با توجه به این که تغییر ماهوی میان کلام قدیم و جدید را نمی پذیریم و وصف جدید برای توجه دادن به ویژگی های خاص کلامی در دوران حاضر با اعتراف به وجود ویژگی های مشترک است، اشکالات رای پیشین نیز اشکار می شود و در این زمینه می توان چنین گفت:
اولا ما در فقه شاهد تحول گسترده ای مانند کلام قدیم و جدید نیستیم؛ به همین دلیل، همیشه بر فقه سنتی تاکید می شود تا تحولات اجتهادی مستلزم خروج از مرز احکام ثابت الاهی نشود.
ثانیا تحولات فقهی در طول تاریخ تدریجی بوده است و اختلاف نظر درباره جایگاه عقل یا نقل به صورت منبع اجتهاد دارای نوسانات متعددی بوده و هر کس مطابق نحله و مکتب خاص خود بدان ها می نگریسته است. تردید در مورد نقش منبعی قران طیف گسترده ای از فقیهان را در بر نمی گیرد و قول نادری تلقی می شود؛ درحالی که تحولات جدید کلامی در زمانی کوتاه و با شتابی فزاینده انجام گرفته و کمتر باوری از آموزه های دینی را از دم تیغ خود نگذرانده است. تحولات کلامی تابعی از تحولات فکری فرهنگی مدرنیزم بوده و همان گونه که جریان های نوگرایی در غرب گسترده و باشتاب صورت گرفته و نقطه عطفی در تاریخ فرهنگ غرب پدید آورده، دین پژوهی و دانش کلام را نیز دچار دگرگونی ساخته است.
ثالثا استنباط های فقهی اغلب بر اساس ظاهر آیات و روایات که منابع ثابتی هستند انجام می شود؛ در حالی که دانش کلام، بر خلاف فقه، بیشتر بر روش عقلی مبتنی، و اندیشه بشری در حال تحول است؛ در نتیجه گزاره های کلامی بیش از فقه تحت تاثیر تحولات عقلی بشر به چالش کشیده می شود.
رابعا فقه سنتی پویا و تا حد بسیاری پاسخگوی نیازهای زمان است و فقیهان معاصر نیز در مقام طرح فقه جدیدی نیستند؛ اما کلام قدیم پاسخگوی مشکلات جدید کلامی نیست.
خامسا گرچه واژه ”جدید“ به معنای لغوی آن مفهومی نسبی است و در هر زمان می توان چیزی را درمقایسه با گذشته جدید، و درمقایسه با آینده قدیم دانست، در این جا به معنای اصطلاحی خاصی به کار رفته که ما را از این مشکل می رهاند. وصف جدید ناظر به تحولاتی در کلام است که در پی تحولات فکری، فرهنگی و فلسفی دوران تاریخی خاصی در غرب شکل گرفته است و به دوران های قبل و بعد آن چندان ارتباطی ندارد؛ البته باید توجه داشت که ”جدید“ بار ارزشی ندارد و هر جدیدی، چه به معنای لغوی یا اصطلاحی، مستلزم بهتر بودن از قدیم نیست.
کلام گرچه در طول تاریخ، شاهد تحولات تدریجی بوده، تحولات اخیر آن چنان پرشتاب و گسترده بوده که از سایر تغییرات آن ممتاز است؛ افزون بر آن که توجه به این تحولات و تفاوت های کلام جدید و قدیم سبب می شود که ما در تحلیل های خود توجه ویژه ای به آن ها داشته باشیم و گام های موثری در به روزسازی کلام برداریم.
نقل قول
