آیا اسلام دین جبری است ؟

[ملکوت* گامی تارهایی *]

بعضی افراد که فقط آیاتی را می‏بینند که می ‏گوید همه چیز به اراده خداست، خیال می‏کنند که قرآن چون فرموده همه چیز به اراده خداست پس قائل به اسباب و مسببات و از آن جمله قائل به اختیار و اراده بشر نیست. مخصوصا اروپاییها اغلب وقتی درباره اسلام اظهار نظر می‏کنند اسلام را العیاذ بالله یک دین جبری معرفی می ‏کنند یعنی دینی که برای بشر هیچگونه اختیار و اراده‏ای قائل نیست . ولی واضح است که این، یک تهمت ‏به قرآن است.من در کتاب کوچک «انسان و سرنوشت‏» این مسئله را تا اندازه‏ای بحث کرده‏ام . قرآن به شکلی عموم مشیت الهی و عموم قضا و قدر را قائل است که هیچگونه منافاتی بین آن و اختیار و اراده بشر نیست . از جمله آیاتی که مسئله اختیار و اراده بشر را به طور جدی مطرح فرموده است همین آیه و چند آیه بعدی است.
می‏گوید: ذلک بما قدمت ایدیکم نمی‏گوید این به موجب اعمال شماست، که بگوییم ما اختیار داشتیم یا نداشتیم.می‏گوید: بما قدمت ایدیکم به موجب کارهایی که به ست‏خودتان یعنی به اراده و اختیار خودتان بدون هیچ اجباری انجام دادید.خدا شما را مختار و آزاد آفرید « فمن شاء فلیؤمن و من شاء فلیکفر» هر که می‏خواهد - یعنی به اختیار خودش - ایمان آورد و هر که می ‏خواهد کفر بورزد.« انا هدیناه السبیل اما شاکرا و اما کفورا » ما راه را به بشر نمودیم، این دیگر به خود او بستگی دارد که شاکر باشد یا کافر.
اینجا همین مطلب را ذکر می‏کند: ذلک بما قدمت ایدیکم و ان الله لیس بظلام للعبید . اینها به دست و اختیار خودتان به وجود آمده است نه به دست ‏خدا که در نتیجه ظلم باشد که کسی کار را مرتکب شده باشد ، و عذاب را دیگری متحمل بشود; خدا کار را انجام دهد ولی عذاب را بر بنده بکند.نه، آنوقت می‏شود ظلم. و ان الله لیس بظلام للعبید و اینکه باید بدانید خدا هرگز به بندگان خود ظلم نمی‏کند . اینجا دو تا نکته است که باید عرض بکنم . یکی اینکه کلمه «عبید» آورده که علامت استرحام است . یعنی خدا چگونه به بنده خودش ظلم می‏کند ؟! یعنی بنده از آن جهت که بنده است مستحق استرحام است . بنده در مقابل حق چیزی نیست که خدا بخواهد به او ظلم کند و حقش را العیاذ بالله پایمال نماید . بنده چه ارزش و شخصیتی در مقابل خدا دارد که خدا به او ظلم کند؟! اینکه کسی به دیگری ظلم می‏کند علامت این است که برای او شخصیت قائل است . انسان با کسی کینه می‏ورزد که برای او شخصیت قائل باشد . انسان اگر برای کسی و چیزی شخصیت قائل نباشد هیچگاه احساساتش علیه او تحریک نمی‏شود و نسبت‏به وی کینه نمی‏ورزد .آیا شما اگر پایتان به یک سنگ بخورد و مجروح بشود ممکن است کینه آن سنگ در دلتان راه پیدا کند و در صدد انتقام از آن برآیید؟ ابدا. یک حیوان اگر به شما لگد بزند، آیا ممکن است ‏شما کینه او را به دل بگیرید و منتظر فرصت ‏باشید که از او انتقام بگیرید؟! نه. چون برایش شخصیتی قائل نیستید . البته به همان اندازه که او جان دارد اندکی شخصیت دارد و ممکن است‏ یک شلاق به او بزنید . اما اگر یک انسان همان لگدی را که مثلا اسب به شما زده بزند ، یک کینه‏ای از او در دل شما پیدا می‏شود که خدا می‏داند . منتظرید هر طور هست انتقام خودتان را بگیرید، چون او انسان است و برایش شخصیت قائل هستید . خدا به بندگان خودش ظلم بکند؟! اصلا بنده کی هست در مقابل خدا ؟!