یکى دیگر از شبهات مهم در باب عدل الهى، بررسى تناسب ثواب و [عقابهاى] اخروى با اعمال دنیوى مى باشد. مستشکل معتقد است که با توجه به متون دینى، پاداشها و ثوابهاى اخروى وعده داده شده تناسبى با اعمال دنیوى ندارند، گاه در برابر اعمال بسیار کوچک ثوابهاى بسیار بزرگ عطا مى شود؛ و در برابر اعمال به ظاهر یکسان پاداشهاى متفاوت داده مى شود. در پاسخ اشکال مى گویند: اساساً بناى عالم آخرت بر «تفضل و کرم» نهاده شده است نه بر توازن و برابرى میان اجر و پاداش با عمل، اگر در آخرت «توازن و برابرى» ملاک باشد، دامنۀ اشکال مذکور تنها به برخى اعمال محدود نمى شود، بلکه در این صورت باید اذعان کرد در جمیع موارد، عظمت پاداش در مقابل اصل عمل چشمگیر و غیرقابل قیاس است به علاوه در جایگاه تفضل و کرم سخن از عدم مراعات توازن و تناسب عبث و بى معناست.
نکتۀ مهم دیگر اینکه اگر چیزى در این عالم به نظر ما کوچک آمد نباید نتیجه گرفت که صورت غیبیۀ ملکوتیه آن نیز حقیر و ناچیز است چه بسا موجودى در دنیا کوچک باشد، در حالى که ملکوت و باطن او در کمال عظمت و بزرگى است. چنانچه صورت جسمانى پیامبر اکرم ـ صلوات الله علیه و على آله ـ یکى از موجودات کوچک عالم بود؛ ولى روح مقدسش محیط به جمیع ملک و ملکوت و واسطۀ ایجاد هستى بود. اصولاً حکم به بزرگى یا کوچکى چیزى به حسب صورت باطنى ملکوتى فرع بر علم به عالم ملکوت و بَواطن اشیاست و این علمى است که دست بشر جز معصومین ـ علیهم السلام ـ از آن کوتاه است.
به علاوه احاطه بر جمیع جوانب یک عمل؛ یعنى آثار، عواقب، ثمرات و نتایج حاصل از آن در طول زمان، امرى بعید بلکه قریب به محال است، و تنها خداست که مى تواند بر تمامى ابعاد یک عمل احاطه و آگاهى داشته باشد، پس نمى توان حکم کرد که چون فلان عمل به نظر کوچک است و پاداش وعده داده شده به آن عظیم، تناسب و عدالت لازمه مراعات نشده است.
اما در پاسخ به اشکال بعد، یعنى عدم مراعات عدالت از سوى خداوند به سبب اعطاى ثواب و پاداشهاى مختلف به اعمال یکسان، باید به نکات زیر توجه نمود:
نقل قول
