ماهیت ایمان

[قاصدک]

ایمان از سنخ علم نیست

ماهیت ایمان

بی تردید مفهوم ایمان یکی از مهم‌ترین مفاهیم دینی به شمار می‌رود. در زبان عربی برای ایمان چند معنا ذکر شده است.

از آنجا که با شناخت اضداد یک شیء می‌توان به درک بهتری از ماهیت آن رسید (یعرف الاشیاء باضدادها) برخی از اهل لغت معانی ایمان را با ذکر معانی متضاد آن ذکر کرده‌اند.
1. «امن» مخالف ترس. 1
2. «امانت» و «امان» مخالف خیانت.
3. «ایمان» مخالف کفر.
4. «ایمان» به معنای تصدیق، مخالف تکذیب. (ابن منظور، لسانالعرب المحیط، ج ، 1واژه «امن»)
برخی با ادغام معنای 4-3 و 2-1 دو معنا و استعمال برای مفهوم ایمان در زبان عربی ذکر کرده‌اند. بنابراین می‌توان گفت واژه «ایمان» ضد کفر، مصدر باب افعال، به معنای تصدیق کردن، اذعان نمودن، گرویدن، ایمن گردانیدن، امان دادن و اقرار کردن است.
واژه «امن» نیز در زبان عربی به معنای امنیت داشتن، اعتماد ورزیدن و روی کردن است که کلمات امانت و امان نیز از آن برگرفته شده‌اند. فعل «امن»، هم به معنای باور کردن و اعتقاد خود را ظاهر ساختن است و هم با حرف اضافه «باء» به معنای حمایت کردن و امان دادن و امنیت بخشیدن به کار رفته است. در قرآن نیز به هر دو معنا بکار رفته است.
علّامه طباطبائی، در تعریف «ایمان» می‌نویسد: «ایمان همان قرار گرفتن عقیده در قلب است که از ماده «أمن» گرفته شده است و مناسبتش این است که مؤمن در واقع، موضوعات اعتقادی خود را از شک و ریب، که آفت اعتقاد است، امنیت بخشیده است.» (سید محمد حسین طباطبائی، المیزان، ج 1، ص 45.) این مفهوم در آیات قرآن نیز نقشی برجسته و قابل توجه دارد. روش قرآن در بیان معنای ایمان، بیان صریح تعریف و ماهیت آن نیست، بلکه در موارد متعددی به آثار و لوازم آن می‌پردازد. می‌توان با بررسی استعمالات مختلف مفهوم ایمان در متون دینی به ویژگی‌های اساسی آن دست یافت. برای مثال اختیاری بودن یکی از این ویژگی‌هاست. قرآن به صراحت می‌گوید؛
«لآاکراهَ فِی الدِّین قَدتَبَیَّن َ‌الُّرشدُ مِنَ الغیِّ فَمَن یَکفُر بالطّاغوت وِ‌یُؤمِن باللّه» (بقره، 256).

[قاصدک]

انتخاب راه ایمان یا کفر در اختیار افراد است. ارتباط نزدیک ایمان با قلب از دیگر ویژگی‌های ایمان است. قرآن در پاسخ به کسانی که ادعای ایمان دارند می‌فرماید شما به زبان و قول مسلمان شده‌اید و ایمان به قلب‌های شما وارد نشده است؛
«قَالَتِ الاَعرابُ ءَامَنَّا قُل لَّمْ تُؤمِنُوا وَ لَکِن قُولوا أَسلَمنَا وَ لَمَّا یَدخُل الایمَنُ فِی قُلُوبکُم» (حجرات، 14)
«الّذینَ قَالُوا ءَامَنَّا بِأفوَهِهِم وَ لَم تُؤمِن قُلُوبُهُم» (مائده، 41)
هرچند در برخی احادیث ایمان به سه جزء قلبی، زبانی و عملی تقسیم شده است (الصدوق، بی‌تا الف: 180/2) ولی با جمع بندی احادیث می‌توان نتیجه گرفت آنچه حقیقت ایمان را تشکیل می‌دهد جزء قلبی آن است. بنابراین می‌توان جزء لسانی و عملی ایمان را از آثار و لوازم آن به شمار آورد و نه حقیقت آن. از دیگر لوازم ایمان تسلیم در برابر متعلق ایمان است. البته این تسلیم و اطاعت نه از سر اجبار و اکراه بلکه با رضایت خاطر است. از دیگر لوازم آن آرامش قلبی فرد با ایمان است. ویژگی آرامش قلبی به دلیل توکلی است که اهل ایمان به خداوند متعال دارند؛ «وَ عَلَی اللَّهِ فَتَوَکَّلُوآ اِن کُنتُم مُّؤْمِنینَ» (مائده، 23).

یکی از نکات مهم درباره مفهوم ایمان، نسبت آن با علم است. ایمان علم نیست. مطابق آموزه‌های دینی، می‌توان عالم بود ولی مؤمن نبود. به عبارت دیگر هر عالمی مؤمن نیست. البته همان‌طور که در مقالات آینده توضیح خواهیم داد، مطابق نظریه مشهور متکلمین اسلامی ارتباطی وثیق میان علم و ایمان برقرار است. از این نظریه با عنوان عقل‌گرایی تعبیر شود. در مقابل آن نظریه ایمان‌گروی وجود دارد که تاکید بیشتری بر عنصر احساس در ماهیت ایمان دارد. این دو نظریه از نظریات مشهور در کلام جدید هستند. ولی باید توجه داشت که در سنت کلام اسلامی نیز اختلافاتی بر سر مفهوم ایمان وجود داشته است. مفهوم ایمان از آن مفاهیمی است که نه تنها نقشی انفرادی در اعتقادات اشخاص ایفا می‌کرد، در تحولات اجتماعی و سیاسی صدر اسلام نیز تأثیرات بسزایی داشته است. خوارج به عنوان یک فرقه مذهبی معتقد بود که ایمان با ارتکاب گناه کبیره باطل می‌شود و از بین می‌رود. این مسئله که یک عمل (گناه کبیره) می‌تواند اعتقادات یک شخص را از بین ببرد بعدها موجب پدید آمدن بحث‌های بسیاری شد.
معتزله، حقیقت ایمان را عمل دانستند و معتقد بودند هرچند کسی که اعمال دینی را ترک کند کافر نیست ولی اطلاق مؤمن بر او جایز نیست.
اشاعره آن را تصدیق قلبی معرفی کردند و بیشتر مرجئه به لسانی بودن ایمان تاکید داشتند.
در بالا اشاره کردیم که اقرار به زبان و عمل به جوارح را نمی‌توان از حقیقت ایمان دانست ولی مرجئه به خلاف این معتقدند. از دیدگاه ایشان ایمان و کفر به تصدیقِ و انکار زبانی برمی گردد (شیخ طوسی، الاقتصاد: الهادی الی طریق الرشاد: 140 ـ 141).

معتزله، حقیقت ایمان را عمل دانستند و معتقد بودند هرچند کسی که اعمال دینی را ترک کند کافر نیست ولی اطلاق مؤمن بر او جایز نیست.

کرّامیه (پیروان محمد بن کرّام سجستانی) نیز دیدگاهی شبیه به مرجئه داشتند (سبحانی، الایمان و الکفر فی الکتاب و السنه: 13 ـ 14). آن‌ها نیز گوهر اصلی ایمان را اقرار زبانی می‌دانند. اگر کسی در باطن خود کافر باشد، اما در ظاهر و به زبان، به ایمان اعتراف نماید، مؤمن واقعی است، اگرچه او به سبب کفر باطنی استحقاق خلود در دوزخ داشته باشد. شاخصه اصلی تمایز میان کفر و ایمان، اقرار زبانی به رسالت است.عقیده متکلمین شیعه همان‌طور که بیان شد بر باطن ایمان بیشتر از ظاهر آن تاکید دارد.
شیخ طوسی درباره ماهیت ایمان می‌گوید:
«ایمان تصدیق قلبی است و آنچه بر زبان جاری می‌شود شرط نیست و هر کس که خدا و پیامبر و همه آنچه خدا معرفتش را واجب گردانده، بشناسد و به آن اعتراف داشته باشد و آن را تصدیق کند، مؤمن است. کفر نقیض آن است، و آن عبارت است از انکار قلبی، نه زبانی. نسبت به آنچه خداوند معرفتش را بر او واجب کرده است» (شیخ طوسی، الاقتصاد: الهادی الی طریق الرشاد: 140).
بنابراین می‌توان گفت ایمان دارای ابعاد مختلفی است. بعد معرفتی، بعد ارادی و بعد عاطفی را می‌توان از ابعاد ایمان دانست. برای رسیدن به نظریه‌ای قابل قبول درباره ایمان باید همه این ابعاد را مد نظر داشت. نمی‌توان برخی از این ابعاد را تقلیل داد.

[قاصدک]

ماهیت ایمان(2)

ایمان یکی از بنیادی‌ترین مفاهیم دینی است. بیشتر ادیان ایمان را به عنوان یک ارزش دینی معرفی کرده و متدینان را به آن فراخوانده‌اند. خداوند متعال در قرآن کریم، در پاره‌ای موارد به ماهیت آن اشاره می‌کند و در برخی آیات از ظاهربینی در این زمینه بر حذر می‌دارد و با تأکید بر قلبی بودن آن، اطلاق عنوان ایمان را بر اقرار به زبان و عمل ظاهری نفی می‌کند. حتی در میان آیات قرانی به آثار و علائم ایمان اشاره می‌شود.

به این ترتیب، طبیعی است که هر دین‌داری این مسئله را در کانون توجه خود قرار دهد. این مفهوم منحصر به دین اسلام یا یک دین خاص نیست. همه‌ی ادیان به طور عام بر مسئله ایمان تاکید دارند، به طوری که می‌توان آن را یک مسئله بینالادیانی دانست. یکی از وجوه اهمیت مسئله ایمان از آنجا ناشی می‌شود که ایمان به عنوان یک امر وجودی با تمامی شخصیت انسان ارتباط پیدا می‌کند و حالات و عواطف انسانی را متأثر می‌سازد.
در دنیای معاصر مسئله ایمان مجدداً احیا شده است. متکلمان معاصر تلاش بسیاری در باب ایضاً مفهومی و کارکردهای آن در ادیان مختلف داشته‌اند. رشد روز افزون علم و تکنولوژِی در دنیای معاصر سوالات جدیدی در این زمینه ایجاد کرده است. متکلمین جدید با توجه به این زمینه‌های تاریخی مسئله‌ی ایمان را در محور مطالعات و تحقیقات خود قرار داده‌اند. پرسش‌های جدیدی در حوزه‌ی ایمان‌پژوهی به وجود آمد؛ آیا ایمان صرفاً امری معرفتی (Cognitive) است؟ آیا تحصیل ایمان نیازمند علم یقینی است؟ نقش عنصر احساس و عاطفه (Emotion) در ماهیت ایمان چیست؟ مسائلی چون نسبت ایمان دینی با عقل، مسئله‌ی ایمان و نسبت آن با شکاکیت، مسئله ایمان و تجربه دینی و ... از مسائل مهمی است که امروزه در بیشتر کتاب‌های کلام جدید دیده می‌شوند. در مقالات پیش رو تلاش می‌کنیم با ارائه برخی از تعاریف مفهوم ایمان به مسئله‌ی چیستی و نسبت آن با مفاهیمی چون عقل، تجربه دینی و ... را روشن کنیم. پیشاپیش لازم است به این نکته اشاره کنیم که درباره‌ی ماهیت ایمان اختلاف نظرهای زیادی وجود دارد. این اختلاف میان متکلمین مسلمان و مسیحی به وضوح دیده می‌شود. تلاش می‌کنیم مبانی این اختلاف را در حد اجمال بیان کنیم.
همان‌طور که اشاره شد، در باب چیستی ایمان میان اندیشمندان مسلمان و مسیحی اختلاف نظرهایی وجود دارد. در تفکر اسلامی مفهوم ایمان با مفاهیمی چون علم و آگاهی، معرفت کشف و شهودی، اعتقاد و باور قلبی، جزم و اذعان قلبی، گرایش قلبی، تسلیم قلب، اطاعت عملی، باور قلبی، اقرار و اطاعت و ... نیز بیان می‌شود. بیشتر متکلمین اسلامی از «یقین» به عنوان مقدمه «ایمان» نام برده‌اند. مطابق این دیدگاه، ایمان «امری معرفتی» است، یعنی معرفت شرط لازم برای ایمان است. در مقالات بعدی به این دیدگاه متکلمین اسلامی به طور مبسط تر خواهیم پرداخت. در فرهنگ مسیحیت اختلاف آراء درباره‌ی ماهیت ایمان بسیار شدیدتر است. قرائت‌ها و تلقی‌های بسیاری از ایمان طرح شده است.
دیدگاه سنتی متکلمین مسیحی شباهت بسیاری به نظریه‌ی مشهور متکلمین اسلامی دارد. مطابق این دیدگاه، ایمان، باور به گزاره‌هایی است که خداوند از طریق وحی در اختیار بشر نهاده است. ایمان بدین معنا نوعی شناخت و آگاهی است که متعلق آن گزاره‌ها و باورهای دینی‌اند. دیدگاه سنتی، همانند دیدگاه متکلمین اسلامی، ایمان را از مقوله معرفت می‌داند.
دیدگاه دیگری که در دنیای جدید رواج بسیاری داشته است، دیدگاهی است که معتقد است ایمان از مقوله معرفت نیست. این اندیشه در میان برخی از دین پژوهان اسلامی معاصر نیز طرفدارانی دارد. آن‌ها معتقدند از آنجا که وحی، امری معرفتی و قابل صدق و کذب نیست، لذا ایمان نیز یک احساس دینی محسوب می‌شود. این عده به جای مولفه علم و معرفت در ایمان، بر ویژگی‌های احساسی آن همچون سرسپردگی، توکل و ... تاکید می‌کنند. برای مثال، ویلیام جیمز پراگماتیست معروف می‌گوید: «بنابراین مذهب عبارت خواهد بود از تأثرات و احساسات و رویدادی که برای هر انسان در عالَم تنهایی و دور از همه دلبستگیها، روی می‌دهد.» (جیمز - ویلیام، دین و روان، ص 6) و یا پل تیلیش می‌گوید؛ «دین همان احساس است و این پایان سرگردانی دین است.» (تیلیش، پل، الهیات فرهنگ، ص 15). منشأ اختلاف این دو دیدگاه را میتوان در ریشه لغوی واژه‌ی انگلیسی ایمان یعنی Faith نیز یافت. دو ریشه لاتینی برای این واژه ذکر شده است. اگر این واژه را از ریشه لاتین Fiducia بدانیم، ایمان از سنخ معرفت نیست و نوعی حالت روحی خواهد بود؛ ولی اگر از ریشه لاتین Fides اخذ شده باشد، از سنخ علم و آگاهی است (دائره‌المعارف فلسفی پل ادواردز، ص 1230).

[قاصدک]

بنابراین، دیدگاه متکلمین مسیحی در این زمینه دیدگاه یکپارچه نیست. برخی از آن‌ها بر بُعد معرفتی ایمان تاکید می‌کنند و برخی از آن‌ها بر جنبه‌های احساسی- عاطفی و درونی آن.
امروزه تلقی دوم در غرب اعتبار بیشتری یافته است. هر یک از این دو نگرش درباره ایمان، پیامدها و لوازم خود را دارد و همان‌طور که گفتیم ریشه در دیدگاهی دارد که طرفداران هر دیدگاه نسبت به دین و آوزه های وحیانی دارد.
دیدگاهی که از ایمان معرفتی دفاع می‌کند دین و وحی را به عنوان منبعی می‌داند که حاوی مجموعه‌ای از گزاره‌های صادق است که از زبان پیامبران اعلام، ثبت و ضبط می‌شوند. اما طرفدارن دیدگاه ایمان غیر معرفتی دین و گزاره‌های وحیانی را گزاره‌هایی صادق و خطاناپذیر نمی‌دانند. طرفداران دیدگاه معرفتی معتقدند ایمان غیرمعرفتی عقل را در مقابل دین قرار می‌دهد. ایمان غیرمعرفتی که در غرب با مکتب ایمان گروی شناخته می‌شود، به دلیل اینکه لوازم معرفت شناختی عقل ستیزانه ای دارد، در میان متکلمین مسلمان طرفداران زیادی ندارد. از سوی دیگر، این اندیشه در تفکر دینی نمادی از اندیشه سکولار است که مورد قبول عامه‌ی متکلمین اسلامی نیست. در اندیشه اسلامی همواره علم و ایمان در کنار و همساز با یکدیگر در برابر عمل قرار می‌گیرند و تضاد و تقابلی میان معرفت و ایمان دیده نمی‌شود.
در ادامه این دیدگاه‌ها را مورد بررسی بیشتری قرار خواهیم داد تا خواننده محترم بتواند قضاوت بهتری درباره این دو دیدگاه داشته باشد.
پی‌نوشت:

منابع:

1. مثل این موارد: «رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَداً ءَامِناً» (بقره، 126) و یا «فِیهِ ءَایَتا و بَیَّنَتٌ مَّقَامُ ابرَهِیمَ وَ مَن دَخَلَهُ و کَانَ ءَامِناً» (آل‌عمران، 97) و یا «‌ادخُلُوهَا بِسَلَمٍ ءَامِنینَ» (حجر، 46) و ... 1. الشیخ الطوسی، ابوجعفر محمدبن الحسن، الاقتصاد: الهادی الی طریق الرشاد، 1400 ق، تهران، مکتبه جامع چهل ستون. 2. الکلینی، ابوجعفر محمدبن یعقوب ابن اسحاق، الاصول من الکافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری، 1381 ق، تهران، مکتبه الصدوق. 3. المجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، 1404 ق، بیروت، دار احیاء التراث العربی. 4. ایزوتسو، توشی هیکو، خدا و انسان در قرآن، ترجمه احمد آرام، 1372، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی. 5. السبحانی. جعفر، الایمان و الکفر فی الکتاب و السنه، 1414 ق، قم، مؤسسه الامام الصادق. 6. سید محمد حسین طباطبائی، المیزان فی تفسیرالقرآن، چ پنجم، قم، اسماعیلیان، 1412 ق. 7. ابن منظور، لسانالعرب المحیط، مقدّمه شیخ عبداللّه علایلی، بیروت، دارالجبل و دارالسان العرب، 1408 ق، واژه «امن»، ج 1.