اسماء و صفات الهی در اصطلاح عرفان

[نصرالله عاشق خداومولا]

نظر متکلمان درباره صفات خدا




با این حال این اختلاف نظر در میان متکلمان هست که آیا اساساً خداوند دارای اسم یا صفتی هست؟ و آیا از صفات الهی می‌توان به معنایی پی‌برد؟ برخی نه تنها وجود صفت برای خداوند را نپذیرفته‌اند، بلکه اعتقاد به آن را ناروا و نوعی بدعت پنداشته‌اند. [۶۳] گروهی نیز درصدد بر آمده‌اند تا آگاه شوند چنین بدعتی از سوی چه کسی بنیان نهاده شده و برای اولین‌بار چه شخصی خداوند را به صفتی موصوف کرده است. [۶۴] [۶۵]
برخی در زمینه وجود اسم و صفت برای خداوند سه قول نقل کرده‌اند:
۱. وجود اسم برای خداوند و عدم وجود صفت برای او. ۲. ‌عکس قول اول. ۳. وجود اسم و صفت برای خداوند. ناقل، خود نظر اخیر را پذیرفته و نظر اول را مردود دانسته است. وی نظر دوم را به کسانی نسبت می‌دهد که معتقدند حقیقت خداوند برای بشر قابل شناخت نیست و ازاین‌رو اسم ندارد. [۶۶] برخی عارفان نیز توحید حقیقی را تنها در سایه نفی صفات از خداوند میسّر دانسته و معتقدند بازگشت همه صفات حسنای الهی به معانی سلبی است و مراد از آن اوصاف، نفی مقابل‌های آن و سلب نقایص است. [۶۷]
یکی از مشایخ اهل معرفت سخن یاد شده را مایه شگفتی دانسته، می‌گوید: چگونه می‌توان صفات ثبوتی را از خداوند نفی کرد، درحالی‌که نظر عرفا درباره اسما و صفات این است که ذات احدیت به فیض اقدس در حضرت واحدیت تجلّی کرده و در کسوت اسما و صفات ظاهر شده است و میان ظاهر و مظهر هیچ اختلافی جز به اعتبار نیست. [۶۸] [۶۹]
شاید بتوان گفت اختلاف نظر یاد شده درباره وجود اسم و صفت برای خداوند اهمیت چندانی ندارد، زیرا اولاً اغلب متکلمان (اعم از شیعه، معتزله و اشاعره) و فیلسوفان، خداوند را دارای اسم و صفت می‌دانند؛ از معتزله مانند: ابوالهذیل علاف، ابوعلی و ابوهاشم جبایی. [۷۰] [۷۱] از اشاعره چون: ابوالحسن اشعری و پیروان وی. [۷۲] [۷۳] [۷۴] از شیعه مانند: علامه‌ حلی [۷۵]، عبدالرزاق لاهیجی [۷۶] و فاضل مقداد حلی [۷۷] و از حکمای اسلامی مانند: ابوعلی سینا [۷۸]، صدرالمتألهین [۷۹] و ملاهادی سبزواری [۸۰] و از فیلسوفان غرب نیز مانند: باروخ اسپینوزا. [۸۱]
ثانیاً و مهم‌تر اینکه در روایات و ادعیه، اسامی بسیاری برای خداوند به‌کار رفته است؛ در برخی روایات [۸۲] [۸۳] [۸۴] به ۹۹ اسم خداوند و در برخی دیگر [۸۵] [۸۶] به ۳۶۰ و در دعای جوشن کبیر به ۱۰۰۰ اسم او اشاره شده که البتّه نشان حصر در این روایات یافت نمی‌شود. [۸۷] در برخی روایات خداوند دارای ۴۰۰۰‌ اسم دانسته شده است. [۸۸] [۸۹]