آرزو زشت است يا زيبا؟

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

شنيده‏ام امام علي(ع) آرزوي دور و دراز را مورد نكوهش قرار داده است؛ منظور از آن چيست و با آن كه يك انسان قابليت رسيدن به آمال زيادي را دارد، اين دو، چگونه تعديل مي‏شوند؟بهبود دادي/الهيات شيراز
منظور آن است كه انسان دل به هواي تمنيات نفساني و آرزوهاي ديرياب دنيايي نسپارد؛ زيرا موجب غفلت از حيات جاويد آخرت و سرگرمي به خواهش‏هاي رنگارنگ نفساني مي‏شود.
انسان با آرزو، همزاد است و با آرزو زندگي مي‏كند. شب هنگام به اميد و آرزوي روزي سرشار از سعادت و موفقيت، به بستر مي‏رود و صبح به اميد طلوع دوباره خورشيد و روزي توأم بابهروزي و سعادت، از خواب بر مي‏خيزد. انسان نمي‏تواند از اميد و آرزو و خواسته جدا باشد؛ چون او به گونه‏اي آفريده شده كه اين خواسته‏ها با اوست و به طور طبيعي و فطري و به حق در وجود او قرار داده شده است. به او شكم داده‏اند؛ پس غذا مي‏خواهد و ذائقه و چشم وگوش و احساس داده‏اند، پس بايد طالب چشيدن و ديدن و گوش دادن و احساس كردن باشد. به او غريزه جنسي داده‏اند، پس بايد طالب همسر و ازدواج باشد و در درونش ميل به داشتن فرزند قرار داده‏اند؛ پس طبيعي است كه اين خواسته را داشته باشد. آن چه مذموم و ناپسند است و آيات و روايات گوناگون ما، از آن نهي كرده‏اند، داشتن آرزوي طولاني و دراز، يعني آرزويي كه متناسب با ميزان توانايي و استعداد و در محدوده قدرت ما و حتي عمر كوتاه ما نباشد، چيزي است كه نكوهش شده است و «طول امل»، يعني آرزوهاي غير معقول و غير منطقي و دور از دسترس كه معمولاً جز غم و غصه و حسرت و غلطيدن به ورطه گمراهي و دور شدن از حدود شرع و چارچوب دين، ثمري ندارند.
طول امل، داشتن آرزوهاي دور و دراز دنيوي است؛ البته اين به آن معنا نيست كه يك آرزوي خيلي بزرگ در كار باشد، بلكه هر روز به آرزويي دل سپردن و زندگي را در چاله آمال و هوس‏ها و آرزوها سپري كردن و هر روز در پي‏چيزي از متاع دنيا بودن، همان طول امل است و براي مبارزه با آن بايد:
1. حقيقت فاني و ناپايدار بودن اين جهان و جاودانگي و ابديت آخرت را شناخت.
2. لوح دل را از محبت و وابستگي به دنيا پالاييد و بخش مهمي از برنامه‏هاي خود را براي ساختن جهان آخرت ترتيب داد.
3. معرفت و خداشناسي خود را بالا برد و دل را خاستگاه عشق به معبود حقيقي قرار داد.
اميرموءمنان(ع) مي‏فرمايد:«من اطال الامل اساء العمل؛1 هر كس آرزويش را طولاني كند، عملش را زشت و ناپسند مي‏گرداند». چون اگر انسان در زندگي بلند پرواز بود و خواسته‏اي بالاتر از حد امكانات و توانايي خود داشت و اصرار بر رسيدن به آن به هر قيمت و از هر راهي داشت، مجبور است همه حريم‏ها را بشكند و به هر وسيله روا يا ناروايي متوسل گردد تا به خواسته خود برسد و طبيعي است كه چنين انساني در چارچوب شرع و دين و عقل حركت نمي‏كند و اعمالش از حكم دين وعقل پيروي نمي‏كند و در نتيجه اعمالش زشت و ناپسند و ناگوار مي‏گردد و تازه اين به معناي وصول قطعي و صد در صد به خواسته مورد نظر نمي‏باشد؛ چون ممكن است با وجود دست زدن به هر كار، همه سرمايه او بر باد رود و به مقصد نرسد. براي رسيدن به خواسته‏هاي معقول در چارچوب تعاليم شرع و دين، بايد از نيروي فكر و انديشه و اراده قوي كمك گرفت و با استعانت از عنايات و امدادهاي الهي و توسل به اولياي برگزيده او، راه رسيدن به خواسته را هموار كرد. بايد توجه داشت كه اراده انسان، تنها جزئي از علت تحقق خواسته و آرزوست و گاه مي‏شود كه انسان موءمن با وجود سعي فراوان در رسيدن به هدفي، موانعي شناخته يا ناشناخته ميان او و خواسته‏اش فاصله مي‏اندازد و گاه خواسته‏اي را به خير و صلاح خود مي‏داند؛ ولي چون به ضرر اوست، خداوند از لطف و كرمش اين خواسته را تأمين نمي‏نمايد. پس هر چند سعي و كوشش در رسيدن به مقصد و هدف نقش تعيين كننده دارد و اراده انساني داراي نقشي محوري و كليدي است، ولي باز اراده انسان مقهور اراده خداوند است و اراده خداوند، هرگز مغلوب و مقهور اراده انسان نمي‏گردد. پس بايد با سعي و تلاش منطقي و معقول و با نعمت تفكر و انديشه و ارزيابي در راه رسيدن به خواسته، به راه افتاد؛ ولي در هر حال، مطيع و پيرو خواست الاهي و راضي از آن بود و امور خود را بايد به او واگذار كرد تا نتيجه آن سعادت و كاميابي واقعي باشد.