مخالفان نگارش حدیث در صدر اسلام

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

48 سومین حدیثی که در اینجا درخور توجه است، خود، حدیثی صحابی است که آن نیز علیه کتابت است. قهرمان داستان، عمر است که در واقع شخصیت محبوب مدنیان است.228 این حدیث نیز به گونه های متفاوتی نقل شده است، و مضمون همه آنها این است که عمر، طرحی را برای روی کاغذ آوردن سنن(سنّت ها یا حدیث ها) اندیشید؛ امّا بعد طرحی بهتر از آن اندیشید.229، می توان استدلال کرد که این، حدیثی موثّق و مدنی است؛ زیرا به رغم ناهمگونی جغرافیایی موجود در ذیل اسانید این حدیث،«حلقه واسط» زهری است.230 امّا به نظر من، گرفتن چنین نتیجه ای از «حلقه واسط»، ساختگی است؛ زیرا پدیده ای را که شاخت«گسترش یافتن اسانید» می نامد،231 نادیده می گیرد. بنابراین، نقش زهری در اسانید این حدیث، ممکن است بازتابی از شخصیت وی در خارج از مدینه باشد و نه از منشأ اصلی این حکایت. بررسی مشروحتری از اسانید این حدیث، بدین قرار است:(1) همچنان که در بالا نشان داده شد، گروه اصلی اسانید، آن است که در آن، زهری حلقه واسط است. زهری معمولا از عروه روایت می کند که از او به بعد، اسناد قطع می شود232 نشانه احتمالی کهن گرایی. امّا سفیان ثوری کوفی روایتی را نقل می کند که اسناد آن با افزوده شدن ابن عمر کامل شده، و روایتی دیگر که در آن پیش از زهری، اسنادی وجود ندارد.233 ذیل اسانید ممکن است یمنی، کوفی، سوری یا مصری باشد؛ امّا در هیچ موردی مدنی نیست.234 (2) نسخه ای از این روایت به مالک منسوب است، اما صدر اسناد ندارد.235 (3) سرانجام اینکه، نسخه(یا نسخه هایی) از این حدیث هست که ابوخیثمه(م.234) با اسناد کاملا مکّی، یعنی سفیان بن عیینه و عمروبن دینار(م.126) روایت کرده است.236 درباره این دسته روایت، در بحث از مکّه، اظهار نظر خواهم کرد.
در«موطّأ» مالک، از یک سو می خوانیم که عمر آنچه را درباره میراث از عمّه نگاشته بود، محو کرده است؛237 و از دیگر سو مطالبی مبنی بر حفظ دستورهای کتبی عمر درباره زکات می خوانیم.238 هیچ یک از این دو مورد، صرفا به درستی نگارش ارتباطی ندارد.

50 با در نظر گرفتن تمام جوانب، این بحث بر آن است که سهم مدینه در«احادیث نبوی و صحابی» له و علیه کتابت، نسبتا محدود بوده است.239
مشخّصات کتابشناختی مقاله، چنین است:
Michael Cook, The Opponents of the Writing of Tradition in Early Islam, Arabica, Tome XLIV , Fascicule 4 , Octobre 1997)Leiden(.
«عربیکا» مجلّه است فرانسه انگلیسی ویژه پژوهشهای عربی اسلامی که آن را انتشاراتBrill (ناشر دایرة المعارف اسلام) در شهر «لیدن» هلند، منتشر می کند و مدیریت آن با محمد ارغون (M. M. ARKOUN) است.