عوامل رشد استعداد و خود باوري در جوانان و نوجوانان

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

15. شكرگزاری
چنانكه گذشت، یكی از راههای خودپذیری، توجه به داشته ها و استعدادهایی است كه خداوند متعال به ما عنایت فرموده است. و یكی از راههای توجه به داشته ها، شكرگزاری به درگاه خداوند متعال با یادكرد نعمتهای او می باشد.
سفارش اسلام براین است كه به جای اندوه و افسوس، بر نعمتهای الهی شكرگذار باشید و از آنها در پیشبرد اهدافتان استفاده نمایید.

همچنین شكرگزاری موجب افزایش نعمت خواهد بود، چنانكه قرآن كریم می فرماید:
«لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزیدَنَّكُمْ»؛ (33)
«اگر شكرگذاری كنید، [نعمت خود را] بر شما خواهم افزود.»

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

16. تلقین
بدون تردید اصل كلی تلقین، راهی دیگر برای رشد استعداد و خودباوری است. افراد بسیاری در اثر برخورداری از این راه، توانسته اند با هر نوع مشكلی مبارزه نموده، همه آنها و یا بسیاری از آنها را از میان بردارند.

در این میان، كسانی كه گرفتار خود كم بینی و عقده حقارت هستند، شایسته است به این نكته توجه داشته باشند كه همان طور كه هر فردی دارای جنبه های منفی است، همان گونه نیز از نظر استعداد دارای جنبه های مثبت می باشد.
به عبارت دیگر، همین افراد نیز از نیروهای شگرف روحی و فكری خداداد بر خوردار می باشند. بنابراین، هیچ جوان و نوجوانی نباید به خود اجازه دهد كه كلمه «نمی توانم» را بر قلب و زبان خویش جاری سازد؛ چرا كه انسان هرگونه كه به خود تلقین كند، آن را در خود تقویت و پرورش خواهد داد.
امام صادق علیه السلام درباره تأثیر تلقین برای رسیدن به بردباری می فرماید:
«إِنْ لَمْ تَكُنْ حَلِیماً فَتَحَلَّمْ؛ (34)
اگر [از نظر روحیه بردبار نیستی، خود را همانند انسانهای حلیم و بردبار قرار بده!»

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

17. ترك عادتهای بد
برخی عادتها مسیر رشد و ترقی انسان را مسدود كرده، اختیار و اراده را از انسان سلب می كنند. پس باید آن عادتها را شناسایی و برآنها غلبه پیدا كرد. البته برخی عادتهای خوب نیز موجب رشد و پیشرفت می باشند.
امام علی علیه السلام می فرماید:
«بِغَلَبَةِ الْعَادَاتِ الْوُصُولُ اِلَی اَشْرَفِ الْمَقَامَاتِ؛ (35)
به وسیله غلبه عادتها [ی خوب] می توان به شریف ترین مقامات [و جایگاهها] رسید.»

و نیز می فرماید:
«غَیرُ مُدْرِكِ الدَّرَجَاتِ مَنْ اَطَاعَ الْعَادَاتِ؛ (36)
كسی كه از عادتهای [ناپسند] فرمانبرداری كند، به درجه ها [ی والا] دست نیابد.»

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

موانع رشد استعداد
همان گونه كه عواملی موجب رشد استعداد و خودباوری می شود، برخی امور نیز مانع رسیدن انسان به قلّه های ترقی و مسدود شدن راههای رسیدن به خودپذیری می شود كه عبارت اند از:
1. گناه
یكی از موانع خودباوری، گناه و عصیان پروردگار می باشد. قرآن كریم می فرماید:
«وَ ما أَصابَكُمْ مِنْ مُصیبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَیدیكُمْ»؛ (37)
«هر مصیبتی به شما رسد، به خاطر اعمالی است كه انجام داده اید.»

و در جای دیگر می فرماید:
«فَلْیحْذَرِ الَّذینَ یخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصیبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ یصیبَهُمْ عَذابٌ أَلیمٌ»؛ (38)
«پس آنان كه فرمان او را مخالفت می كنند، باید بترسند از اینكه فتنه ای دامنشان را بگیرد یا عذابی دردناك به آنها برسد.»

بسیاری از آیات و روایات مبین این واقعیت است كه بسیاری از مصیبتها و محرومیتها از گناهان ناشی می شود؛ چنان كه اعمال نیك و تقوا موجب سرازیر گشتن بركات و نعمتها می گردد. به جهت همین ارتباط بین محرومیتها، مصیبتها و گناهان است كه وقتی مصیبتی برای برخی بزرگان پیش می آمده است، در جستجوی علت آن بوده اند.

امام صادق علیه السلام می فرماید:
«مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَی عَبْدٍ نِعْمَةً فَسَلَبَهَا إِیاهُ حَتَّی یذْنِبَ ذَنْباً یسْتَحِقُّ بِذَلِكَ السَّلْبَ؛ (39)
خداوند هر نعمتی را كه به بنده ای داد، از او نگرفت، مگر به سبب گناهی كه موجب استحقاق سلب آن نعمت است.»

و رسول خداصلی الله علیه وآله می فرماید:
«اتَّقُوا الذُّنُوبَ فَإِنَّهَا مَمْحِقَةٌ لِلْخَیرَاتِ إِنَّ الْعَبْدَ لَیذْنِبُ الذَّنْبَ فَینْسَی بِهِ الْعِلْمَ الَّذِی كَانَ قَدْ عَلِمَهُ؛ (40)
از گناهان دوری كنید؛ زیرا گناهان خوبیها را محو می كند. همانا بنده [گاه] گناه می كند و به سبب آن دانشی را كه داشته است، فراموش می كند.»

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

2. تصویر ذهنی غلط
تصاویر ذهنی غلط دومین مانع برای رشد استعداد و خودباوری است؛ چه آنكه انسان بر این باور است كه رمز موفقیت او تعریف و تمجید خلق است و بر همین اساس، به جای آنكه كوشش كند تا مورد توجه و تأیید خداوند متعال قرار گیرد، می كوشد تا مورد بی مهری اطرافیان قرار نگیرد.

این سعی و تلاش موجب می شود تا به جای افتخار برداشته ها و اندوخته ها، سرپوشی بر نداشته ها بگذارد. به همین علت است كه از گفتن «نمی دانم» در پاسخ به سؤال دیگران اكراه دارد و یا در مقابل كار مثبت، انتظار تعریف و تمجید می كشد.

اگر انسان خودباور شد و به جای تصاویر ذهنی غلط، داشته ها را مورد محاسبه قرار داد، هیچ گاه در مقابل سخن و یا توهین دیگران آزرده خاطر نمی شود؛ چنان كه خواجه نصیر الدین طوسی در مقابل كسی كه او را سگ خواند، گفت: «من سگ نیستم؛ چون پشم ندارم و استخوان نیز نمی خورم.»
این مانع در بسیاری از افراد جامعه - هر یك به نوعی - ظهور پیدا كرده و سبب شده است تا به جای تفكر در رشد و نوآوری، در صدد پنهان كردن آن تصویر غلط باشند؛ چنان كه برخی در صدد پنهان كردن شغل، نوع زندگی، ماشین و یا تحصیلات خود هستند و یا به خاطر نقص عضو، قیافه، شكل، رنگ، بلندی و كوتاهی قد خود رنج می برند و به نوعی خود را از دیگران مخفی نگه می دارند و همیشه به تصور اینكه مردم به آنها نگاه می كنند و انگشت نما هستند، از مردم كناره گیری كرده، صحبتهای آهسته دیگران و یا خنده های آنان را در مورد خود می پندارند.

جمله زیبایی است كه «محدودیت در دید، محرومیت می آورد.» اگر كسی به خاطر شغل، مدرك، وضع زندگی و یا هر چیز دیگر خود را تحقیر شده پندارد، هیچ گاه راه را برای رشد استعداد باز نخواهد دید و برای همیشه خودپذیری را در خود نابود خواهد كرد.
از اینجا می توان استنباط كرد كه اصولاً طرز برخورد با مشكل، خود موضوع مهمی است كه باید مورد توجه خاص قرار گیرد؛ یعنی باید سعی كرد كه ظرفیت روحی آن قدر وسعت پیدا كند كه در برابر سخت ترین بحرانهای زندگی خود را نبازیم، شخصیت خویش را حفظ نماییم.

سعدی شیرازی، شاعر ایران زمین وقتی از پا برهنگی خود غصه می خورد، چون به فردی رسید كه پا نداشت، سپاس الهی را بجا آورد و ناراحتی خویش را از یاد برد. (41)

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

3. مجذوب دیگران شدن
مجذوب و دلباخته دیگران شدن بر اساس معیارهای نادرست، مانعی دیگر بر سر راه خودباوری شناخته شده است.

كسانی كه این گونه هستند، هرگز نخواهند توانست خود را بشناسند و استعداد واقعی خود را رشد دهند و چه بسا چنین مجذوب شدنی، انسان را به ورطه سقوط و تباهی خواهد كشاند.

پیامبر اكرم صلی الله علیه وآله فرمود:
«حُبُّكَ لِلشَّی ءِ یعْمِی وَ یصِمُّ؛ (42)
حب و عشق تو به [هر] چیز [تو را] كور و كر می كند.»

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

4. عجله
برخی از جوانان و نوجوانان به خاطر عجله ای كه در رسیدن به هدف و مقصود خود دارند، تلاش و كوشش بسیار می كنند و پس از مدتی به علت مهیا نشدن زمان یا امكانات و... خود را شكست خورده می پندارند و چه بسیاری از همین احساس شكستهاست كه استعدادها را از بین می برد و نابود می كند.

قرآن مجید به زیبایی داستانهایی را نقل می كند كه بر لزوم فراهم شدن زمان و مكان در هر امری تأكید دارد. به عنوان نمونه، حضرت موسی علیه السلام به دستور خداوند، پس از سی روز عبادت و بندگی در میقات، ده روز دیگر به عبادت ادامه داد تا شرایط گرفتن وحی در ایشان مهیا شود. رسول مكرم اسلام صلی الله علیه وآله نیز برای دریافت وحی، سالها در كوه به عبادت و راز و نیاز پرداخت.

حضرت علی علیه السلام می فرماید:
«إِیاكَ وَ الْعَجَلَةَ بِالْأُمُورِ قَبْلَ أَوَانِهَا وَ التَّسَاقُطَ فِیهَا عِنْدَ زَمَانِهَا؛ (43)
بپرهیز از شتاب كردن در كارها پیش از فرا رسیدن زمان آنها و كوتاهی كردن در آنها وقتی زمانشان فرا برسد.»
ادامه دارد....

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

پي نوشت ها و منابع :
1) رعد / 28.
2) بقره/ 152.
3) ق / 16.
4) حشر / 19.
5) غرر الحكم، ج 3، ص 425.
6) تحف العقول، ص 318.
7) بحار الانوار، ج 91، ص 155.
8) نجم / 39 - 40.
9) غرر الحكم، ج 5، ص 305.
10) ره توشه راهیان نور، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، تابستان 1379، ص 103.
11) نهج البلاغة، ترجمه محمد دشتی، قم، انتشارات مشرقین، چاپ چهارم، حكمت 445.
12) الارشاد، شیخ مفید، بیروت، مؤسسه آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث، 1416، ج 2، ص 194.
13) سفینة البحار، حاج شیخ عباس قمی، بیروت، مؤسسة الوفاء، ج 2، ص 732.
14) بحار الانوار، ج 74، ص 383.
15) غرر الحكم، ج 2، ص 114.
16) مثالی است كه شخصی به عینك سازی رفت تا عینكی خریداری نماید، ولی هر عینكی برایش آوردند و گفتند: می توانی بخوانی؟ گفت: نه. در آخر از او پرسیدند: آیا سواد داری؟ گفت: نه. گفتند: پس برای چه عینك می خواهی؟ گفت: مگر عینك به انسان سواد نمی دهد؟
17) غررالحكم، ج 3، ص 135.
18) همان، ص 136.
19) صحیفه امام، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی رحمه الله، 1378، ج 19، ص 113.
20) رمز پیروزی مردان بزرگ، استاد جعفر سبحانی، انتشارات نسل جوان، ص 118.
21) الكافی، ج 8، ص 152.
22) وسائل الشیعة، شیخ حر عاملی، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث، چاپ اول، ج 2، ص 408.
23) نهج البلاغة، حكمت 278.
24) برگرفته از كتاب: تجارب محمد جواد مغنیة بقلمه، شیخ محمدجواد مغنیه، نشر انوار الهدی، چاپ اول، 1425.
25) یتیمان سرافراز، محمدمهدی فجری، انتشارات مهر امیرالمؤمنین علیه السلام، چاپ اول، 1385.
26) بقره/ 216.
27) شوری / 27.
28) همان / 26.
29) الكافی، ج 5، ص 85.
30) به عنوان مثال ادیسون، كری خود را نعمت می داند و می گوید كه كری او باعث شده كه زیاد كتاب مطالعه كند و از رفتن به مجالس جشن خودداری كند و بتواند قوای دماغی خود را متمركز سازد (راز كامیابی مردان بزرگ، ص 95.)
31) الكافی، ج 5، ص 113.
32) طلاق / 7.
33) ابراهیم / 7.
34) وسائل الشیعة، ج 15، ص 268.
35) غرر الحكم، ج 3، ص 229.
36) همان، ج 4، ص 382.
37) شوری / 30.
38) نور / 63.
39) بحار الانوار، ج 70، ص 339.
40) همان، ص 377.
41) گلستان سعدی، انتشارات كتابفروشی قائم، تهران، 1364، ص 116.
42) من لایحضره الفقیه، ج 4، ص 380.
43) بحار الانوار، ج 74، ص 264.
منبع : ماهنامه اطلاع رسانی، پژوهشی، آموزشی مبلغان شماره99