خداوند و آثار قدرت نامتناهيش در آنها نمودار است.
3. براي بيان واقعيت داشتن اموري كه مورد انكار يا شك و ترديد مردم ميباشد مانند سوگند به قيامت و فرشتگان و وجدان انسان و امثال آنها، و محمد عبده در اين زمينه ميگويد: «وقتي به همه چيزهائي كه مورد سوگند قرآن قرار گرفته دقت ميكني ميبيني كه بعضي از مردم آن را انكار ميكردهاند و يا در اثر بي اطلاعي از فايدهاش مورد تحقير قرار ميدادند و خلاصه آنكه از حكمت در آفرينش آنها غافل بودهاند كه اين سوگندها به همه آنها پاسخ داده و مردم را از شك و ترديد و وهم و غفلت بيرون آورده و موفقيت هر كدام از موجودات را به درستي نشان داده و حقايق امور را آشكار ساخته است»
4. براي تعظيم و تكريم اعمال خير و شايسته تا مردم به انجام آنهاتشويق و ترغيب شوند، مانند سوگند به اسبان مجاهدان و اوقات فريضه حج و امثال آن.
مرحوم طبرسي از امام باقر و امام صادق(ع) نقل ميكند كه آن دو امام فرمودهاند: «خداوند به آفريدههاي خود سوگند ياد ميكند تا انسان را به جايي كه بايد عبرت و پند گيرد آگاه سازد چون قسم به عظمت و بزرگي آنچه به آن سوگند ياد شده، دلالت دارد.»(طبرسي امين الاسلام، مجمع البيان، ج 10، ص 254).
پس آن طوري كه از آيات قرآن و بيانات ائمه(ع) و پژوهشگران اسلامي استفاده ميشود، سوگندهاي قرآن عاليترين وسيله جهت گرايش افكار انسان به تحقيق در ژرفاي مسائل و موجودات جهان است تا از رهگذر اين كوششها و دقتها درهاي علوم و دانشها را بسوي جامعه انساني بگشايند. و بقول طنطاوي «سوگندهاي قرآن كليد دانشها است»(الجواهر طنطاوي، ج 25، ص 258 به نقل از سوگندهاي قرآن ابوالقاسم رزاقي)
نقل قول
