مقامات معنوي و ارتباط با مردم

[ganjineh]

بهشت از بزرگ‌ترین نعمت‌های خداوند برای بندگان شایسته و باتقوا و مظهر رحمت و لطف پروردگار متعال است و در پرتو اعمالی دست یافتنی است که بیشتر آن در روابط اجتماعی انسان با دیگران شکل می‌گیرد.
پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) در حدیثی تعهد داده که بهشت را برای کسانی که شش کار را انجام دهند، تضمین کند. این شش کار در صحنه‌های مختلف زندگی اجتماعی و در روابط متقابل نمایان می‌شود. حدیث پیامبر این است: «شش چیز را از طرف خود برای من تعهد کنید تا من بهشت را برای شما تعهد کنم:
۱- هنگامی سخن می‌گویید، راست بگویید؛
۲ـ هنگامی وعده می‌دهید، وفا کنید؛
۳ـ هنگامی که امانت به شما سپردند، آن را باز پس دهید؛
4ـ دامان خویش را از روابط حرام، پاک کنید؛
۵ـ چشمان خویش را از نگاه‌های حرام فرو بندید؛
۶ـ دستان خویش را از کارهای ناپسند نگهدارید». (ر.ک: نهج الفصاحه، ح ۳۲)
بسیاری از ناهنجاری‌های اخلاقی و اجتماعی، به دلیل رعایت نکردن این تعهدات شش گانه است: صادق نبودن، زمینه ساز بی‌اعتمادی افراد به یکدیگر و در نتیجه تلاش‌های پنهانی هر یک علیه دیگری است. بی‌وفایی نسبت به وعده‌ها نیز مخرب و دارای عوارض منفی فراوانی است که خود معلول عدم صداقت است؛ زیرا عمل به وعده، خود مصداق راست‌گویی و صداقت است و اگر صداقت فراگیر و گسترده بر زندگی حاکم باشد، تخلف از وعده جایی ندارد و نیز بازگرداندن امانت، خود مصداقی برای صداقت است؛ یعنی شخص امین باید به امانتداری خویش پای‌بند باشد و اعتمادی را که دیگران به او کرده‌اند پاس بدارد. پاکدامنی نیز تعهدی است سازنده که رعایت نکردن آن عاملی برای پیدایش ناهنجاری اخلاقی است و همچنین فرو بستن چشمان از گناه و نگهداشتن چشم و زبان از آنچه نباید بدان نگاه کرد و بدان دست یازید، تعهداتی است که پای‌بند بدان بهشت تضمینی را در پی خواهد داشت.
این نکته شایان ذکر است که در فرهنگ معاف دینی، هرگاه برای سخن یا کاری در زندگی فردی یا اجتماعی، پاداش اخروی و بهشت در نظر گرفته شده است یعنی فرد و جامعه با عمل به آن توصیه، زندگی فردی و اجتماعی را بهشت می‌کنند و بدون آن، فضای حاکم بر زندگی فرد و جامعه فضایی دوزخی است. در همین توصیه‌های شش‌گانه پیامبراسلام آشکارا می‌توان دید که تخلف از هر کدام، یعنی محرومیت از فضای زندگی معنوی و با صفای بهشتی و حاکم کردن فضای دوزخی بر زندگی پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) در حدیثی دیگر، شش ویژگی را یادآور شده و در برابر عمل به آنها، بهشت را تضمین کرده است. این شش خصلت به روابط اجتماعی مربوطند، ولی در صحنه‌های دیگر زندگی مشاهده می‌شوند:
«شش خصلت را برای من تعهد کنید تا بهشت را برای شما تضمین کنم:
۱ـ هنگام تقسیم ارث به یکدیگر ستم نکنید؛
۲ـ با مردم به انصاف رفتار کنید؛
۳ـ هنگام جنگ با دشمن ترسان مباشید؛
۴ـ در غنایم خیانت نکنید؛
۵ـ ظالم را از مظلوم دفع کنید».(ر. ک: نهج الفصاحه، ح ۳۲۲)
دستورهای مطرح در این حدیث نیز به نوعی به قلمرو روابط اجتماعی مربوط است. معمولا طمع انسان‌ها در امور مالی خودنمایی دارد، به ویژه در موقعیت‌هایی چون تقسیم ارث که بیشتر آسیب‌پذیر است. به همین دلیل، رسول گرامی از ستم به یکدیگر در این زمینه پرهیز داده و نیز به رعایت انصاف با دیگران که بسیار مشکل است، سفارش فرموده است؛ زیرا منصف واقعی آن است که خودش را جای طرف مقابل بگذارد. در چنین فرضیه‌ای، بهترین گزینه را انتخاب می‌کند؛ زیرا هیچ کس راضی نیست که به خود ضرر برساند. همچنین پرهیز از خیانت در غنایم جنگی، به رعایت حقوق دیگران برمی‌گردد و نیز ظلم‌ستیزی و حمایت از مظلوم که اصلی است فراگیر و حاکم و تعطیل‌ناپذیر و در هر شرایطی باید از مظلوم واقعی، حمایت و دست ظالم کوتاه شود.
این دستورها نشان می‌دهد که تخلف از هر کدام آن‌ها، یعنی دور ساختن جامعه از زندگی آمیخته به صفا و معنویت و در نتیجه، قرار گرفتن جامعه در خطر هلاکت و آسیب.
عامل دیگر در سخنان پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) برای دست یابی به بهشت و نعمت‌هایش، اطعام مسلمان گرسنه است. حضرت فرمود: «هر کس مسلمان گرسنه‌ای را غذا دهد، خداوند از میوه‌های بهشت به او می‌خوراند».(ر. ک: نهج الفصاحه، ح ۲۹۵۱)
این دستور نیز یک توصیه اجتماعی و تمرینی است برای رهایی از خود محوری و خودخواهی؛ زیرا آن که برای سیر کردن دیگران تلاش می‌کند، درد آنان را درد خود می‌داند و چنین انسانی ظرفیت روحی خود را توسعه داده است. بهشت ارزانی کسانی است که از تعلقات و خودخواهی‌ها رسته‌اند و به خاطر رضای دوست، همه کس را چون خویشتن دوست دارند. همین توصیه اخلاقی درباره بیمار هم سفارش شده است. رسول خدا می‌فرماید:
«هر کس غذای دلخواه مریضی را به او بخوراند، خدا از میوه‌های بهشت به او می‌خوراند».(ر. ک: نهج الفصاحه، ح ۲۹۴۱)
قرار گرفتن بهشت برای پاداش این گونه کارها، بیانگر جایگاه مهم روابط اجتماعی در فرهنگ اسلامی است.